Jappaı kásipkerlik arqyly áleýmettiń ál-aýqatyn kóterýge jaǵdaı jasalsa ıgi

Aıta keterligi, sońǵy jyldary memlekettik deńgeıde jappaı kásipkerlikti damytý týraly biraz másele kóterildi. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty áleýmettik jańǵyrtý baǵdarlamasynda dál osy máselege nazar burǵan bolatyn. Bul rette áleýmettik jańǵyrtýdan týyndaıtyn birinshi tapsyrma - jappaı kásipkerlikti damytý, sonyń ishinde ekonomıkanyń naqty sektoryndaǵy kásipkerlikti damytý retinde belgilengen edi. Shyndyǵynda, memlekettegi eńbek resýrstaryn tıimdi paıdalaný, sonyń ishinde azamattardy óndiristik eńbekke jappaı tartý máselesi Qazaqstan úshin ózekti. Alaıda, munyń ózi bir ǵana memlekettiń kúshimen tutastaı halyqty jumyspen qamtamasyz etý kerek degendi bildirmeıdi. Bir sózben aıtqanda, memleket azamattardyń bárine birdeı jumys taýyp berýge umtylmaı-aq,  jurtshylyqtyń ál-aýqatyn ósirý úshin jaǵdaı týǵyzýy asa mańyzdy. Sondyqtan da, bıylǵy jyly Úkimet memlekettik emes sektorda jumys oryndaryn ashyp, jeke kásipkerlikke buqaralyq ári jappaı sıpat berýdi qolǵa ala bastady. Osy maqsatta «Jumyspen qamtý jol kartasy 2020» baǵdarlamasynyń ornyna jańa Nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy qabyldanǵan edi.

Elbasynyń bıylǵy «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty joldaýynda jappaı kásipkerlik máselesi ekinshi basymdyq retinde qarastyrylǵan. Sonymen qatar, Prezıdent elimizdegi ishki ónimdegi shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń úlesin 2050 jylǵa qaraı 50 paıyzǵa jetkizý týraly úlken maqsat qoıǵan bolatyn. Árıne, kásipkerlikke qansha qoldaý kórsetilip jatyr degenimen, Qazaqstannyń jaǵdaıynda bundaı bıik maqsatqa qol jetkizý ázirshe ońaı emes bop tur. Qazirgi jaǵdaı demekshi, shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki jalpy ónimdegi úlesi búgingi Qazaqstanda 25 paıyzdy quraıdy. Buny eki eseleýge tıispiz. Sońǵy jyldary atqarylǵan sharalardyń bári osy baǵytta bolsa kerek.

Toqtala ketetin jaıt, sońǵy 4 jylda kásipkerlikke qatysty 14 Zań qabyldanypty. «Jol kartasy -2020», «Agrokásipkerlik 2017-2020», «Nurly jer», «Nurly jol» sekildi baǵdarlamalar da, Ult josparyna negizdelgen reforma aıasyna da shaǵyn jáne orta kásipkerlikke erekshe nazar aýdarylyp otyr. Osyndaı baǵdarlamanyń arqasynda túzilgen statıstıkaǵa kóz júgirtsek, biraz máseleni ańǵaramyz. Atap aıtqanda, Qazaqstan halqynyń jalpy sanynyń 3 mıllıonnan astamy shaǵyn jáne orta bıznes sektorynda jumyspen qamtylǵan. Byltyr jumys istep turǵan shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń sany 1,1 mln. birlikti qurady, olar 9 aıda 11,2 trln. teńge somaǵa ónim shyǵarypty. Al Nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy bul kórsetkishke qandaı ózgeris jasaıdy? Ol úshin qandaı sharalar josparlanady?

Ulttyq ekonomıka mınıstri Tımýr Súleımenovtiń sózine qaraǵanda, Nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy qalalarda ǵana emes, ásirese, aýylda kásipkerlik áleýetti damytýǵa septik jasap, jeke isin ashamyn deýshilerge jaǵdaı jasaıdy. Bul úshin kásipkerlik qyzmettiń mıkrokredıtine jyl saıyn qalalarda 10 mlrd. teńge, aýyldyq jerlerde - 27 mlrd. teńge bólinbek. Sonymen qatar, qalalardaǵy mıkrokredıtterge kepildik berýge - 1,2 mlrd. teńge, aýyldyq jerlerde - 2,8 mlrd. teńge kózdeledi. Al jumysyn jańa bastaǵan aýyldyq kásipkerler úshin «Bastaý Bıznes» jobasy boıynsha bıznesti júrgizý negizderine daıyndaýdyń beıimdelgen kýrstarynan ótkizý qarastyrylady. Oqytýdy uıymdastyrýmen Ulttyq kásipkerler palatasy aınalysady. Oqytý baǵdarlamasy 16 myń teńge kólemindegi bir jolǵy stıpendııa tóleý jáne odan ári qarjy mekemelerinen qarjylandyrýdy alý úshin daıyn bıznes jospar daıyndaýmen birge bıznesti júrgizý negizderine bir aılyq oqyp úırenýdi kózdeıdi.

«2017 jylǵy 10 naýryzdaǵy jaǵdaı boıynsha syıaqy mólsherlemesin sýbsıdııalaý esebinen 9 060 kásipker óz jobasyn qarjylandyrý arqyly jaǵdaıyn jaqsartty. Arzandatylǵan kredıtter somasy 1,7 trln. teńgeni qurady. Berilgen sýbsıdııalardyń jalpy kólemi 146 mlrd. teńgege jetti. 2 642 kásipker 93 mlrd. teńge somaǵa kredıtter boıynsha kepildikterge qol jetkizdi. Kepildikterdiń jalpy kólemi 40 mlrd. teńgeni qurady. 103 mlrd. teńge somaǵa shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileriniń 774 jobasyna jetispeıtin ınfraqurylym tartyldy. Jańa bıznes bastamalardy iske asyrý úshin 2,8 mlrd. teńge somaǵa 1 132 memlekettik grant berildi, monoqalalarda jeke kásip ashý jáne ony keńeıtý úshin 4,7 mlrd. teńge somaǵa 1 284 mıkrokredıt berildi»,- deıdi mınıstr Tımýr Súleımenov. Onyń aıtýynsha, Nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy, ásirese, aýyldy aımaqtarda kásipkerlik áleýetti damytyp, jeke is ashýǵa jaǵdaı jasaıdy. «Jappaı kásipkerlikti damytýdy yntalandyrý úshin, shaǵyn nesıe kólemi artty, oǵan qosa kásipkerlerdiń kepilzaty  jetispegen jaǵdaıda memlekettiń kepil berý  múmkindigi qarastyrylǵan. Bul shara aýylda kepilge qoıatyn múliktiń bolmaýy jáne qarjy jetispeýshiligimen baılanysty problemalardy sheshýge baǵyttalǵan», - dedi mınıstr.

Baǵdarlama aıasynda shaǵyn nesıe retinde 7 jylǵa 6%-ben 8 myń AEK  (18 mln teńge) beriledi. Naryqta shaǵyn nesıe mólsheri 22%-dan 35%-ǵa deıin ekenin eskersek, baǵdarlama bıznes jobany iske asyrýda eń tıimdi usynys bolyp esepteledi.

Sondaı-aq, kásip ashyp, bıznesti jolǵa qoıǵysy keletinder úshin «Bıznes bastaý» jobasy boıynsha arnaıy oqytý oılastyrylǵan. Kásip ashýǵa oqytýdy «Atameken» Ulttyq  kásipkerler palatasy qolǵa alyp jatyr. Oqytý baǵdarlamasy kásipti júrgizýdiń negizderin úıretetin bir aılyq sabaqtan turady. Onda qatysýshylarǵa 16 myń teńge birrettik shákirtaqy tólenedi jáne qarjy ınstıtýttarynan qarajat alý úshin, bıznes joba ázirleýge kómektesedi. Jyl saıyn oqytylatyn adam sany respýblıka boıynsha 30 myńdy quraıdy. Birinshi jyly 15 myń adamdy qamtymaq.

Oqytý baǵdarlamasynyń basty maqsaty - qazaqstandyqtardy eńbek naryǵynda suranysqa ıe kásipterge nemese kásipkerlik negizderine jappaı oqytýdy uıymdastyrý. Oqytý úshin memleket azamattardy oqýǵa ketetin shyǵyndardy jaýyp, shákirtaqy tóleıtin bolady. Jol men turý qarajaty da óteledi. Oqý aıaqtalǵan soń baǵdarlama qatysýshysynyń bilimi men sheberligi, meńgergen daǵdylary táýelsiz baǵalaýdan ótip, nátıjesinde olarǵa sertıfıkattar beriledi. Sertıfıkat alǵandar ózdigimen jumysqa ornalasa alady jáne bos jumys oryndaryna, áleýmettik jumys oryndaryna, jastar tájirıbesine jiberiledi. Sondaı-aq, olarǵa nesıe alyp, derbes is ashýǵa múmkindik týady.

Osylaısha, Úkimet shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdyń taǵy bir tyń qadamyna jol ashýǵa kirisip otyr. Árıne, bıznestiń osy sanatyndaǵy úlesti damytý úshin áli de birqatar sharalar atqarylýy tıis. Degenmen, depýtattar kásipkerlikke qatysty kedergiler áli de joıylmaı otyrǵanyn alǵa tartyp, júıeli jumystardy jalǵastyra túsý qajettigin aıtady. Mysaly, depýtat Nurtaı Sabılıanovtyń sózine qaraǵanda, sońǵy bes jyl ishinde ruqsat berý qujattarynyń sany 3 esege qysqartylǵan. Alaıda, kásipkerlerdi tekserýshiler áli de tyıylmaı otyr. Tekserýshiler arasynda salyq organdary kósh bastap keledi. «Byltyr tekserý nátıjeleri boıynsha on memlekettik organ kásipkerlik sýbektileriniń quqyqtaryn buzýdyń 1,5 myńnan astam faktisine jol bergen. Mundaı tásildi tyımasaq shaǵyn jáne orta bıznesti memlekettik qoldaý maqsatyna qol jetkizý múmkin emes. Sondyqtan biz elimizde kásipkerlikti damytýǵa kedergi keltiretin barlyq problemalardy zańnamalyq deńgeıde sheshýimiz qajet»,- deıdi depýtat.

Bul rette Nurtaı Sabılıanov Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrý maqsatynda qoldanystaǵy salyqtyq jeńildikterdi ońtaılandyrý qajettigin de alǵa tartady. «Salyqtyq jeńildikter jańa jumys oryndary ashylyp jatqan, ishki naryqty toltyrý ári eldiń eksporttyq áleýetin ulǵaıtý úshin básekege qabiletti ónim shyǵarylatyn salalarǵa berilýge tıis. Jalpy memlekettik júıeli sharalardyń belgili bir nátıje beretinin atap ótkim keledi. Degenmen de, kásipkerlikti odan ári damytýǵa qajetti jaǵdaı jasaý úshin áli de kóp jumys isteýimiz qajet. Kásipkerlik sýbektilerin qoldaýǵa bólinetin bıýdjet qarajatynyń tıimdi paıdalanylýyna erekshe nazar aýdarylýǵa tıis»,- deıdi depýtat Sabılıanov.

Túıindeı aıtsaq, qazirgi ýaqytta shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi ishki jalpy ónimniń 25%-yn quraıdy. Al júktelgen meje keminde 50 paıyzǵa jetkizý. Endeshe bıznestiń jolyn ashyp, júgin jeńildetý arqyly bul kórsetkishter aldaǵy ýaqytta eselene túsýi shart. Sondyqtan da, oblys ákimderi, jumyspen qamtý ortalyqtary Nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy sheńberinde jurtshylyqqa memlekettik qoldaý kórsetý úshin tıisti sharalardy qolǵa alýy qajet. Óıtkeni, jappaı kásipkerlik óris alsa, mıllıondaǵan jurt «jumyssyzbyn» dep memleketke telmirmeı, óz isin ózi dóńgeletýge beıimdeletin edi.