Jas zertteýshiler elektr jelilerine arnalǵan JI jáne qaterli isikti emdeıtin nanogel ázirlep jatyr

NU túlegi, ǵylymı qyzmetker Ánel Ýrazalıeva qaterli isikti fotodınamıkalyq terapııa arqyly emdeýge arnalǵan nanogel ázirlep jatyr. Al doktorant ıÝsýf Shahın elektr jelilerin tekserip, aqaýdy jasandy ıntellekt kómegimen anyqtaýǵa múmkindik beretin robottandyrylǵan júıe jasap jatyr.

Bıyl eki zertteýshi de Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi taǵaıyndaǵan «Táýelsizdik urpaqtary» memlekettik grantynyń «Ǵylym» atalymyna ıe boldy.

Ánel Ýrazalıeva ǵylymǵa klınıkalyq medıtsına salasynan keldi. Qazir ol professor Chang-Keun Lim jetekshilik etetin fotondyq materıaldar men bıofotonıka zertteý tobynda (Photonic Materials and Biophotonics) aǵa ǵylymı qyzmetker bolyp jumys isteıdi.

Zertteý toby fotodınamıkalyq terapııany anaǵurlym dál ári tıimdi etý joldaryn izdep jatyr. Bul ıdeıa Áneldiń magıstratýrada oqyp júrgen kezinde professormen bolǵan pikirtalastyń birinde paıda bolǵan. Sol kezde oǵan fotodınamıkalyq, rentgendik jáne protondyq terapııanyń múmkindikterin zerttep, olardyń isikke áser etý dáldigi men tıimdiligin arttyrý joldaryn qarastyrý usynyldy.

– Meniń magıstrlik dıssertatsııam qaterli isikti fotodınamıkalyq terapııa arqyly emdeýge arnalǵan nanobólshekterge arnaldy. Magıstratýrany aıaqtaǵannan keıin professordyń zertteý tobynda ǵylymı qyzmetker retinde jumysymdy jalǵastyrdym. Qazirge deıin eki ǵylymı maqala jazdym. Olar halyqaralyq ǵylymı jýrnaldarda jarııalandy. Sońǵy eki jylda bul maqalalar 10 myńnan astam ret oqylyp, álemniń ár túkpirindegi ǵalymdar 36 ret dáıeksóz keltirdi, – deıdi Ánel.

Qazir qaterli isikti emdeýdiń negizgi ádisteriniń qatarynda hımıoterapııa men sáýlelik terapııa bar. Alaıda bul ádister isik jasýshalarymen qatar saý tinderge de áser etýi múmkin. Fotodınamıkalyq terapııa isikke nysanaly túrde áser etýge múmkindik beredi. Degenmen onyń mańyzdy shekteýi bar: jaryq adam tinderine birneshe mıllımetr ǵana tereńdikke óte alady.

– Adam aǵzasyna arnaıy zııansyz zat engiziledi. Oǵan jaryq túsken kezde ol reaktıvti ottek túrlerin bólip shyǵaryp, qaterli isik jasýshalaryn nysanaly túrde joıa bastaıdy. Másele – jaryqtyń tinderge birneshe mıllımetr ǵana enýinde. Sondyqtan búginde fotodınamıkalyq terapııa negizinen dene betine jaqyn ornalasqan isikterdi emdeýde qoldanylady. Al aǵzanyń tereńinde ornalasqan isikke jaryq jete almaıdy. Bizdiń sheshimimiz – jaryq kózin isiktiń óz ishinde ornalastyrý, – dep túsindiredi Ánel.

Osy maqsatta ǵalymdar lantanoıdtar – sırek jer elementteri qosylǵan nanogel ázirlep jatyr. Olar isik tininiń ishinde jaryq kózi paıda bolyp, ony qashyqtan iske qosýǵa múmkindik beredi.

Fotosensıbılızator jaryqty sińirgennen keıin reaktıvti ottek túrleri (ROS – reactive oxygen species) túzilip, qaterli isik jasýshalaryn ishinen zaqymdaıdy. Nanogel birneshe komponentten turatyn, olar bir-birine jaqyn ornalasqan shaǵyn «gýbka» tárizdi jumys isteıdi. Zertteýdiń maqsaty – nanogeldi rentgen nemese proton sáýlesiniń tómen dozalary arqyly iske qosý. Qazir joba klınıkaǵa deıingi zertteý kezeńinde. Ǵalymdar sút bezi qaterli isigi men kolorektaldy qaterli isik jasýshalaryna tájirıbe júrgizip jatyr.

– Men kezinde klınıkalyq medıtsınadan ǵylymǵa dál osy sebeppen aýystym: dáriger naqty patsıentke dál qazir kómektesedi, al zertteý nátıjeli bolsa, búkil álem boıynsha ondaǵan myń adamnyń emdelý tásilin ózgertýi múmkin, – deıdi ol.

Qazir Ánel magıstratýra jáne bakalavrıat stýdentteriniń arasynan zertteý tobyna jańadan qosylǵan jas ǵylymı qyzmetkerlerge (RA) jetekshilik etip, olardy oqytýǵa da atsalysady. Aldaǵy ýaqytta ol doktorantýraǵa túsip, zertteýin jalǵastyrýdy jáne nanogeldi zerthanalyq ázirlemeden praktıkalyq qoldanysqa deıin jetkizýdi josparlap otyr.

ıÝsýf Shahınniń zertteý baǵyty múlde basqa, ol energetıka salasyna qatysty. NU-dyń Kompıýterlik ǵylymdar jáne jasandy ıntellekt mektebinde (SCAI) robototehnıka boıynsha PhD baǵdarlamasynyń tórtinshi kýrsynda oqıtyn doktorant professor Ton Duc Do jetekshilik etetin, doktor Ahmad Bala Alhassan qosalqy jetekshilik jasaıtyn Energııany túrlendirý jáne qozǵalysty basqarý zerthanasynda (Power Conversion & Motion Control) zertteý júrgizedi.

Zertteýshi elektr jelilerin tekserýge arnalǵan robottandyrylǵan júıe ázirlep jatyr. Júıede robototehnıka, kompıýterlik kórý, kópspektrli qabyldaý jáne jasandy ıntellekt tehnologııalary biriktirilgen. Negizgi maqsat – adam tek kúrdeli ári uzaq tekserý barysynda anyqtaı alatyn aqaýlardy avtomatty túrde baıqaýǵa úıretý. Olardyń qatarynda temperatýranyń qalyptan tys ózgerýi, symdardyń zaqymdanýy jáne ınfraqurylym elementterindegi aqaýlar bar. Bul – aýqymdy mindet. Qazaqstandaǵy elektr berý jelileriniń jalpy uzyndyǵy shamamen 28 myń shaqyrym, al olardy tekserý kóp ýaqyt pen eńbek resýrsyn qajet etedi.

– Ulttyq jańǵyrtý baǵdarlamasyna sáıkes, elektrmen jabdyqtaý jelileriniń ortasha tozý deńgeıi 76%. Sonymen qatar 2023 jyly Qazaqstanda elektr energııasyn berý jáne taratý kezinde óndirilgen energııanyń 9,72%-y joǵaldy. Álem boıynsha bul kórsetkish orta eseppen 6,95%. Mundaı shyǵyndar energetıka júıesi úshin ǵana emes, ekonomıka úshin de mańyzdy másele, – deıdi ıÝsýf.

Onyń jobasy birneshe komponentti bir júıege biriktiredi: robottandyrylǵan platforma, aqaýlardy anyqtaıtyn jasandy ıntellekt algorıtmderi jáne elektr berý jelilerin úzdiksiz baqylaý júıesi. Munda negizgi róldi jasandy ıntellekt atqarady.

– Borttyq kompıýterde jumys isteıtin jasandy ıntellekt júıeniń negizgi vızýaldy taldaý qyzmetin atqarady. Bolashaqta júıe jınaǵan derekter nysandardyń tehnıkalyq jaı-kúıin aldyn ala baǵalaýǵa paıdalanylýy múmkin. Bul elektr jelileri operatorlaryna paıda bolýy múmkin aqaýlardy erterek anyqtap, tehnıkalyq qyzmet kórsetý jumystaryn tıimdi josparlaýǵa kómektesedi, – dep túsindiredi jas ǵalym.

Qazir ıÝsýf elektr berý jelilerindegi robottandyrylǵan júıelerdi synaýǵa arnalǵan NU eksperımenttik stendinde óz platformasyn synaqtan ótkizip jatyr. Zertteý toby energetıka salasyndaǵy basqa da jobalarmen aınalysady. Doktor Ahmad Bala Alhassan jetekshilik etetin top gıbrıdti jel jáne kún energetıkasy negizindegi shaǵyn elektr jelilerinde energııa tutynýdy jasandy ıntellekt arqyly basqarý júıelerin ázirlep jatyr.

Eki zertteýshi úshin de ǵylym zerthanadaǵy tájirıbemen ǵana shektelmeıdi. Olar zertteýdi naqty máselelerdi sheshýdiń quraly retinde qarastyrady. Stýdent kezinen osyndaı jobalarǵa qatysý jas ǵalymdarǵa ıdeıadan bastap alǵashqy tájirıbelerge deıingi joldan ótip, keıin zerthanadan tys jerde qoldanýǵa bolatyn tehnologııa ázirleýge múmkindik beredi.

Aıta keteıik, 2027 jyly bilim jáne ǵylym salasyna 60,4 mlrd teńge bólinip, stýdentterge jataqhana salynady jáne JOO támamdaǵan jastardy jumyspen qamtý kórsetkishi artady. Bul týraly Qarjy vıtse-mınıstri Abzal Beısenbekuly málim etti.