Japonııa elshisi: Tokıonyń strategııalyq josparynda Qazaqstannyń róli artyp keledi
ASTANA. KAZINFORM — QR Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń 18-20 jeltoqsanǵa josparlanǵan Japonııaǵa resmı sapary qarsańynda osy eldiń Qazaqstandaǵy Elshisi ıAsýmasa Iıdjıma Kazinform agenttigine eksklıýzıv suhbat berdi. Onda dıplomat ekijaqty yntymaqtastyq, «Orta dálizdi» damytý, bıznes bastamalar, Kaspıı teńiziniń ekologııalyq máselesi jáne ıadrolyq qarýsyzdaný boıynsha birlesken kúsh-jiger týraly áńgime órbitti. Sondaı-aq Tokıonyń strategııalyq josparynda Qazaqstan róliniń artýyna erekshe nazar aýdarylyp otyrǵanyn atap ótti.
— Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Japonııaǵa sapary barysynda qandaı negizgi taqyryptar talqylanady?
— Japonııa men Qazaqstan zań ústemdigine negizdelgen erkin jáne ashyq halyqaralyq tártipti saqtaý ári nyǵaıtýda strategııalyq seriktester sanalady. Sonymen qatar, eki tarap ekonomıkalyq yntymaqtastyq, energetıka, tehnologııalyq ınnovatsııalar jáne ekologııa máseleleri sııaqty keń aýqymdy salalardaǵy yntymaqtastyqty tereńdetip keledi. Bul sapar qazirgi yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıta túsedi. Saýdany keńeıtý jáne ınvestıtsııalardy yntalandyrý bastamalary talqylanady dep josparlanyp otyr. Sondaı-aq halyqaralyq jaǵdaı men óńirlik turaqtylyqty qamtamasyz etý jónindegi kúsh-jiger týraly pikir almasady.
Qazaqstan mıneraldy resýrstarǵa baı jáne Eýrazııa qurlyǵynyń kólik-logıstıkalyq haby retinde damýdyń tarıhı múmkindigin júzege asyryp jatyr. «Orta dáliz» kólik-logıstıkalyq jobasyn iske asyrý arqyly Ortalyq Azııa ishinde jáne odan tys jerlerde kólik baılanystaryn jaqsartý, sondaı-aq Transkaspıı halyqaralyq baǵytyn qosa alǵanda, jahandyq jetkizý tizbekterin nyǵaıtý da óte mańyzdy.
— «Ortalyq Azııa + Japonııa» sammıti aıasynda ótetin bıznes-forýmda qaı taqyryptar talqylanady?
— Bıznes-forýmda birneshe baǵyttar qarastyrylady: Kólik jáne logıstıka; Energetıka jáne ónerkásip salalarynda «jasyl» sheshimderdi engizý; 3. Tsıfrlandyrý protsesterin ilgeriletý.
Sonymen qatar, japon jáne qazaqstandyq kompanııalar arasynda naqty ózara túsinistik jónindegi ondaǵan memorandýmǵa qol qoıý eskerilgen.
— Japonııa — «Ortalyq Azııa plıýs» dıalog formatyn bastaǵan alǵashqy el. «Ortalyq Azııa + Japonııa» platformasynyń Qazaqstan úshin mańyzy qandaı? Bul yntymaqtastyqtan qandaı naqty nátıjeler kútýge bolady?
— 2004 jyly Ortalyq Azııanyń táýelsiz jáne turaqty aımaq retinde damýy úshin óńirishilik yntymaqtastyq óte mańyzdy ekenin túsine otyryp, sondaı-aq Qazaqstannyń belsendi qoldaýymen, Japonııa dıalog pen yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan biregeı «Ortalyq Azııa + Japonııa» formatyna bastama kóterdi. Osy dıalogtiń alǵashqy otyrysynda Qasym-Jomart Toqaev delegatsııany bastap, Syrtqy ister mınıstri retinde qatysqan edi. Sodan beri 20 jyldan astam ýaqyt boıy bul dıalog formaty Japonııa men Ortalyq Azııa arasynda berik baılanysty ornatyp, kóptegen saıası dıalogti ótkizýge yqpal etti.
Osy kezeńde Ortalyq Azııa turaqty ekonomıkalyq damýǵa qol jetkizdi jáne onyń Eýropa men Azııany jalǵaıtyn saýda joly retindegi mańyzdylyǵy odan ári arta tústi. Endi «Ortalyq Azııa + Japonııa» dıalogi memleket basshylary deńgeıinde alǵash ret ótkizilmek. Japonııa Ortalyq Azııamen qarym-qatynasyn odan ári nyǵaıtýǵa múddeli.
— Qazaqstandyq mamandar úshin bilim berý baǵdarlamalaryn, taǵylymdamalardy jáne akademııalyq ózara almasýlardy keńeıtý jospary bar ma?
— Shetelde oqý múmkindikterin qosa alǵanda, qazaqstandyq mamandar úshin akademııalyq almasý baǵdarlamalaryn tek ýnıversıtetter men ǵylymı-zertteý ınstıtýttary ǵana emes, sondaı-aq Japonııa úkimeti de uıymdastyrady.
Japonııa úkimeti, ıaǵnı Bilim, mádenıet, sport, ǵylym jáne tehnologııa mınıstrligi (MEXT) jyl saıyn qazaqstandyqtarǵa arnalǵan ártúrli úkimettik stıpendııa baǵdarlamalaryn usynady.
Osyndaı baǵdarlamalardyń biri — MEXT-tiń «taǵylymdamashy-zertteýshi» jobasy. Bul turǵyda zertteýshilerge Japonııada ǵylymı qyzmet júrgizý múmkindigi beriledi. MEXT-tiń «muǵalimder taǵylymdamasy» baǵdarlamasy tájirıbeli muǵalimderge Japonııa ýnıversıtetterinde kásibı deńgeıin jetildirýge arnalǵan.
Jas kóshbasshylar baǵdarlamasy Qazaqstanda memlekettik laýazymdardy atqaratyn kadrlar arasynan jas kóshbasshylardy daıarlaý úshin shetelde oqýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar, Qazaqstanda japon tilin úırenetinder sany jyl saıyn artyp keledi. Bıyl Astana men Almatyda ótken jyl saıynǵy japon tilin bilý deńgeıin anyqtaý testileýine (JLPT) qatysýshylar sany rekordtyq kórsetkishke jetti. Bul óz kezeginde qazaqstandyqtardyń Japonııaǵa degen qyzyǵýshylyǵynyń artýyn, sondaı-aq qazaqstandyq stýdentter, mamandar men ǵalymdar úshin zertteý múmkindikteriniń tek Eýropa men AQSh-ta ǵana emes, sonymen qatar Japonııada da qamtamasyz etilgenin kórsetedi.
Eki el arasyndaǵy akademııalyq almasý baǵdarlamalary bolashaqta odan ári keńeıe túspek.
— Japonııa men Qazaqstan ıadrolyq qarýsyzdaný máselesinde ortaq ustanymdy jarııalady. Bul saladaǵy yntymaqtastyqty qandaı jobalar odan ári nyǵaıta alady?
— ıAdrolyq synaqtar ótkizilgen Qazaqstanda adamdardyń kóbi áli kúnge deıin radıatsııanyń saldarynan zardap shegip jatyr. Japonııa — soǵys kezinde atom bombasynan zardap shekken jalǵyz el. Jınaqtalǵan tájirıbesi men bilimine súıene otyryp, Japonııa belsendi túrde óz kómegin usynyp keledi. Sonyń ishinde medıtsınalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etý jáne mamandardy daıarlaýda qoldaý kórsetý eskerilgen.
Japonııanyń syrtqy ister mınıstri Ivaıa Takeshıdiń bıylǵy tamyzdaǵy sapary barysynda ıadrolyq synaqtan zardap shekkenderdi qoldaý úshin medıtsınalyq jabdyqtar jetkiziletini jarııalandy. Munymen qosa, Hırosıma, Nagasakı jáne Abaı oblysy arasynda ıadrolyq synaqtan zardap shekkenderge kómektesý jóninde uzaq merzimdi yntymaqtastyq ornatylǵan.
Japonııa men Qazaqstan BUU qarary arqyly ıadrolyq qarýsyzdaný jáne taratpaý máseleleri boıynsha tyǵyz yntymaqtastyq ornatty. Atap aıtqanda, Japonııa Halyqaralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl kúni týraly Qazaqstan bastamashylyq etken qarardy birlesip qoldady.
Al Qazaqstan Japonııanyń ıadrolyq qarýdy joıý týraly qararyn qoldady. Osy turǵyda eki el de ózara qoldaýǵa negizdelgen yntymaqtastyqty damytyp keledi.