Jarkenttik dıqandar men malshy qaýymy jyldy jaqsy qorytyndylady

Bul rette eńbek ónimdiligin jáne qaıta óńdelgen aýyl sharýashylyǵy óniminiń eksportyn 2022 jylǵa qaraı 2,5 ese kóbeıtý júkteldi. Prezıdent tapsyrmasy ásirese aýyl sharýashylyǵy salasyn saralanǵan túrde damytyp jatqan óńirler úshin mańyzdy. Osyǵan baılanysty Almaty oblysy Panfılov aýdanynyń aýyl sharýashylyǵy ahýalymen oqyrmandy tanystyrýdy jón sanaǵan edik. Aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bóliminiń basshysy Jumaǵazy Nurahmetuly Naımantaevtyń aıtýynsha, bıyl aýdanda jalpy 40 mlrd. 222 mıllıon teńgeniń aýyl sharýashylyǵy ónimi óndirilgen. Onyń 19 mlrd 69 mıllıon teńgeden astamy - mal sharýashylyǵyna, al 21 mlrd. 30 mıllıon teńgesi - egin sharýashylyǵyna tıesili eken.

- Jazıraly Jarkenttiń basty baılyǵy - júgeri ekeni búkil elimizge belgili. Osynaý baǵlan daqyldy ósirýdiń bıylǵy jaı-kúıi qalaı boldy ?

- Aýdanymyzlyń dıqandar qaýymy bıyl júgerini 25 myń 885 gektarǵa ekken edi. Erte kóktemnen bastap qamdanyp, jaz boıy bel jazbaı etken eńbektiń nátıjesinde jomart kúzde onyń ár gektarynan ortasha eseppen 67,3 tsentnerden dán jınaldy. Barlyq alynǵan ónim mólsheri - 165 myń tonna. Egin oraǵyna qatysqan adam sany on myńnan asty.

- Bul júgeriniń bıylǵy baǵasy qandaı? Dıqandardy osy ǵoı mazalaıtyn ?

Onyńyz ras. Sońǵy kúnderge deıin jalpy 123 902 tonna júgeri satylyp, ár kılogramy 43 teńgeden aınaldy. Baǵaǵa áser etetin basty faktor - jyl saıyn júgerini ótkizetin naryqtyń keńeıip kele jatqanyn aıtqym keledi. Mysaly «Jarkent - krahmal sirne» zaýytyna bıyl 101 402 tonna, «Shamalǵan» júgeri zaýytyna 11 myń tonna, «Qundyzdyǵa» 8 myń tonna, taǵy basqa da alýshylarǵa 3,5 myń tonna júgeri satyldy. Qoımalarǵa saqtaýǵa 29 899 tonna júgeri daıyndalyp, qyrmandarda 11 192 tonnasy saqtalýda.

- Al, masaqty daqyldardy óndirýdegi tabystaryńyz qandaı ?

- Aýdanda jalpy 1062 gektar masaqty daqyl bar. Onyń ár gektarynyń ónimdiligi 23 tsentnerge jetip, barlyǵy 2408 tonna daqyl alyndy. Bunyń ishinde 515 gektar bıdaıdyń ár gektarynan 22 tsentnerden, 517 gektar arpanyń ár gektarynan 23,4 tsentnerden, 1345 gektar kartoptyń ár gektarynan 174,7 tsentnerden, 1209 gektar kókónistiń ár gektarynan 281,6 tsentnerden ónim aldyq. Sondaı-aq, 76 gektar júzimniń ár gektarynan 74,1 jáne 4 gektar jańǵaqtyń ár gektarynan 10 tsentnerden ónim jınaldy. 1110 gektarǵa baq otyrǵyzylyp, 1330 gektar egistik tamshylap sýaryldy.. Al 5 gektardan astam aýmaqty qamtıtyn kókónis ósiretin jylyjaılardaǵy daqyldardan eki aınalymynyń qorytyndysynda 850 tonna ónim alýǵa qol jetti.

Bir aıta keterligi, mundaı tabysqa jetýimizge Ońtústik Koreıalyq «Kıban Agro» kompanııasy úlken úles qosty. Olar jalǵa alǵan 4 gektar jylyjaı az mıneraldanǵan jerasty ystyq sýy arqyly jylytylady. Mundaǵy jumys jańa tehnologııalar men ǵylymǵa negizdelgen, tolyǵymen avtomattandyrylǵan. Jylyjaıda jergilikti 50 adam turaqty jumys isteıdi. Munda bir jylda 600 tonna qyzǵanaq ósirilip, elimiz ben Reseı naryǵyna shyǵaryldy. Al, «Jarkent - Frýkt» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginde jańa úlgidegi 90 birlik aýyl sharýashylyq tehnıkalary agregattary bar. Olar bıyl 730 gektarǵa shekildeýik jáne 380 gektarǵa súıekti jemis aǵashtaryn otyrǵyzyp, 1110 gektar alqapty tolyǵymen tamshylatyp sýǵardy. «Ekofıshn Prodýkt» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi jylyjaı kesheniniń jalpy aýmaǵy - 25 gektar. Munda da jerasty az mıneraldy, termaldy artezıan ystyq sýy paıdalanylady. Seriktestik tez ósip jetiletin telıapıı jáne Afrıkalyq som (jaıyn) balyqtardy ósirip, damytýmen aınalysady. Bıyl 300 tonna balyq etin óndirdi.

- Óndirilgen ónimdi saqtaý máselesi qalaı sheshilýde?

- Elbasymyzdyń tapsyrmasyna sáıkes barlyq okrýgterde ónimderdi saqtaıtyn jáne óńdeıtin oryndardy salý talap etilýde. Qazir aýdanda aýyl sharýashylyǵy ónimderin saqtaıtyn qoıma sany - 14. Onyń ishinde júgeri óńdeıtin «Jarkent krahmal-sirne zaýyty», júgeri keptirip saqtaıtyn «Eksım-beıs» seriktestigi jáne «Ashırov Gaırat», «Abdýllaev Amrolla», «Vadjıdov Ǵulamdýn», «Mashýrov Turganbek» sharýa qojalyqtarynda kókónis pen júzimdi, sondaı-aq, «Áýelbekov Aıdyn», «Saıdahmetov Seıitbek» sharýa qojalyqtarynda kartop saqtaıtyn qoımalar bar.

- Kez kelgen daqyldyń ónimdiligi eń aldymen sapaly tuqymǵa baılanysty bolatyny belgili...

- Oıyńyzdy túsindim. Bizdiń basty maqsatymyz da sol: jyldan-jylǵa egiletin tuqym sapasyn jaqsartý arqyly ónim kólemin ulǵaıtyp, elimizdiń ǵana emes, basqa da alys-jaqyn memleketterdiń eginshilik zertteý ınstıtýttaryndaǵy ǵalymdardyń, sala mamandarynyń kómegimen, aýdan, oblys, respýblıkamyzǵa qajetti joǵarǵy sortty, sapaly tuqym daıyndaý. Qazir aýdanymyzda segiz tuqym sharýashylyǵy bar. Olardyń jeteýi -elıtalyq júgeri tuqymyn, bireýi - qant qyzylshasy tuqymyn óndiredi.

Júgeri tuqymyn óndirýshi sharýashylyqtar jylyna myń tonnadan artyq joǵary sortty, sapaly júgeri tuqymymen aýdanymyz ben oblystyń júgeri óndirýshilerin ǵana emes, sonymen birge soltústik oblystardyń da qajettiligin óteýde. Qant qyzylshasynyń tuqymyn ósirip-óndirýshi «Qamqorlyq» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi oblysymyzda ǵana emes, respýblıka kólemindegi elıtalyq tuqym sharýashylyǵy bolyp tabylady. Olar bıyl 10 gektar jerde 8 tonna taza elıtalyq tuqym daıyndady.

- Salanyń tehnıkamen jaraqtandyrylýy qalaı ?

-Qazirgi tańda aýyl sharýashylyǵyn tehnıkasyz elestetý múmkin emes. Ony turaqty túrde jóndeýden ótkizip, quramyn jańartyp turý - óte ózekti másele. Sondyqtan byltyr bir jylda 42 tehnıka satyp alynǵan bolsa, bıyl on bir aıda jalpy somasy 370 mln. 987 myń teńgeni quraıtyn 40 jańa tehnıka alyndy. Onyń ishinde 25 - i traktor. Jyl sońyna deıin taǵy da qosymsha tehnıka alynatyn bolady. Qazirgi ýaqytta biraz sharýa qojalyqtary jańa tehnıkalardy «QazAgroQarjy» aktsıonerlik qoǵamy arqyly lızıng negizinde satyp alýǵa nıet bildirip otyr. Onyń syrtynda basqa óńirlerden de múmkindikterine qaraı jańa bolmasa da, qoldanysta bolǵan ár túrli tehnıkalar satyp alyp jatqan sharýa qojalyqtary da bar.

- Sý - tirshilik nári. Endi egistikti sýǵarý jaıyna oıyssaq...

- Durys aıtasyz. Sýsyz ómir de, ónim de joq. ıAǵnı, mol ónimniń taǵdyry sý sharýashylyǵy mekemesiniń jumysyna da tyǵyz baılanysty Qazir «Qazsýshar» respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń aýdanymyzdaǵy óndiristik ýchaskesinde Basqunshy, Qorǵas, Joǵarǵy-qalalyq, Býraqojyr, Úsharal, Eńbekshi, Tyshqan dep atalatyn 7 gıdroýchaske bar. Onda 4 bógetti gıdrotorap, 438 dana gıdrotehnıkalyq qurylǵy jáne 182 gıdrobeket jumys isteıdi. 2018 jyly memlekettik sýlandyrý júıesinen 370,0 mln. tekshe metr sý berý josparlansa, 20 qarashaǵa deıin ol kórsetkish 417,5 mln. tekshe metrge jetti. 303 sý paıdalanýshymen kelisim-shart jasalyp, 39788 gektar jerge ylǵal berildi. Aýdanymyzda 2016 jyly Ósek sý toraby, 2017 jyly Tyshqan sý toraby qaıta qalpyna keltirilse, bıyl 169,0 mln. teńge bólinip, Shejin sý toraby jasaldy. Kúzde Aıaq-Qunshan magıstraldy kanalynyń 192 metri qaıta qalpyna keltirildi. Osy oraıda, tájirıbeli basshy Toqtarbaı Kerimqulov basqaratyn bul mekemeniń Qorǵas ýchaskesindegi Seıtqoja Kenenbaev, Joǵarǵy-qalalyq ýchaskesindegi Amangeldi Ibragımov, Býraqojyr ýchaskesindegi Tólegen Ómirbekov tárizdi ozat mamandarynyń eseli eńbekterin erekshe aıta ketken jón dep esepteımiz.

- Mal sharýashylyǵy salasynyń jaǵdaıy qandaı ?

- Qazir aýdanda 70094 iri qara, 312 108 qoı-eshki bar. Bul byltyrǵymen salystyrǵanda anaǵurlym artyq. Jylqy sany ótken jyly 17321 bolsa, bıyl 17631-ge kóbeıdi, ıaǵnı 101,8 paıyz artty.

«Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha 2018 jylǵa asyl tuqymdy 150 iri qaraǵa ımporttyq jospar berilgen bolatyn. Jaqyn kúnderi Reseıden «Naımanbaev N.N.» sharýa qojalyǵy 150 iri qarany - 67 mln. 500 myń teńgege, «Dáýlet Jansaıa» sharýa qojalyǵy 67 iri qarany -28 mln. 500 myń teńgege, barlyǵy 216 asyl tuqymdy iri qarany - 96 mıllıon teńgege ákeldi.

Al, «Aısultan» sharýa qojalyǵy «Aberdın angýs» atty et baǵytyndaǵy 50 asyl tuqymdy iri qarany satyp alyp, qazir óz tóli esebinen kóbeıtýde. Sonymen qatar 2019 jylǵa sút baǵytyndaǵy 200 asyl tuqymdy sıyr satyp alýǵa qujattaryn rásimdep, osy maqsatqa paıdalaný úshin oǵan Sarybel aýylynan jer bólinip berildi. 2014 jyly jumysyn bastaǵan «Qastekbaı qajy» sharýa qojalyǵynyń basshysy Nurǵalym Álimqojaev «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha nesıege 400 qoı alǵan edi. Qazir onyń sanyn 1800-ge jetkizip, endi olardy bordaqylaý alańyn salýdy bastady. Sonymen qatar ótken jyldan beri 60-tan astam jylqy ósirýde, onyń 36-sy bıe. Al, Penjim aýyldyq okrýgindegi jeke kásipker «ESENBAI» 600 iri qarany bordaqylaýǵa arnalǵan keshenin 1000 iri qaraǵa arnap ulǵaıtyp salý úshin óz qarajaty esebinen 10 mln.tengege qurylys jumysyn júrgizýde.

Jalpy, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýdy, onyń ónimdiligin jáne sapasyn arttyrýdy sýbsıdııalaý boıynsha aýdanymyzdyń sharýa qojalyqtary 549 mln.346 myń teńge qarjy aldy. Munyń syrtynda bıyl, ıaǵnı, 2018 jyly «Qazagroqarjy» uıymdarynan aýdannyń sharýa qojalyqtary boıynsha 58 adam -283 mln.790 myń tenge nesıe alyp, 903 iri qara, 1925 usaq maldar satyp aldy.

- Mine, qylyshyn súıretip jetken qys ta kúshine ene bastady. Mal qystatý jaǵdaıy qalaı ?

-Qazir aýdan boıynsha 460 mal qystaýy bar. Olarda álbette, jemshóp qory jetkilikti bolýy tıis. Óıtkeni, mal qysatýdyń tabysty bolýy - tikeleı osyǵan qatysty ekeni de barshaǵa túsinikti bolsa kerek. Sondyqtan bar kúsh-jigerimizdi jumsaı otyryp, bıyl 124 myń tonna kóp jyldyq shóp ázirledik. Sondaı-aq, 44,5 myń tonna jem daıyndaldy. Sonymen qystan qysylmaı şyǵamyz dep oılaımyz. Jalpy, ótken jylǵa ókpe joq, keler jyldan úmit kóp.

- Úmitterińiz aqtalsyn. Suhbatyńyzǵa rahmet !