Janarmaı naryǵynda ne bolyp jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Ortalyq Azııa elderinde janar-jaǵarmaı máselesi ýshyǵyp tur. Reseıdegi munaı óńdeý zaýyttaryna jasalǵan áýe shabýyldarynan keıin óńirdegi naryq kúrt qubyldy. Qyrǵyzstan men Tájikstan sekildi benzın ımportyna táýeldi elder tapshylyq sezinse, Qazaqstan men Ózbekstanda baǵa ósti. Kazinform analıtıkalyq sholýshysy eldegi benzın suranysy men óndiris balansyn taldady.
Benzın baǵasy
Qazaqstanda janarmaı baǵasynyń ósimi shilde aıynda aıqyn baıqala bastady. Mysaly, aldyńǵy aptada Astana qalasynda AI-92 benzıniniń lıtri 244-245 teńgeden satylsa, ótken aptada 247 teńge boldy. Ózge aımaqtarda da osy úrdis saqtalyp otyr.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, bir jyl ishinde janar-jaǵarmaı quny orta eseppen 15,6% ósken: Pavlodar oblysynda – 25,1%, Mańǵystaý oblysynda – 16,4%, Astana qalasynda – 18,9%, Almaty qalasynda – 16%. Bul ózgeris benzınniń barlyq markasyna qatysty. Jikteı aıtsaq, AI-92 benzıni 15,2%-ǵa, AI-98 – 14,1%-ǵa qymbattady.
Keıingi 5 jyldaǵy statıstıkada 15 paıyzdyq ósim bolmaǵan edi. Tipti suranys joǵary bolǵan 2016, 2021 jyly baǵanyń kóterilýi 13,6 paıyzdan asqan joq. Ótken jyldyń ózinde jyldyq ósim 4,2% boldy, al 2024 jyly 2% shamasyna turaqtaǵan-dy.
Mundaı ózgeristiń mańyzdy bir sebebi bar. Byltyr ınflıatsııa deńgeıin turaqtandyrý úshin memleket janarmaı baǵasynyń ósýine qatysty moratorıı jarııalady. Oǵan sáıkes baǵa: AI-92 benzıniniń lıtrine 213-239 teńge jáne dızel otynyna 317-337 teńge aralyǵynda belgilendi. Osylaısha, Úkimet naryqty «kúshtep» ustap keldi, janarmaı quıý beketteri benzın baǵasyn kótere almaǵanyn bilemiz. Bıyl 1 sáýirden bastap sol shekteýdiń merzimi resmı túrde aıaqtaldy, endi baǵany erkin naryq rettemek. Qazirgi ahýalda mundaı tásildiń qanshalyqty tıimdi ekeni belgisiz.
«Myltyqtyń basýyna qulannyń qasýy» demekshi, dál moratorıı aıaqtalar tusta Reseıdiń munaı óńdeý zaýyttary soqqynyń astynda qaldy. Kórshiniń kóptegen óńirinde avtokólik bagyna bir quıǵanda 20-30 lıtrden aspaıtyn benzın jáne 40-60 lıtrden kóp emes dızel bólingen. Al kanıstrge ne basqa da qutyǵa quıýǵa tyıym salyndy.
Munyń salqyny Ortalyq Azııaǵa da tıdi. Reseıdiń shilde sońyna deıin janarmaı eksportyna ýaqytsha shekteý qoıý benzın tapshylyǵyn ulǵaıta túsetini túsinikti. Sebebi óńirdegi elder Reseıden tasymaldanatyn janarmaıǵa táýeldi. Mysaly, Qyrǵyzstan janarmaıdyń 90%-yn, Tájikstan – 84%-yn alyp otyr. Ózbekstan da 2023 jyldan beri ishki naryǵyn qamtamasyz etý úshin Reseıden benzın ımporttap keledi.
Zańsyz janarmaı saýdasy: 20 kúnde 112 tonna
Árıne, bul dúrbeleńniń munaıǵa baı Qazaqstanǵa esh qatysy joqtaı kórinýi yqtımal. Alaıda oqıǵanyń qaýipti tusy kóp.
Aldymen kórshi memleketterdegi benzın tapshylyǵynyń saldarynan zańsyz janarmaı tasymaly artýy múmkin. Sondyqtan Úkimet qolda bar benzındi baqylaýǵa kóshti. Elde benzın, dızel otyny jáne munaı ónimderiniń jekelegen túrlerin el aýmaǵynan shyǵarýǵa ýaqytsha tyıym salyndy. Qoldanystaǵy talapqa sáıkes, memlekettik shekaradan tek kóliktiń shtattyq bagyndaǵy otynmen ǵana ótýge ruqsat etiledi. Onyń ózinde bir avtokólik táýligine bir ret qana shekara asa alady. Al qosymsha bóshke jáne ózge de ydystarǵa quıylǵan janarmaıdy alyp shyǵýǵa ruqsat joq. Bul - ishki naryqtaǵy janarmaı qoryn saqtaý jáne energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan shara.
Quzyrly organdar shekara mańynda tekseris júrgizip, zańsyz janarmaı saýdasynyń jolyn kesýge kiristi. Máselen, shildeniń basynan beri shekarashylar janar-jaǵarmaı ónimderi kontrabandasyna qatysty 1 342 áreketti anyqtaǵan. Nebári 20 kúnde 112 tonnadan astam janar-jaǵarmaı zańsyz shyǵarylmaq bolǵan.
Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Asqar Ismaılovtyń pikirinshe, munaı ónimderi naryǵyndaǵy qıyndyqtarǵa qaramastan, Qazaqstanda benzın men dızel otynynyń tapshylyǵy bola qoımaıdy. Óıtkeni arnaıy shekteýler men otandyq munaı óńdeý zaýyttarynyń qýaty ishki naryqty janarmaımen qamtamasyz etýge qaýqarly.
– Qazaqstannan munaı ónimderin eksporttaýǵa qoıylǵan tyıym ishki naryqty qajetti kólemdegi janarmaımen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Qazir otandyq munaı óńdeý zaýyttary eldiń negizgi suranysyn ótep otyr. Alaıda Reseıde janarmaı usynysy qysqara berse, balama jetkizilimderdiń quny ósip, baǵaǵa áser etýi múmkin, – deıdi ol.
Munaı óńdeý qýaty ulǵaıady
Energetıka mınıstrligi usynǵan málimetke súıensek, Qazaqstanda úsh negizgi munaı óńdeý zaýyty jumys isteıdi: Atyraý munaı óńdeý zaýyty, Pavlodar munaı-hımııa zaýyty, Shymkent munaı óńdeý zaýyty – «PetroQazaqstan Oıl Prodakts» JShS. Odan bólek Aqtaýda «CaspiBitum» JShS bar. Olardyń jıyntyq munaı óńdeý qýaty - jylyna shamamen 18,5 mln tonna. Sonymen qatar munaı óńdeý salasyn damytýdyń 2025–2040 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy aıasynda munaı óńdeý kólemi artady.
– Tujyrymdamada munaı óńdeý qýatyn jylyna 18 mln tonnadan 29,2 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtý («CaspiBitum» JShS qýaty 1-den 1,5 mln tonnaǵa ulǵaıtyldy), sondaı-aq jumys istep turǵan munaı óńdeý zaýyttaryn keńeıtýdiń jáne jańa munaı óńdeý ári munaı-hımııa qýatyn salýdyń tıimdiligin zerdeleý kózdelgen. Jobalardyń naqty parametri tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeler men tıisti ınvestıtsııalyq sheshim negizinde aıqyndalady, – deıdi mınıstrliktegiler.
Vedomstvo jaýabyn tarqata aıtsaq, aldaǵy jyldary Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń qýatyn jylyna 5,5 mln tonnadan 6,7 mln tonnaǵa, Pavlodar munaı-hımııa zaýytynyń qýatyn 5,5 mln tonnadan 9 mln tonnaǵa deıin, al Shymkent munaı óńdeý zaýytynyń qýatyn jylyna 6 mln tonnadan 12 mıllıonǵa deıin arttyrý kózdelip otyr.
Osy oraıda munaı salasynyń sarapshysy Nurlan Jumaǵulov benzın sapasy men standarttarǵa qatysty pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, otandyq munaı óńdeý zaýyttary modernızatsııa kezinde janarmaı sapasyna qatysty olqylyqty qosa sheshýi qajet. Áńgime Eýro-5 standarty týraly bolyp otyr. Qazaqstan MÓZ jańartý arqyly Eýro-5 standartyna qol jetkizýdi maqsat etkenimen, zaýyttardaǵy ónimniń basym deni áli Eýro-4 standartymen óndiriledi. Sebebi joǵary oktandy AI-92 jáne AI-95 benzınin shyǵarý úshin zaýyttar arnaıy qospalardy qoldanýǵa májbúr.
Mamannyń paıymynsha, kólik júrgizýshilerine yqtımal janarmaı tapshylyǵyna qatysty alańdarlyq sebep joq, standart máselesi ónim kólemine esh áser etpeıdi. Otandyq óndiris qajetti benzın suranysyn tolyq óteýge qaýqarly. Onyń ústine Energetıka mınıstrligi janarmaı quıý stantsııalaryndaǵy bólshek saýda baǵasyna da turaqty monıtorıng júrgizip otyr. Zańbuzýshylyq anyqtalsa, quzyrly organdarǵa tıisti aqparattardy jedel jetkizý tetigi qarastyrylǵan.
Basty jańalyq - Qazaqstan munaıdy tereń óńdeýge yqylas qoıyp otyr. Ótken jyly eldegi 3 munaı óńdeý zaýytynda munaı óńdeýdiń ortasha tereńdigi 87,4%-dan 90%-ǵa deıin artty. Atap aıtqanda, Atyraý MÓZ-inde bul kórsetkish – 85%-dan 88%-ǵa deıin, Shymkent MÓZ-inde – 86%-dan 88%-ǵa deıin, al Pavlodar munaı-hımııa zaýytynda 91%-dan 94%-ǵa deıin jetti.
Osynyń arqasynda 2024 jylmen salystyrǵanda 2025 jyly benzınniń bir jyldyq óndirisi – 5,7 mln tonna (ósim – 107%), dızel otynynyń óndirisi 6,1 mln tonna (116%) boldy.
2026 jyldyń qorytyndysynda óndiris kólemi rekord ornatýy múmkin. Buǵan qosa, mınıstrlik munaı óńdeýdiń ortasha tereńdigin 94%-ǵa deıin arttyrýdy josparlap otyr.
Sarapshy Asqar Ismaılovtyń sózinshe, ishki naryqty benzınmen qamtamasyz etýdiń basqa da tásili bar. Sonyń biri – shıki munaıdy shetelde óńdetip, daıyn munaı ónimderin elge qaıta ákelý.
– Qoldanystaǵy zańnama shıki munaıdy shetelge óńdeýge jiberip, keıin daıyn ónimdi elge qaıtarýǵa múmkindik beredi. Bul tetik ázirge qoldanylǵan joq, biraq qajet bolǵan jaǵdaıda naryqty turaqtandyrýdyń bir joly bola alady. Sondaı-aq Qytaıdyń batys óńirlerindegi munaı óńdeý zaýyttarynyń qýaty jetkilikti, – dedi sarapshy.
Avıatsııalyq otyn abdyratyp tur
Sarapshylar eger shyn tapshylyq bolsa, ol áýe otyny baǵytynda bolýy múmkin ekenin jasyrmady. Qazaqstan áýe otynynyń 40 paıyzy – 400-500 myń tonnasyn Reseıden tasymaldaıdy. Tek maýsym aıynyń ózinde ushaq janarmaıyna degen qajettilik 110 myń tonna bolsa, elde óndirilgen kólem 73,4 myń tonna ǵana boldy. Jyldyq kólemge qarasaq, jaǵdaı tipti qıyn: salaǵa jylyna 1,2 mln tonna otyn kerek, jyldyq óndiriletin kólem - bar-joǵy 750–760 myń tonna.
Munaı-gaz hımııa salasynyń sarapshysy Abzal Narymbetovtiń sózinshe, Reseı avıatsııalyq otyn eksportyn shektemegenniń ózinde, bizge balama tásildi qarastyrý mańyzdy.
– Munaı ónimderiniń tapshylyǵy áli de bar, ásirese biz tarıhı turǵyda Reseıden ımporttaıtyn avıakerosın tapshylyǵy seziledi. Al ótken jyldan bastap Qytaıdan ımporttaı bastadyq, óıtkeni qýattyń jetispeýshiligin qalaı bolǵanda da óteý qajet, – dedi sarapshy.
Eger janar-jaǵarmaıdyń osy túrinde ımport kedergisi bolsa, onda másele qıyndaı túspek. Birinshiden, Qazaqstan áýe otynyn ımporttaýshy elderdi izdeýge májbúr bolady. Ekinshiden, ózge elderden tasymaldanatyn munaı ónimi qymbatqa túsýi yqtımal. Úshinshiden, áýe bıletteriniń baǵasyna yqpaly bolýy múmkin.
Memleket yqtımal olqylyqty qazirden sheshýge nıetti. Jaqynda «QazTransOıldyń» Grýzııadaǵy aktıvi – Batýmı munaı termınaly Eýropa zaýyttarynda óndirilgen JET A1 markaly avıakerosındi óńdeı bastady. 10 myń tonna bolatyn alǵashqy otyn Eýropadan Qara teńiz arqyly kememen júk termınalyna jetkizilgen. Jaqyn arada Qazaqstanǵa jóneltilý úshin temirjol vagon-tsısternalaryna quıylady. Bul baǵyt Eýropadan Qazaqstanǵa Orta dáliz arqyly otyn jetkizýdiń negizgi tirek núktesi bolady.
Anyǵy, otandyq MÓZ ishki naryqty tolyq qamtamasyz ete alatyn kúıde. Úkimet suranys pen óndiris kólemin baqylaýda ustap otyr. Tipti eldegi qor kórshiles elderge kómek berýge de jetetinin shamalaýǵa bolady.
