JARTAS OBASY
Jartas obasy - orta ǵasyrlardan saqtalǵan eskertkish. Qaraǵandy qalasynan 46 shaqyrym batysqa qaraı, Soqyr ózeniniń Nuraǵa quıar tusynda ornalasqan. 1949 jyly ǵalym-arheolog Álkeı Marǵulannyń jetekshiligimen Ortalyq Qazaqstan arheologııalyq ekspedıtsııasy zerttegen.
Tөbeshik үstinde soltүstikten oңtүstikke sozylғan bes obanyң shetki besinshisi өte құndy derekter beredi. Dıametri 12 metr, bıiktigi 1 metr oba topyraқtan үıilgen. Jalpy aýmaғy 2h1,5 metr, tereңdigi 1,8 metr shұңқyr қabirden қarýymen jәne at әbzelderimen birge қoıylғan orta jastaғy er adamnyң mүrdesi ashyldy. Basy batysқa қaratyla shalқasynan jatқyzylғan adam denesin қaıyң қabyғyna orap jerlegen. Sarғysh altyn tүsti, teң қabyrғaly tөrt bұryshty қıyқsha (romb) tәrizdes oıýlarmen kestelengen jibek kөılek, jarғaқ shalbar, bylғary etik kıip, beline kise belbeýmen býynғan sarbaz kıimderi өz zamanynyң құrmetti adam bolғanyn bildiredi. Қaıyң қabyғynan jeңildetip jasalyp, terimen қaptalғan қoramsaқ sol jaқ bүıirine қoıylғan. Қoramsaқtyң ұzyndyғy 60 sm, aýyzynyң keңdigi 12 sm, tүbi 15 sm, ishine birneshe temir ұshty jebeler salynғan. Sondaı-aқ, sýsyn ishetin sәndi kүmis tostaғannyң synyқtary, oң bүıirinen temir pyshaқ jәne aıaқ jaғynan jүgen men er-toқym әbzelderi tabyldy. Eski үzeңgi eki aıaғynyң tұsynda, ortada tartpa, taralғy, өmildirik, taғy basқalar jatyr. Қarý men at әbzelderiniң ornalasýy at үstinde kele jatқan adamnyң kөrinisin beredi. Asa maңyzdy derekterdiң biri - kүmis teңgeler. Teri әmıanғa salynyp, jibek қaltada saқtalғan 3 teңge 1326-1331 jyldar aralyғynda Bұhara, Samarқan jәne Termez қalalarynda soғylғan. Sol kezde Orta Azııaғa bılik jүrgizgen Shaғataı әýletiniң aқshasy bolғan.
Jartas obasynan alynғan derekter HІV ғasyrda Ortalyқ Қazaқstandy mekendegen Altyn Orda қypshaқtarynyң mәdenıetinen habar beredi. Sonymen қatar osy өlkeniң sol kezdegi Orta Azııa elderimen ekonomıkalyқ taýar-aқsha қatynasynda bolғanyn da kөrsetedi.
Derek kөzi:
Қazaқstan ұlttyқ entsıklopedııasy, 3 tom
