Jánibek Bolat: Ónerkásiptik qaýipsizdik – shyǵyn emes, ınvestıtsııa
ASTANA. KAZINFORM - Ónerkásiptik qaýipsizdikti kóp kompanııa áli de “mindetti shyǵyn” retinde qabyldaıdy: kaska, qolǵap, aıaq kıim satyp aldy – boldy. Biraq shyn máninde qaýipsizdik – bul jaı ǵana satyp alýlar tizimi emes, ol óndiristiń eń basty aktıvterin qorǵaıtyn basqarý júıesi: adamdardyń ómiri men densaýlyǵy, óndiristiń úzdiksizdigi jáne kompanııanyń bedeli.
Bul taqyryptyń ózektiligin resmı derekter de kórsetedi. QR EHÁQM Memlekettik eńbek ınspektsııasy komıtetiniń málimetinshe, 2025 jyldyń 1 shildesine deıin óndiristik jazataıym oqıǵalardan 584 adam zardap shegip, 77 adam qaza tapqan. Al Halyqaralyq eńbek uıymy (ILO) álemde jyl saıyn eńbekke baılanysty jazataıym oqıǵalar men aýrýlardan shamamen 3 mln adam qaıtys bolatynyn atap ótedi. Mundaı statıstıka qaýipsizdikke «shyǵyn» retinde emes, táýekeldi tómendetip, bıznes turaqtylyǵyn saqtaıtyn ınvestıtsııa retinde qaraýdyń mańyzyn aıqyn kórsetedi.
Osy taqyrypty biz ónerkásiptik qaýipsizdik pen komplaens júıelerin praktıkada engizip júrgen Jánibek Bolatpen birge talqyladyq. Ol — GS Group kompanııasynyń negizin qalaýshy: kompanııa 2014 jyldan beri JQQ óndirý jáne jetkizýmen aınalysyp, Qazaqstannyń birneshe qalasynda fılıaldar men óndiristik bazalar jelisin qurdy. Jánibektiń basshylyǵymen GS Group 1000-nan astam korporatıvtik klıentke qyzmet kórsetip, halyqaralyq standarttarǵa saı qaýipsizdik sheshimderin engizip keledi.
Eger qaýipsizdikke menshik ıesi nemese CFO kózimen qarasaq, logıka qarapaıym: siz táýekeldi aldyn ala azaıtýǵa ınvestıtsııa jasaısyz nemese keıin onyń saldaryn tóleısiz. Al saldary kóbine áldeqaıda qymbatqa túsedi. Bir ǵana oqıǵa shyǵyndar tizbegin iske qosýy múmkin: jumystyń toqtaýy, tekseris pen tergeý, protsesterdi qaıta qaraý, aıyppuldar, ótemaqylar, merzimniń buzylýy jáne tapsyrys berýshimen qarym-qatynastyń álsireýi. Kapıtal syıymdy salalarda — munaı-gaz, qurylys, ónerkásiptik montaj — qateliktiń quny erekshe joǵary.
Qaýipsizdik — esep berý ǵana emes, naqty táýekeldi azaıtý
Keıde qaýipsizdik tek «qaǵaz júzindegi talap» deńgeıinde qalyp qoıady: formalar toltyrylady, aktiler jasalady, biraq óndiristegi naqty táýekelge áseri mardymsyz. Al tıimdi qaýipsizdik júıesi eń aldymen táýekeldi ólsheýden bastalady: qandaı qaýipti faktorlar bar, yqtımal saldary qandaı, qaı jerde adam faktory jıi qaıtalanady, qandaı protsesterde baqylaý álsiz.
— Ónerkásipte «sáttilik» strategııa bola almaıdy. Oqıǵanyń bolmaýy táýekeldiń joq ekenin bildirmeıdi — keıde jaı ǵana jol bolyp júredi, — deıdi Jánibek Bolat.
Qaýipsizdiktiń ınvestıtsııaǵa aınalatyn tusy da osynda: kompanııa táýekeldi aldyn ala azaıtýǵa baǵyttalǵan júıe qursa, ol óndiristiń toqtap qalý yqtımaldyǵyn tómendetedi, personaldyń turaqtylyǵyn arttyrady, tártip pen mádenıetti kúsheıtedi. Nátıjesinde qaýipsizdik «qosymsha shyǵyn» emes, operatsııalyq basqarýdyń ajyramas bóligine aınalady.
Eń úlken qaýip — toqtap qalý jáne senimniń joǵalýy
Kópshilik óndiristegi toqtap qalýdy tek «joǵalǵan ýaqyt» dep qana túsinedi. Biraq iri obektilerde toqtap qalýdyń baǵasy áldeqaıda joǵary: qaıta josparlaý, tehnıkany qaıta bólý, qosymsha jumys saǵattary, kelisimsharttyq aıyppuldar, merdigerler tizbeginiń úzilýi jáne tapsyrys berýshiniń seniminen aıyrylý.
B2B naryǵynda senim — negizgi kapıtal. Qaýipsizdik júıesi álsiz bolsa, táýekel tek jaraqatpen shektelmeıdi: kompanııanyń bedeli men uzaq merzimdi kelisimsharttyq múmkindikterine de soqqy bolady. Sondyqtan qaýipsizdikke salynǵan ınvestıtsııany «saqtandyrý» dep ataýǵa da bolady, biraq bul passıv saqtandyrý emes — bul óndiristi turaqty etetin belsendi basqarý quraly.
JQQ — jaı ǵana «taýar» emes, komplaens júıesiniń bóligi
Jeke qorǵanys quraldary (JQQ) jaı ǵana satyp alatyn taýar emes. Olar óndiristik protsestiń táýekel kartasyna baılanyp, naqty ortaǵa sáıkes tańdalýy tıis: joǵary temperatýra, jalyn, hımııalyq áser, elektrostatıka, kesý/soǵý qaýpi, shań-tozań jáne taǵy basqa faktorlar. Eger spetsıfıkatsııa durys bolmasa, qymbat quraldyń ózi qorǵanysty tolyq qamtamasyz etpeýi múmkin.
Іri ónerkásiptik tapsyrys berýshilermen jumys isteıtin kompanııalar kóbine halyqaralyq standarttardy «senim tili» retinde paıdalanady: EN/ISO talaptary, ónimniń sáıkestigi, qujattama, partııanyń qadaǵalanýy (traceability), sapa baqylaýy jáne jetkizý tártibi. Bul tásil kezdeısoq satyp alýdy azaıtyp, komplaensti júıege túsiredi.
— Qaýipsizdik tek satyp alýmen bitpeıdi. Naqty nátıje berýi úshin durys tańdaý, standartqa sáıkestik, sapa baqylaýy jáne jaýapkershilik júıesi bolýy kerek, — deıdi Jánibek Bolat.
Standarttar básekelik artyqshylyq qalyptastyrady
Úlken jobalarda «arzan usynamyn» deý jetkiliksiz. Tapsyrys berýshi úshin eń mańyzdysy — boljamdylyq: sapa turaqtylyǵy, ýaqytynda jetkizý, qujattyń durystyǵy, standartqa saı bolýy, táýekeldiń basqarylýy. Ónerkásiptik qaýipsizdik segmentinde bul talaptar tipten qatań, óıtkeni bir ǵana sátsizdik óndiristi toqtatýy múmkin.
Sondyqtan standarttarǵa negizdelgen qaýipsizdik júıesi kompanııanyń naryqtaǵy pozıtsııasyn kúsheıtedi. Ol qysqa merzimde «joǵary shyǵyn» sııaqty kórinýi múmkin, biraq uzaq merzimde senimdilikti arttyryp, iri klıenttermen turaqty jumys isteýge jol ashady.
— Qaýipsizdik árqashan tikeleı paıda ákelmeýi múmkin, biraq ol paıdany saqtaıdy jáne bıznesti shyǵynnan qorǵaıdy. Bul — turaqtylyq pen senimge salynǵan ınvestıtsııa, — deıdi Jánibek Bolat.
Basshylarǵa arnalǵan 5 praktıkalyq qadam
Qaýipsizdikti shyǵyn emes, ınvestıtsııa retinde qarastyrý úshin kompanııalarǵa kúrdeli reformalardyń ózi emes, naqty basqarýshylyq qadamdar qajet.
- Qaýipsizdikti ekonomıkalyq turǵyda esepteý: satyp alýdyń qunyn ǵana emes, toqtap qalý men oqıǵanyń yqtımal qunyn baǵalaý.
- Spetsıfıkatsııa arqyly jumys isteý: JQQ-ny «ortasha chekpen» emes, táýekel men jumys jaǵdaıyna saı tańdaý.
- Komplaens-protsedýralardy engizý: qujat, standart, qadaǵalaý, sapa baqylaýyn júıeleý.
- Jetkizýshini «júıe» retinde baǵalaý: turaqtylyq, protsester, sapany ustap turý jáne iri tapsyrys berýshi talaptaryna tótep berý qabileti.
- Birinshi tulǵanyń jeke qatysýy: qaýipsizdik — tek tehnıkalyq mamannyń emes, basshylyqtyń tikeleı jaýapkershiligi.
Ónerkásiptik qaýipsizdik — bul turaqtylyqqa salynǵan ınvestıtsııa. Ol «táýekeldi azaıtyp qana qoımaı», kelisimsharttardyń oryndalýyn, óndiristik protsesterdiń úzdiksizdigin jáne naryqtaǵy senimdi qorǵaıdy. Qateliktiń quny aqshaǵa ǵana emes, adam ómirine de ólshenetin salalarda qaýipsizdik — eń ratsıonaldy ınvestıtsııalardyń biri.