Jannyń jaryǵy sanadan

Bala bolsaq ta eseıgen shaqqa deıin syrbaz tirshilikten biraz syr uǵyp óskenimiz ras. Bálkim, tabıǵatqa, tórt túlik malǵa jaqyn júrgenimizdiń áseri bolar, Sezimtaldyq adamnyń jan jarasyn arshı túsetin qasıet pe dep qalasyń keıde. Biraq shyndyqtan eshqaıda qashyp qutyla almasyń anyq. Ol búgingi kúnniń shyndyǵy, tap qazirgi tirshiliktiń aqıqaty Jalpy búgingi ómir týraly kimniń qalaı oı tolǵaıtyny belgisiz, tomaǵa tuıyq, ózimen-ózi kún keshken tirshilik ıelerinen syr tartýdyń ózi qıyn. Jumys pen úıdiń ortasynda sabylǵan adamdardyń jan áleminen beıhabarmyz. Qajyǵany men sharshaǵanyn jasyrýǵa dármensiz janarlarda muń da joq emes. Kúndegi tynymsyz tirshilikten jalyqqan, alǵan aılyǵy shaılyǵynan artylmaıtynyna ishteı nalyǵan adamdardyń ashýlanshaq bolyp ketkendigin de túsingiń keledi. Qoǵamdyq kólikterde oryn alatyn kúndelikti osyndaı kórinisterden mezi bolasyń. Alyp shahardyń jol keptelisiniń ózi júıkeńdi juqartyp, qaljyratady. Osyndaıda qala tirshiligine moıynsunǵan adam ataýly sharasyzdyqtan ómir súretindeı bolyp kórinedi. Aýylǵa barsa ash qalatyndaı boıyn qorqynysh pen úreı bılegen jandardyń sanasynda ne jatqany beımálim. Shahar tirshiliginen nápaqa tapqan aýyldyqtardyń búgingi ómir saltyn kún keshýden góri kúneltýge kóbirek uqsatasyń. Qalaǵa barsań ólmeısiń degen qaǵıdany myqtap ustaný adamgershilik, adamı qasıetterdi ysyryp qoıýýǵa yqpal etip jatqandaı oıǵa qaldyratyny da ras. Qara bastyń qamyn kóbirek kúıtteý qarapaıymdylyq pen qaıyrymdylyqty, meırimdilikti aqymaq etip kórsetýge barynsha tyrysyp baǵýda. Mundaı ustanymdardy zaman talabyna jaba salýdyń ózi kúlkili árıne.

Búgingi qoǵamnyń adamdardan (operatıvtilikti) jyldamdyqty talap etip otyrǵany anyq. Alaıda, sol jyldamdyq adam ómiriniń de jyldam ótýine yqpalyn tıgizetin sııaqty bolyp kórinedi. Úmitten buryn kúdikpen ómir súrip jatqan tusta bireýdi kinálaı sóıleýdiń ózi artyq. Degenmen adamı bolmysqa ózgeristerdiń engenin shyndyq demeýge laj joq. Keshegi aýyzyn ashsa, júregi kórinetin, baladaı ańǵal, pák kóńildi jandardyń sırep ketýin bálkı ýaqyttan, zamannyń sol talaptarynan kórsek qatelespeıtin shyǵarmyz. «Álem jaqsy adamdarsyz bolmaıdy» degen senimdi sózdiń dáıeksiz aıtylmaǵanyn jaqsy túsinemiz. Jalpy jaqsy adam degen sózdiń jalpylama aıtyla salynatyny da bar. Durysy, kemshiliksiz adam bolmaıdy degenge sený kerek shyǵar. Adam jany negizi taýysylmaıtyn qaınar bulaq sııaqty ǵoı. Kózin asha bilgen bulaqtyń sýy shól qandyrady. Pende bolǵannan keıin ártúrli jaǵdaılardy bastan ótkizesiń. Ár adamnyń ózindik muń-muqtajy men qosa maqsat-muraty da joq emes. Adamdy aldyǵa jeteleıtin de sol maqsat-murat bolsa kerek. Biraq búgingi ońaılyqpen qolyń jete bermeıtin sáttilikterge barar jol tym kúrdeli. Qaltańnyń qalyńdyǵyna qaraı iltıpat tanytýǵa daǵdylanǵan shendi-shekpendilerdi ómirdegi basqa ólshemder qyzyqtyrmaıtynyn da sezetin sııaqtymyz. Aqshasyz sheshilmeıtin ómirlik máselelerdiń qarapaıym adamdardy tıtyqtatyp, jibergeni de ras. Búgingi tirshilik ıeleriniń minez-qulqyndaǵy ózgeristerdi bálkı osymen túsindirýge bolar. Bireýdiń bireýdi túsinýge qulqy joq ýaqytta adamdardan únsizdik, nemquraıdylyq qatty ańǵarylady. Jalpy qarap otyrsaq, bir nársege jetý, úlgirip qalý jolynda jantalasamyz. Tipti, barlyǵymyzǵa berilip qoıǵan belgili ýaqyt, bir mejeli sát bar syndy. Ony jaqsy biletin de sııaqtymyz. Mejeli ýaqyttyń támamdalýy bir Allanyń ǵana qolynda ekenin bile, túsine tura pende ataýlynyń barlyǵy áldenege asyǵady. Qaıda, nege ekenin ózderi de tolyq túsine almaıtyn ispetti. Áıteýir kóshten qalmaýdyń, ashtan ólmeýdiń jolynda jatpaı-turmaı júgire berý kerek sııaqty. Tipti, arasynda armanmen, ılıýzııamen de ómir súretinimiz bar. Arman men qııaldyń ras, adamdy alysqa jeteleıtini jaqsy-aq, biraq shyndyqqa aparmaıtynyn moıyndaýymyz kerek-aý. Arman men qııaldyń aqıqatqa aınalatynyna biz senetin ultpyz. Al búgingi kúni ol úshin áreket etý kerek ekendigin jaqsy túsinetin boldyq. Adam balasy aldyna qoıǵan maqsatyna jetý úshin ter tógedi, eńbek etedi. Urpaǵyna barlyǵyn jasap berip ketsem deıdi, talpynady, tyrashtanady. Bala baýyr etiń bolǵandyqtan qandaı ata-ana óz balasynyń jaman bolǵanyn, bireýden kem bolǵanyn qalasyn. Bul ata-ananyń basty paryz-mindeti. Olar úshin sonyń ózi qyzyqty, maǵynaly. Árıne túsine biletin, jaqsy men jamandy aıyra alatyn tirshilik ıesi ǵana atqan tańy men batqan kúni úshin qashanda razy. Ózinshe jaratylyp, eshkimge uqsamaı týǵan pendeniń jan-dúnıesi de bólek álem. Ómirdiń, tabıǵattyń ǵajaıybyn sezinbeıtin, ózinen basqany bıik qoıa almaıtyn, tek nápsiniń qulyna aınalǵan adam úshin óz jeke basynan basqanyń esh qyzyǵy joq ekeni de aqıqat. Qaı qoǵamda da adamdar jaqsy, jaman bolyp bólingen. Al biz ómir súrip otyrǵan ýaqyt shapshańdyqty, senimdilikti, bilim men tereńdikti, maqsatqa jete bilýdi talap etip otyr. Túp qazyǵy myqty ulttyń usaqtalyp bara jatqanyn ańǵarý qıyn emes. «Kórmeıin desem kózim bar» demekshi aınaladaǵy bolyp jatqan keleńsizdikterdi óz ultyńnyń boıynan baıqaýdyń sonshalyqty aýyrlyǵyn sezinesiń. Al Almatydaı shaharda qanshama ult ókilderi ómir súrip jatyr. Ár ulttyń ózindik ómir súrý salty bar. Sol ózge ult ókilderiniń kópshiliginiń ne nársede de ózderin mádenıetti, sypaıy ustaıtyndyǵy tańqaldyrady. Buny olardyń shańyraqqa qaraǵandyǵy dep túsingennen góri, bálkı, qýlyǵy, ómir súre alatyndyǵy dep te uǵynýǵa keler. Máselen, taksı júrgizýshisi bolyp júrgen qazaqtardyń dórekiligi, usaqtyǵy, saýdalasýdy ıgerip alǵandyǵy kúndelikti ómirde kóp kezdesedi. Al basqa ult ókilderiniń kóbi aıtqan baǵańa kelisip, quraq ushady, ıaǵnı, qanaǵatshyl. Qanaǵatshyldyq bizdiń boıymyzda bar qasıetterdiń biri boldy. Ókinishke oraı, aqshanyń qulyna aınalǵan adamdar osy qasıetterden de aıyrylyp qalyp jatyr. Adamdar jaqsylyqty da eseppen jasaıtyn bolǵan. Úlken kisiler aıtyp otyratyn «jol aqysy», «kórshi aqysy» syndy uǵymdar aýylda ósken kim-kimniń de jadynda. Ony taldap, taratyp aıtyp jatýdyń ózi artyq. Muny bilgen adamnyń jol aqysyna qatysty renishi bolmaıtyny da ras. Mundaı oqıǵalar tek taksı júrgizýshileri ǵana emes, kez kelgen kópshilik ortada da kezdesip jatady. Múmkin qazaq qyzdarynyń ózge ult ókilderine turmysqa shyǵýynyń bir sebebi osynda jatqan shyǵar. Kim bilsin?! Ult bolmysyna tán qyzýqandylyq, qyzbalyq, týrashyldyq minezderdiń dál qazirgi kezeńde, keıbir jeke basyńa qatysty máselelerde kedergi keltiretinin ómirdegi kez-kelgen jaıttardan baıqaısyń. Osydan aq ýaqyt tiliniń ádildik, adaldyqqa qaraı emes, qýylyq pen jaǵympazdyqqa qaraı oıysyp bara jatqandyǵyna kóziń jete túsedi. Al ýaqyttyń tili adamnyń is-áreketine qaraı jyljı beretini anyq. «Balaly úıde urlyq jatpaıdy» degendeı, «Sizdiń etigińizdi keshe apam urlap alyp, tyǵyp qoıdy» degen ańǵal balanyń páktigi, tazalyǵyn búgingi qoǵamnan izdep taba almasymyz aqıqat. Óıtkeni bul zamannyń balasy da, oılanyp baryp sóıleıtin bolǵan ǵoı. Búgingi balalarymyzǵa berip jatqan tárbıe basqa. Qaıyrymdy, meıirimdi, shynshyl bolýdy qulaǵymyzǵa quıyp otyratyn keshegi ata-ana joq, kerisinshe aldanbaýdy, jeńilmeýdi, ózińe tıesili dúnıeden qaǵylyp qalmaý kerek ekendigńn kúndelikti balasynyń esine salyp otyratyn ata-ana bar. Jylaǵyń keletin sátte bireýdiń kózinshe jylamaý kerektigin, kúlgiń kelgen tusta, kúlýge bolmaıtynyn ózińdi tejeı bilýdi de ómirdiń ózi úıretip otyrǵanyn nesine jasyraıyq. Iá, keshegi men búgindi salystyra almaısyń. Ótken kúndi ańsaǵanmen qaıta aınalyp kelmeıdi. Tek ótkenge degen saǵynyshtyń sarqylmaýyna búgingi kúnniń ózi kómektesip jatqandaı. Bálkim tym ásirelep jibergen shyǵarmyz. Alaıda, sol shaqtyń meırimine, adamgershiligine sýsaısyń. Sanany aqsha bılegen tusta adamgershilik, jan tazalyǵy týraly sóz qozǵaýdyń ózi kóńilge kúdik uıalatady. Tipti, qazir bireý týraly jaǵymdy pikir aıtýǵa kúmándanasyń. Aýzyn ashsa júregi kórinetin, bireýdi jatsynbaı, jatyrqamaı ishindegisin aqtaryp salatyn jandardyń sırep bara jatqandyǵyn kúndelikti tirshilikten aq ańǵarýǵa bolady. Bul taǵy kelip ýaqyttyń talaby shyǵar degen oı keledi. Áıteýir búgingi adamdardyń minez-qulqynan tuıyqtyq pen nemquraıdylyqtyń basym ekendigi anyq. Ómir bar jerde ólim bar. Eshkimniń máńgilik emesi de shyndyq. Ólimniń jas, kárini tańdamaıtyny da belgili. Tek ómirden ózin tapqan adamnyń artynan aıtylatyn sózdiń aqıqaty bardaı bolyp kórinetini nesi eken. Sondaı bir qazanyń birinde janarǵa jas úıirmesek te, ótken shaqtaǵy kóńilsiz kórinisterge eriksiz oı júgirtip, qımas adamyńnan aıyrylýdyń ońaı emes ekendigin moıyndaı tústik. Jaqsylyq pen adamgershilikke, izgilikke toly ǵumyrdyń sońy - qarasy kóp qımas qoshtasýmen aıaqtalatynyna da nyq senimmen qaraǵan bolatynbyz. Ol seniń tiri kezińdegi is-áreketińniń, erinbegen eńbegińniń, boıyńda bar talantyńdy ushtaı túskenińniń jemisi ekendigin bireý túsindi, bireý túsingen joq... Jınalǵandardyń arasynan týǵan týys, dos jaran, qalamdas, áriptesterdi saýsaqpen sanap alýǵa bolatynyn kórip janymyz aýyrǵandaı kúı keshtik. Adamnyń qadiri bir sáttik qoshtasýda anyq kórindi, anyq bilindi. Osydan keıin táýbamyzǵa kelgendeı kúbirledik. Tek kimniń ne oılap turǵany beımálim edi. Adam boıyndaǵy qadir men qasıettiń qasynda ómirdiń ózi túkke turǵysyz bolyp kórindi. Jaryq dúnıedegi istegen is-áreketińniń áıteýir bir aldyńnan shyǵatynyna sendik. Adamnyń jan áleminiń kúrdeliligi eriksiz tańyrqatqan edi. Alaıda, barlyǵy adamnyń oılaǵanyndaı bola bermeıdi eken. Jalpy qaltarys-bultarysy kóp adam janyn áli eshkim tolyq zerteı alǵan joq. Bir Allanyń qudiretimen jaratylǵan adam jany tek soǵan ǵana aıan. Jaryq dúnıeniń pendeleri mazmundy-maǵynaly ómir súrý jolynda ózin-ózi tárbıeleı alatyn bolar. Jaqsy men jamannyń ara-jigin ajyrata alatyn kez-kelgen adamnyń násibesi taýsylmaıtynyna ýaqyt ótken saıyn kóziń jete túsedi.

Roza SEIІLHAN