Jańajyldyq shyrsha adamǵa qanshalyqty zııan keltiredi?

ıAǵnı, qazaqtyń jańa jyly Ulystyń Uly kúni - Naýryzda toılanýy kerek degen oılar da jıi bildirilýde. Biraz adamdardan bul týraly pikirlerin surap kórgen edik, olardyń basym kópshiligi bıyl jańajyldyq shyrsha qurmaıtyndaryn, bul merekeni ultymyzǵa tán mereke dep sanamaıtyndaryn jáne ózderi úshin mańyzyn joıyp bara jatqanyn aıtty.

Árıne, jańa jyldy atap ótý nemese atap ótpeý árkimniń óz qalaýy, al bizdiń búgingi sóz etetin taqyrybymyz - osy merekeniń paıda bolýyna sep bolǵan shyrsha qurý týraly bolmaq.

Jańa jyldyń basty dástúri - shyrshany bezendirý. Shyrshasyz qystyń eń basty merekesin elestetý tipti múmkin emes. Tarıhyna úńilsek, bul dástúr kóne zamandardan bastaý alady. Kóptegen derekterde shyrsha bezendirýdiń túp-tórkini nemis halqynan bastaý alǵany aıtylady. 1605 jylǵy shyrsha bezendirý týraly alǵashqy derekterge súıensek: «Jańa jyl qarsańynda Strasbýrgte árbir otbasy úıine shyrsha aǵashtaryn alyp kelip, túrli-tústi qaǵazdardan jasalǵan raýshan gúlderimen, almalarmen, jyltyr qaǵazdarmen bezendiredi». Bul dástúr keıinnen Eýropa aý­maǵyna taraǵan. AQSh-qa da jańajyldyq shyr­sha qurý dástúrin qonys aýdarǵan eýro­pa­lyq­tar jetkizgen.

Ejel­gi rımdikter Satýrn qudaıynyń qurmetine mereke jasap, sol kúni úılerin jasyl japyraq­tar­men bezendiretin bolǵan, ıaǵnı jasyl japyraq máń­gilik ómirdiń sımvoly sanalǵan. Ejelgi mysyrlyqtar jel­toqsannyń eń qysqa kúninde ulan-asyr toı jasaıtyn bol­ǵan.

Reseıde jańa jyldy shyrshamen qarsy alý 1700 jyly engizilgen. Alǵashqy bezendirilgen shyrsha 1852 jyly Peterbýrg qalasynda boı kótergen. Biraq Keńes ókimeti ornaǵannan keıin nanym-senim qal­dyǵy re­tinde 1918-1935 jyldar aralyǵynda oǵan tyıym salynǵan. Tek 1935 jyly Jańa jyl merekesi qaıta jańǵyrtylyp, qaıta shyrsha bezendirilip toılana bastaıdy. Osy keńestik sananyń yqpalymen qa­zaq hal­qy Jańa jyldy soǵys bit­kennen keıin atap óte bastaǵan, sol kezden bastap bul merekede shyrsha bezendirý dástúri bizge de dendep ene bergen. Mundaıda eki túrli jańajyldyq shyrshany - tiri aǵash kúıindegi shyrshany (qylqan japyraqty aǵashtar) jáne jasandy shyrshany bezendiretin bolǵan. Osy shyrsha tóńireginde oı qozǵasaq. Aldymen úıiniń tórinde shyrsha turmasa, jańa jyldy ótkizý múmkin emes deıtinderge qatysty.

Kanadalyq Saımon Freızer ýnıversıtetiniń zertteýshileri jasandy shyrshalardyń adam densaýlyǵyna zor qaýip tóndiretinin aıtýda. Jasandy shyrsha qaýipti materıal - toksındik polıvınılhlorıdten (PVH) jasalady. Ǵalymdardyń pikirinshe, órt qaýipsizdigin arttyrý úshin óndirýshiler materıalǵa qorǵasyn, qalaıy jáne barıı ftalattaryn qosady. Sondaı-aq olar polıvınılhlorıdten jasalǵan buıymdardyń jumsaqtyǵyn, beriktigin jáne ıkemdiligin qamtamasyz etedi. Bular adam densaýlyǵy úshin qaýipti. Ftalattar teri arqyly aǵzaǵa enip, tez taraıdy. Olardyń ýyttylyǵy adamnyń baýyry men búıregine, endokrındi jáne júıke júıesine teris áserin tıgizedi. Bul zattar onkologııalyq aýrýlardyń, demikpe aýrýynyń, bedeýliktiń týýyna sebep bolýy múmkin.

Sonymen qatar jasandy shyrshalardyń ekologııaǵa tıgizer zııany da mol. Tipti, olardy jasap jatqan sátte-aq aýaǵa zııandy hımııalyq zattar bólinedi eken. Sondaı-aq plastıka buıymy retinde olardy kádege jaratý da qorshaǵan ortaǵa óziniń zııandy yqpalyn tıgizedi.

Al amerıkandyq dárigerler tiri shyrshalardyń da adam densaýlyǵyna tıgizetin zardaby jasandy shyrshalardan kem bolmaıdy degen tujyrymǵa keldi. Sebebi, ósip turǵan jerinen endi ǵana kesilip alynǵan shyrsha aǵashynda adamnyń kózinen jas aǵyzyp, jótel, sharshaǵyshtyq sezimin týdyratyn sańyraýqulaqtyń sporalary bolýy múmkin. Ol sondaı-aq adamnyń keýde bóliginde aýyrsynýdy sezinýine sebep bolady.

Sonymen qatar jańa jyl merekesine arnap arnaıy ósiriletin shyrshalardy kútip baptaý kezinde olardy zııankester men aýrýlardan qorǵaý úshin hımııalyq zattarmen óńdeıdi. Al tiri shyrshanyń boıyndaǵy bul hımıkattar úıge ákelingen soń bólmedegi aýamen qosylyp, ásirese, balalardyń, onyń ishinde tynys joldary aýrýlarymen aýyratyn balalardyń densaýlyǵy úshin úlken qaýip tóndiretin kórinedi.

ıAǵnı, jańa jylǵa arnap shyrshalardy arnaıy aýmaqtarda ósirýdiń de ekologııalyq zardaby zor. Aýqymdy aýmaqtarda ósiriletin mundaı aǵashtardy óńdeýge qanshalyqty hımıkat jumsalatynyn, al sodan keıin qansha zııandy zattardyń aýaǵa taralatynyn eskersek, ekologııalyq másele retinde bul taqyryp ta zer salyp, kóńil bólýdi qajet etedi.

Sonymen qosa, birneshe saǵatqa ǵana sozylatyn mereke úshin bir shyrshany shabý (onyń jylyna nebári 10-12 sm ǵana ósetinin, bıiktigi 2 metr bolatyn shyrshany ósirý úshin orta eseppen 20 jyl ýaqyt kerek ekenin umytpasaq), tabıǵatqa jasalatyn zor qııanat ekenin eskergen de jón. ıAǵnı, ózimizdi aınala qorshaǵan tabıǵattyń bergen bar yrzyq-baılyǵyn tek tutynýshy retinde qaramaı, kerisinshe, adamnyń sol ekologııalyq júıeniń bir bólshegi ekenin sezinip, ony saqtaýǵa, qorǵaýǵa, kóbeıtýge kúsh salý qajettigin túısinetin ýaqyt ábden jetti. Demek, jyl saıyn jańa jyl qarsańynda jandana túsetin, qalanyń ár buryshynda qylań berip qalatyn jańa shabylǵan shyrsha, qaraǵaı aǵashtaryn satý kásibine birjola tyıym salý qajet.

Merekeni tiri shyrshamen ǵana qarsy alýdy qalaıtyndarǵa balama retinde qazir shyrshanyń shaǵyn boıly tuqymdastaryn úıde qumyrada ósirý usynylýda. Árıne, bul ósimdik únemi kútimdi qajet etedi, desek te, bul ormandaǵy tiri aǵashty baltalap tastap, tabıǵattyń tartýyna qııanat jasaǵannan tıimdirek.

Demek, bizdiń oıymyzsha, jańa jyldy shyrshasyz-aq qarsy alýǵa ábden bolady. Ózińizdiń nemese balalaryńyzdyń qolymen jasalǵan jańajyldyq bezendirýlerdi paıdalansańyz tipti tamasha emes pe?! Ol úshin qaǵazdan, matadan t.s.s. shyrsha jasaý sııaqty túrli qol ónerimen aınalysýǵa úıretip, jetkinshekterdi óz qolymen jasaǵan týyndylarymen qýantý da osy baǵytta qolǵa alynǵan oń shara bolar edi. Bul olardy eńbekke baýlyp qana qoımaı, qorshaǵan ortany, týǵan tabıǵatyn aıalaı bilýge úıretý jolynyń biri bolmaq. Gúlnár Jomartova