Japondardan neni úırenýge bolady?

Sebebi HH ǵasyr basynda Azııa keńistiginde birde-bir el óz bostandyǵyn, derbestigin dál japondardaı saqtaı almaǵan edi. Alashtyqtar ǵylym-bilimge den qoıǵan, ulttyq dástúrge negizdelgen zańy bar japon memlekettiligin úlgi tutty. Qazir de saıası ári ekonomıkalyq turǵyda álemde aldyńǵy qatarly el bolyp otyrǵan japondardan úırenerimiz kóp.

Japon ustamdylyǵy

Japon jazýshysy Akýtagava Rıýnoskeniń «Bet oramal» degen áńgimesi bar. Áńgimeniń basty keıipkeri - japon professorynyń aldyna bir kúni óz stýdentteriniń biriniń anasy keledi. Ol balasynyń qaıtys bolǵanyn estirte otyryp, ustazǵa oǵan bergen bilimi úshin alǵysyn aıtady. Kenet professor qolynan túsip ketken qaǵazdy ıilip alyp jatyp, ústeldiń astynda áıeldiń bet oramaldy tynymsyz myjǵylap otyrǵanyn kóredi. Basyn kóterse, áıeldiń júzi jyly jymıyp qana tur. Qaıta eńkeıse, áıel bet oramaldy myjǵylap otyrady. Álgi áıeldiń ishi ókinishten órtenip jatsa da, sezimge erik bermeı otyrǵan bul qylyǵy professorǵa naǵyz japon mádenıetiniń sımvolyndaı kórinedi.

1916 jyly jazylǵan bul áńgimede japon minezindegi osy bir erekshe qasıet sonshalyqty shynaıy berilgendigine arada bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótkende búkil álem kóz jetkizdi. 2011 jyly Japon aralynan 70 shaqyrym qashyqtyqta qýaty 9 baldan asqan surapyl jer silkinisi boldy. Sonyń saldarynan teńiz betinde bıiktigi keı jerlerde 40 metrge deıin jetken alyp tsýnamı týyp, jaǵalaýdy túgel shaıdy. Fýkýsıma-1 atom elektr stansasy zaqymdandy: orasan zor radıatsııalyq apat bolyp, elektr stansasynyń aınalasyndaǵy 20 shaqyrymdyq radıýstaǵy aımaq «qaýipti radıatsııalyq aımaq» dep jarııalandy. 12 prefektýrada qaza tapqan adamdar sany 15870 adamǵa jetip, 2846 adam iz-túzsiz ketti, 6110-y jaralandy. Sý beti oıynshyq sekildi qalqyp júrgen mashınalar, kemeler men ushaqtarǵa tolyp ketti, myńdaǵan úı men ǵımarat sý astynda qaldy.

Osy sátte álemniń barlyq arnalary men aqparat agenttikteri qaıǵyly apat bolǵan jerlerden habarlar, reportajdar taratyp jatty. Sonda qıraǵan úıiniń qasynda sóılep turǵan japon azamattary sabyrly qalyptarynan tanbaı, eshkimdi qarǵap-silemeı, úkimetine de ókpe artpaı, bılikti de kinálamaı, apat bolatynyn eskertýi tıis seısmologııa qyzmetine de til tıgizbeı bolǵan jaıdy baıandap berip jatty. Bul - japon ultynyń qanyndaǵy ustamdylyq qasıetiniń erekshe kórinisi edi.

Japon adaldyǵy

Qazirgi ýaqytta shetelge barý burynǵydaı qıyn is emes. Qajetti qarjy qaltańyzda bolsa, qaı eldiń de esigi ashyq. Biraq kim bolsa da baratyn eli týraly biraz málimet jınap, onda qandaı mádenıet, demalys oryndary baryn, qandaı tarıhı nysandardy aralaýǵa turarlyǵyn, ol eldiń qandaı ereksheligi baryn, neni este ustap, neden saqtaný kerektigin túgel zerttep alady. Bul tusta oǵan ǵalamtordaǵy pikirler men keńester kómekke keledi. Japonııaǵa saıahatynan alǵan áserimen bólisken jurt bul eldegi erekshe bazar týraly tamsana aıtady. Onda baǵban tańerteń kelip, jemisterin, janyna tarazysyn qoıyp, baǵasyn jazyp qaldyrady da, ketip qalady eken. Al adamdar álgi bazardan keregin ólshep alyp, aqshasyn qaldyryp júre beredi. Qojaıyn keshke aqshasyn jınap alyp ketedi. Adamdarda jemisterdi tegin áketý nemese bireýler qaldyrǵan aqshany qaltaǵa basyp, taıyp turý sekildi oı múlde bolmaıdy. Ol elde de kedeı-kepshik, muqtaj jandar bar, biraq ondaǵy qoǵamdyq sana bólek.

Budan basqa, bir jerde baǵaly zatyn umyt qaldyryp, biraz ýaqyttan keıin kelse, álgi zatyn turǵan ornynan eshkim qozǵamaǵanyn kórip, tańǵalǵan talaı adam bolǵan eken. Qoǵamda osynsha adaldyq pen tártip ornaýyna japondardyń árbiri esinen shyǵarmaıtyn myna uran sebep bolýy bek múmkin: «Japondar urlamaıdy, japondar keshikpeıdi, japondar aldamaıdy». Al saýda oryndaryna bara qalsańyz saýdalasýǵa bolmaıdy, sebebi japondyqtar artyq baǵa qospaıdy jáne ósimqorlyqty jaqtyrmaıdy.

Taǵy bir erekshelik, saýda ortalyqtaryna, dámhanalarǵa kireberiste qolshatyr qaldyratyn oryn bolady. Álgi jerge kirerde qolshatyryńyz qolaısyzdyq týdyrmas úshin arnaıy orynǵa qoıyp ketesiz, shyǵarda zatyńyz qoıǵan ornynda turady. Bireý aýystyryp ketý, alyp ketý degen múlde bolmaıdy.

Japon eńbekqorlyǵy

Jer júzinde óziniń eńbekqorlyǵymen erekshelengen elderdiń biri - taǵy da Japonııa. Japondar ózderiniń kásibıligin dáleldeý úshin talmaı eńbektenýge bar. Tipti, keı iri kompanııalar qyzmetkerleri demalysqa shyqpaı qoıǵandyqtan jylyna bir aı jumystaryn toqtatýǵa májbúr bolady eken. Bylaısha aıtqanda, qyzmetkerlerin demalysqa qýǵandaı bolyp ázer shyǵarady. Ol ol ma, keıbireýleri sonsha kóp ýaqytyn jumysta ótkizgendikten álsirep, qyzmet ornynda esinen tanyp qalady eken.

Japon halqy sońǵy bir ǵasyrda ózderin eńbekke jekkeni sonshalyq, olarda «ınemýrı» (qatysyp otyryp uıyqtaý) degen dástúr qalyptasqan. Bul jumys ornynda, qoǵamdyq kólikterde, qoǵamdyq oryndarda uıyqtaý degendi bildiredi. Inemýrıdiń ózindik erejeleri de qalyptasyp úlgergen. Máselen, qyzmetkerleri basshynyń aldynda uıyqtaýǵa bolmaıdy, al basshy qyzmetkerleriniń aldynda kóz shyrymyn alýyna ruqsat. Ekinshiden, ınemýrı qoǵamǵa qaýip tóndirmeýi kerek. Sol úshin kóbine qoǵamdyq kólikterde turyp, jumys ornynda oryndyqta otyryp uıyqtaý ádeti qalyptasqan.

Japondar ınemýrıge qurmetpen qaraıdy. Mysaly, bizdiń elde bireý kóshede uıyqtap jatsa kórgen jurt ony ne mas, ne esinen tanyp qalǵan adam dep oılaıdy. Al ol elde qoǵamdyq orynda qalǵyp otyrǵan kisini túnge deıin jumys isteıtin, eńbekqor adam dep tanıdy.

XX ǵasyrdyń iri menedjment teoretıgi, amerıkalyq ǵalym Pıter Drýker: «Japondyqtardyń qupııasy mynaý: olar jumysy týraly baıandama jasamaıdy, tek jumysyn jasaıdy», - degen eken. Mine, bul da japondyqtardyń eńbekqorlyǵyn búkil álem tanyp, moıyndaǵandyǵyn bildirse kerek.

Erbol JANAT