Jańarý kúni: Qazaqstan tsıfrlyq transformatsııanyń jańa satysyna ótti

Qańtar aıynyń basynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «2026 jyldy Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly dep jarııalaý» týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Bul sheshim keıingi jyldary elde qolǵa alynǵan tehnologııalyq reformalardyń jalǵasy deýge bolady. Óıtkeni ótken 2025 jyl Qazaqstanda tsıfrlandyrý men jasandy ıntellektini damytýǵa baǵyttalǵan naqty ınstıtýtsıonaldyq sheshimder qabyldanǵan kezeń boldy.

Qazaqstandyqtardyń neshe paıyzy ІT tehnologııalardy meńgergen?

Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrliginiń málimetine qaraǵanda, elimizde 200 myńnan astam adam IT salasynda jumys isteıdi. Onyń shamamen 20 myńy – jasandy ıntellekt mamany. Aldaǵy bes jylda 1 mıllıon azamatqa zamanaýı tsıfrlyq daǵdylardy úıretý josparlanyp otyr.

Elimiz spýtnık arqyly taratylatyn ınternettiń ıgiligine de ıek artýǵa kóshti. Osy maqsatpen Amazon Kuiper jobasy boıynsha spýtnıktik ınternet engizý týraly kelisim jasaldy, Starlink pen OneWeb jelileri Qazaqstan naryǵyna kirdi.

Al Generation Nation baǵdarlamasy arqyly mektep oqýshylary men stýdentterdi jasandy ıntellekt, robototehnıka jáne baǵdarlamalaý salalaryna baýlý bastaldy.

Sońǵy jeti jyldyń ishinde Astana Hub tehnoparkiniń ekojúıesindegi rezıdentter sany 1875-ke jetip, jıyntyq tabysy 4,3 mlrd dollardan asty. IT qyzmetter eksporty bıyldyń ózinde 1,5 mlrd dollardan asqan.

Sýperkompıýter – jańarǵan ınfraqurylym

2025 jyly Qazaqstanda Alem.Cloud ulttyq sýperkompıýterlik klasteri iske qosyldy. Joba Birikken Arab Ámirlikterindegi G42 tobyna kiretin Presight kompanııasymen birlesip ázirlendi.

Sýperkompıýterdiń múmkindigi óte joǵary. Mınıstr Jaslan Mádıevtiń aıtýynsha, eger 8 mlrd adam bir mezette esep júrgizse, olardyń nátıjesine jetý úshin tórt kún qajet bolady. Al bul júıe sol esepti bir sekýndta shyǵara alady.

Alem.Cloud resýrstary ýnıversıtetterge, ǵylymı ortalyqtarǵa jáne jasandy ıntellektimen jumys isteıtin kompanııalarǵa qoljetimdi.

2025 jyldyń qarashasynda júıe álemdegi eń qýatty sýperkompıýterler reıtınginde 86-orynǵa kóterildi.

Jasandy ıntellekt týraly zań

Sondaı-aq byltyr Prezıdent «Jasandy ıntellekt týraly» zańǵa qol qoıdy. Qujat tsıfrlyq tehnologııalardy qaýipsiz ári jaýapty damytýǵa baǵyttalǵan. Zań adamnyń álsiz tustaryn paıdalanatyn, áleýmettik reıtıng júrgizetin nemese azamattardyń kelisiminsiz emotsııalardy anyqtaıtyn júıelerdi qoldanýǵa tyıym salady. Bul sheshim tsıfrlyq tehnologııalarǵa degen qoǵamdyq senimdi kúsheıtýge baǵyttalǵan.

Tsıfrlyq kodeks

9 qańtarda Prezıdent Tsıfrlyq kodekske qol qoıdy. Bul kodekste alǵash ret adamdardyń tsıfrlyq quqyqtary zańnamalyq turǵyda bekitildi. Azamattarǵa derbes derekterdi joıý, olardy óńdeýdi shekteý, jasyrý quqyǵy berildi. Bıometrııalyq sáıkestendirýdi qoldanýǵa tek zańnamada kózdelgen jaǵdaılarda ǵana jol beriledi. Sondaı-aq algorıtmdik jáne avtomattandyrylǵan júıelerdiń kómegimen qabyldanǵan sheshimderdi ýákiletti mamandardyń qatysýymen qaıta qaraý quqyǵy engizildi.

Kodeks arqyly aınalymǵa elektrondyq qujattarmen qatar tsıfrlyq qujattar, tsıfrlyq málimetter jáne tsıfrlyq rastaýlar uǵymdary (kodtar, bir rettik ıdentıfıkator, push-habarlama jáne bıometrııalyq ádister) engizildi. Sondaı-aq Ulttyq tsıfrlyq nysandardyń quqyqtyq mártebesi aıqyndaldy.

Tsıfrlyq kodeks smart-kontraktilerdi, taratylǵan júıelerdi jáne tsıfrlyq kondomınıýmdy qosa alǵanda, zamanaýı tehnologııalyq sheshimderdi qoldanýdyń quqyqtyq sheńberin belgileıdi. Bul azamattar men bıznestiń mobıldiligin arttyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Elde alǵash ret Tsıfrlyq derekter ónimderiniń almasýy men aınalymy platformasy uǵymy engiziledi. Ol tsıfrlyq derekterge qol jetkizýdiń, olardy paıdalanýdyń ashyq ári aıqyn sharttaryn qamtamasyz etedi.

Qujat jasandy ıntellektige negizdelgen sheshimderdiń úılesimdi engizilýi men damýyna da baǵyttalǵan.

Kodekste kıberqaýipsizdik máselelerine erekshe nazar aýdarylǵan. Kodeks qoldanysqa engennen keıin tsıfrlyq nysandardy, derekter men ınfraqurylymdy qorǵaýdyń jańa standarttary belgilenedi. Sonymen qatar múgedektigi bar adamdar men halyqtyń mobıldigi tómen toptary úshin tsıfrlyq tehnologııalar men servıster qoljetimdiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan erejeler usynylǵan.

Qarqyndy damıtyn Alatau

Almatynyń irgesinde zamanaýı turpattaǵy qala boı kóteretini týraly kópten beri aıtylyp keldi. Prezıdent 2025 jylǵy Joldaýynda ol qalaǵa erekshe mártebe berý týraly tapsyrma da aıtylǵan bolatyn. Sol erekshe mártebe 15 naýryzda qabyldanǵan jańa Konstıtýtsııa arqyly bekitildi. Osylaısha Alataý qalasy qarqyndy damıtyn tsıfrlyq aýmaq bolmaq.

Jobanyń maqsaty – Smart City tehnologııalaryn qoldanatyn tolyq tsıfrlanǵan qala qalyptastyrý. Aýmaǵy 98 myń gektardan asatyn bul qalany jeke ınvestıtsııalar esebinen salý kózdelgen. Sonyń bastamasy retinde bıyl munda áýe taksı júıesin engizý josparlanyp otyr.

Ata zańnyń jańa redaktsııasyn jazýǵa atsalysqan depýtat Magerram Magerramov «Qarqyndy damıtyn qalanyń» mártebesi eldiń aýmaqtyq tutastyǵyna qalaı áser etetinin aıtqan bolatyn.

- Bul - belgilengen aýmaqta ekonomıkany ósirýge arnalǵan aıryqsha jaǵdaılar jasalady degen sóz. Ol aýmaqta ınvestıtsııalar, ınfraqurylym shoǵyrlanady. Qarapaıymdap aıtsaq, ınvestorlar men jańashyl bastamalardy tartatyn alań qurylady. Bul - bizdiń «noý-haý» emes. Álemde mundaı aýmaqtar burynnan jumys istep jatyr. Mysaly, Qytaıdaǵy balyqshylar aýyly 10 mıllıonnan astam halqy bar iri megapolıske, tehnologııalyq habqa aınaldy. Aıryqsha quqyqtyq rejım salyq boıynsha, jer qatynastary boıynsha, tirkelý boıynsha, ınvestıtsııalyq qyzmet baǵyttarynda jeńildikter beredi.

Birden aıtqym keledi, bul búkil eldegi bılik júıesinen erekshe bolǵanymen, oǵan balama retinde qoldanylmaıdy. Belgili bir aýmaqta quqyqtyq vakýým paıda bolady dep túsinbeý kerek. Ol aýmaqta Konstıtýtsııanyń kúshi, sot baqylaýy, prokýrorlyq qadaǵalaý jáne ekologııa standarttary, sybaılas jemqorlyqqa qarsy normalar jumys isteıdi, - degen komıssııa múshesi.

Onyń paıymdaýynsha, aıryqsha quqyqtyq rejım «qarqyndy damıtyn qalaǵa» ınvestıtsııa salǵan bıznestiń shyǵynyn azaıtyp, bıýrokratııalyq kedergilerden arashalaıdy, salyq jeńildikterin usynady.

- Tipti salyqtar múldem alynyp tastalýy múmkin. Osynyń arqasynda óńirde kásiporyndar, jumys oryndary ashylyp, qarjylyq bazasy nyǵaıady, - deıdi Magerram Magerramov.

Ata zań demekshi, bıylǵy Jańarý kúnin jańa Konstıtýtsııamen qarsy alyp otyrmyz. Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń basshysy Aıgúl Sádýaqasova bul negizgi qujat tsıfrlanǵan ortanyń jastaryna quqyq kepildigin beretinin aıtady.

- Qazir Qazaqstan demografııalyq órleýdi bastan keship jatyr. Azamattardyń 30 paıyzdan astamyn balalar men jastar qurap otyr. Al álemde adamı kapıtaldyń sapasy ekonomıkanyń, áleýmettik salanyń jáne qundylyqtar júıesiniń damýyn anyqtaıtyn faktorǵa aınaldy. Búkil álemde shyǵarmashylyq jáne qalyptan tys oılaıtyn jastardyń zeıinine talas júrip jatyr. Bul tendentsııa jańa áleýmettik sharttar qalyptastyra bastady. Aqparat dáýiri jasandy ıntellektini ǵana emes, odan týyndaıtyn jańa qıyndyqtar men táýekelderdi týdyrdy.

Konstıtýtsııanyń jańa redaktsııasy qazaqstandyqtardyń jańa býyny úshin tsıfrlanǵan ortadaǵy quqyq kepildigi, derbes derekterdiń qaýipsizdigi, elektrondyq kommýnıkatsııa men jeke ómirge qol suqpaý turǵysynan erekshe mańyzdy. Bul krıterııler jańa býynǵa jeke shekara, zorlyq-zombylyqtan bas tartý, tańdaý basymdyǵy, salaýatty ómir salty men taza orta sııaqty ómir sapasyn qalyptastyratyn qundylyqtardy qamtamasyz etedi, - deıdi Aıgúl Sádýaqasova.