Jarty kúnin gadjetterdiń aldynda ótkizetin balanyń erteńi qandaı bolmaq

   «Búgingi kúni smartfon, planshet syndy gadjet túrlerine jáne basqa da sandyq tehnıkalarǵa kúlli dúnıejúzi táýeldi. Osynyń saldarynan álemge sandyq aqyl-oı kemistik vırýsy enip keledi. Bul ázil emes, bul - dıagnoz. 2007 jyly mamandar sandyq tehnıkany qoldanatyn balalardyń zeıininiń tómendeýi, este saqtaý qabiletiniń nasharlaýy, ózin-ózi ustaý qabiletiniń tómendeýi, jabyrqaýlyq pen depressııaǵa ushyrap jatqanyń baıqaǵan. Zertteý nátıjeleri boıynsha sandyq tehnıka býyn ókilderiniń mıynda bas súıek-mı zaqymyn alǵan nemese kárilik kezinde jıi ushyraıtyn aqyl-oı kemistik aýrýy - dementsııanyń alǵashqy satysyndaǵy ózgerister baıqalady. Ortasha statıstıkalyq kórsetkish boıynsha 7 jasar eýropalyq ómiriniń bir jylynan artyq ýaqytyn (táýligine 24 saǵat), al 18 jasar eýropalyq 4 jylynan artyq ýaqytyn ekran aldynda ótkizgen. Qazirgi balalar burynǵydaı emes dep oılaısyz ba? Iıa, burynǵydaı emes, degenmen olardyń mıynyń myńdaǵan jyldar buryn ómir súrgen adamnyń mıynan eshqandaı aıyrmashylyǵy joq, ıaǵnı árqaısysy ózi sııaqty on myńdaǵan neırondarmen baılanysqan 100 mıllıard neıronnan turady»,-dep atap ótilgen komıtettiń resmı saıtynda.

Osy oraıda mamandar, mıdy qorektendirip, damytyp otyrý kerek ekenin alǵa tartýda. Bizdiń oıymyz, is-áreketimiz, túrli qıyn esepterdi shyǵarýymyz ben túrli tolǵanystarymyzdyń barlyǵy mı qyrtystaryna áser etpeı qoımaıdy. Brıtandyq professor psıholog Tanıa Bıronnyń tujyrymdaýy boıynsha: «Balalardyń alýan túrli jańalyqtardy ashyp, tabıǵat álemin ózdigimen zertteý kezindegi erkin jáne táýelsiz oılaýynan alatyn áserine basqa eshteńe teń kelmeıdi».

Tańǵalarlyq jaǵdaı, 1970 jyldan beri balalar belsendiliginiń aýmaǵy (balalardyń qorshaǵan ortany erkin zertteý múmkindigi joǵary úı aınalasynyń aýmaǵy) 90 paıyzǵa kishireıgen. Barlyq álem smartfon ekranynyń kólemine deıin kishireıdi. Balalar jańbyr astynda serýendeý, kólshikterge kemeler jiberý, aǵashtarǵa órmeleý nemese jaı ǵana bir-birimen áńgimelesý degendi umytqan, umytpaq túgili, tipti bilmeıdi de. Olar saǵattap smartfondaryna telmirip otyrady. Degenmen olar bulshyq etterin damytyp, álemde kezdesetin túrli qaýip-qaterlerler týraly bilip, jáne jaı ǵana dostarymen qarym-qatynas jasaýlary qajet.

Adam mıy syrtqy yntalandyrýdyń áserinen qalyptasady jáne onyń kóp bolǵany mańyzdy. Sondyqtan, balalar vırtýaldy álemdi emes, qorshaǵan ortany zerttegeni abzal. Bul myńdaǵan jyldar buryn qanshalyqty mańyzdy bolsa, qazir de mańyzdylyǵyn joıǵan joq.

  Sonymen qatar, balalardyń uıqysy durys qanýy kerek. Biraq qazirgi balalardyń Ǵalamtordan shyǵyp, kompıýterlik oıyndardan bastaryn alýy qıynǵa soǵady. Bul bala uıqysynyń uzaqtyǵyn qysqartyp, onyń buzylýyna ákelip soǵady.

«Siz sharshap, basyńyz aýyryp otyrǵan kezde oılaý qabiletińiz tómendep, mektep tapsyrmalary da oıyńyzǵa qonbaıtynyn baıqaısyz.   Sandyq tehnologııalar bala mıyn qalaı zaqymdaýy múmkin? Birinshiden, birqalypty ári júıeli túrde Ǵalamtor jelisinde ýaqyt ótkizý syrtqy yntalandyrýdyń mólsherin azaıtady. Bala mıynyń janashyrlyq, ózin-ózi baqylaý, sheshim qabyldaý tárizdi qabiletterine jaýap beretin aıtarlyqtaı mańyzdy bóliginiń damýyna septigin tıgizetin ómirlik tájirıbe alatyn múmkindigi joq. Aıaǵyn qozǵalyssyz qaldyrǵan adamnyń aıaǵy jansyzdanyp ketetinindeı, mıdyń da damymaı qalǵan bóligi isten shyǵyp qalatyny belgili. Balalar málimetti esterinde saqtaýdan góri, kerekti aqparatty Ǵalamtor jelisinen izdeýdi jón kóredi. Bul este saqtaý qabiletiniń nasharlaýyna ákelip soǵady. Ony balalar múldem jattyqtyrmaıdy»,-deıdi mamandar.

Ǵalamtordyń saldarynan balalar aqyldyraq bola bastady dep oılaısyz ba? Al qazirgi on bir jastaǵy jetkinshekterdiń oryndaıtyn tapsyrmalaryn 30 jyl buryn segiz-toǵyz jasar balalardyń esh qıyndyqsyz oryndaı alǵanyn bilesiz be? Zertteýshilerdiń aıtýynsha, osynyń negizgi sebepteriniń biri - vırtýaldy álemde ómir súrý.

Biraq balańyzdy qutqaryp qalýyńyzǵa áli de kesh emes! Ol úshin balańyzdyń túrli gadjetterdi qoldaný ýaqytyn shekteýińiz qajet. Sandyq ındýstrııanyń danyshpany Stıv Djobs dál osylaı jasaǵany belgili. Ol balalarynyń aıpadty qoldanýyna ruqsat etpegen, oǵan qosa basqa gadjetterdi túngi ýaqyttarda jáne demalys kúnderi qoldanýlaryna tyıym salǵan.

     3D Robotics-tiń negizin qalaýshylardyń biri, «Wired» amerıkandyq jýrnalynyń bas redaktory Krıs Anderson de óz balalaryna gadjetterdi qoldanýda shekteý qoıady. Anderson erejesi boıynsha  jatyn bólmede eshqandaı da ekrandar men gadjetter bolmaýy tıis. Al Blogger jáne  Twitter servıstik júıeleriniń negizin qalaýshylardyń uldary planshet pen smartfondardy kúnine 1 saǵattan artyq qoldana almaıdy, OutCast Agency-diń dırektory gadjetti qoldanýdyń ýaqytyn 30 mınýtqa deıin shektegen.

«Ne isteý kerek?» degen saýaldyń tikeleı sheshimi osy. Óskeleń urpaqtyń qamyn oılaý bizdiń qolymyzda. Jarty kúnin ekrandar men sýperzamanaýı gadjetterdiń aldynda ótkizetin búgingi balanyń erteńi, shamamen 10-20 jyldan keıin qandaı bolatynyn biraýyq elestetip kórińiz.