Jańanyń jańalyǵy qandaı?

Endi, mine, sol olqylyqty joısaq degen nıette belgili ǵalym, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Altynbek Sháripbaı men biraz jyldan beri bilim salasynda zerdeli zertteýler júrgizip júrgen Bolat Kenishbaev «Bilim berý men bilimdi baǵalaýdyń ıntellektýaldyq júıesi» atty tehnologııanyń jobasyn jasaǵan eken. Ulttyq mentalıtetti joǵaltyp almaý, bilimdi tııanaqty baǵalaý jolyndaǵy izdenisteri jaıly olardy áńgimege tartqan edik.

- Bolat Raqymuly, Altynbek Ámir­uly, qazaqta «El qulaǵy elý» degen sóz bar, Sizder jasandy ıntellektiń negi­zinde «Bilim berý men bilimdi baǵa­laýdyń ıntel­lektýaldyq júıesi» atty tehnologııa túzipsizder, sol týraly aıtyp berseńizder.

Bolat Kenishbaev: - Osydan on jyl buryn elimizde bilimdi baǵalaýdyń testik júıesi jappaı engizilip jatqan kezde men kóptegen ınformatıka salasyndaǵy mamandarmen kezdesip emtıhandardy kompıýtermen alýdy usyndym. Ony Alekeń sýyrylyp shyǵyp qoldady. Jobany iske asyrýǵa bolatynyn aıtty. Bul jobanyń basty ereksheligi kez kelgen adam biliminiń deńgeıin kompıýterge test tapsyrý arqyly emes, elektrondyq bılet alyp, oǵan jaýap berý ar­qyly anyqtaý bolyp tabylady. Kompıýter jaýaptyń maǵynasyn túsinip baǵa beredi. ıAǵnı, kompıýterge tolyqqandy emtıhan tapsyrylady da bilim birden baǵalanady. Emtıhandy aýyzsha da, jazbasha da júrgizýge bolady.

- Testik júıe álemniń kóptegen elde­rinde qoldanylady. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi UBT-ny damytýdamyz deıdi. Keńes zamanynda bilim sapasyn emtıhan arqyly anyqtaǵan edi. Sonda sizderdiń teh­nologııalaryńyz artqa sheginý bolmaı ma?

Bolat Kenishbaev: - Joq. Ulttyq biryń­ǵaı testileý ótpeli kezeńde memleketimizdiń damýyna óz deńgeıinde paıdasyn tıgizdi. Bizdiń paıymdaýymyz boıynsha, bul júıe jýyq bolashaqta elimizdiń, tipti búkil adamzattyń órkendeýine kedergi bola bas­taıtyny anyq. Óıtkeni, qazirgi urpaq test tapsyrýǵa úırenip aldy. Kelesi urpaq testke yńǵaılanyp alady. Úshinshi urpaq kez kelgen suraqty test arqyly sheshý prın­tsıpterin júzege asyrdy. Sóıtip, testi paıdalanyp ómir súrý adam bolmysyna sińip, tuqym qýalaý belgilerine aýysyp, adam balasynyń kelesi urpaǵy ózindik oılaý qabileti tómendep, olar aldynda turǵan máseleniń sheshimin test arqyly sheshpese, ıaǵnı suraqtyń jaýaby kórinip turmasa ózdiginen taba almaıtyn halge jetedi. Testik júıe bilimniń olqy ekenin, tipti joq­tyǵyn ǵana dáleldeıdi. Eger suraqqa durys jaýap berilmese bitti deı berińiz. Mine, oısyzdyq degen osy. Iá, suraqqa durys jaýap berildi deıik. Biraq ol bilimniń tolyqtyǵyn dáleldeı me? Joq. Óıtkeni, durys jaýap «tıse terekke, tımese butaqqa» ádisimen tabylýy da múmkin ǵoı. Endeshe bul tásil adam balasynyń oılaý qabiletin birtindep joıýǵa aparmaı qoımaıdy.

- Sizder aıtqandaı, bul prob­lema bolyp qana qoımaı, jurt­ty, qoǵamdy qatty oılandyra basta­ǵany da aqıqat.

Altynbek Sháripbaı: - Ómir keshken qoǵamnyń músheleri retinde atalmysh máseleler bizdi de qatty tolǵandyrdy. Sondyqtan ǵylym men tehnıkanyń jetis­tikterin paıdalana otyryp, kompıýter arqyly oqytý, bilim alý men bilim berýdiń jáne osy protsesterdi baqylaýdyń, bilim­niń deńgeıin baǵalaýdyń ádis-tásilin jasap shyǵarýdy qolǵa alyp edik. Maqsatqa jetken sekildimiz.

Bul úlgi kompıýter arqyly kez kelgen ýaqytta, kez kelgen jer­de, kez kelgen adamdy oqyta alady. Oqý­shynyń bilimin birden baǵa­laıdy.

Osy tehnologııany qoldanyp zańdy tulǵalardyń bazasynda bilimdi birden baǵa­laıtyn jáne jaýaptyń qatesin birden kórsetetin alǵashqyda jazbasha, keıi­nirek aýyzsha elektrondyq emtıhandar uıymdastyrýǵa bolady. Kez kelgen jeke tulǵa osy arqyly óziniń bilim deńgeıin bile alady. Jibergen qatesin taıǵa tańba bas­qandaı kóredi. Osy arada taǵy bir aıta ketetin jáıt bar. Eger bul joba qoǵamnyń barlyq salalaryna jappaı engizilse, eli­mizdegi kez kelgen ata-ana bizdiń baǵdar arqy­ly balalarynyń bilimin úıindegi kompıý­termen tekserip otyrýyna da múmkindik týady.

Bul model saraptamadan ótki­zilgen ıntellektýaldyq-elek­tron­dyq oqýlyqtar jáne elek­tron­dyq suraqtarmen toltyryp, bar­lyq sa­lalarǵa kezeń-kezeńimen, tipti bir­den engizýge bizdiń eldiń ǵy­ly­mı-tehnıkalyq áleýeti jetedi dep oılaımyz.

- Qazir Otanymyzda, shetelderde neshe túrli reformalar, jobalar oılap tabylyp, iske asyrylyp jatyr. Ókinishke qaraı, olardyń kóbisi keıde paıda ákelmeı jatady. Bul joba da solaı bolyp qalmaı ma?

Bolat Kenishbaev: - Eger osy júıe engizilse, bizdiń qoǵamnyń, tipti búkil adam­zattyń damýyna tó­­mendegi oılastyrylǵan tujy­rym­dar oń ózgerister ákeledi degen senimdemiz.

Birinshiden, jalpy adam bala­synyń alǵyrlyǵy men zerektigin arttyrýǵa, ár kisiniń oılaý qasıe­tin, oılaný ereksheligin damytýǵa, jeke tulǵanyń máseleni ózdiginen jyldam jáne tıimdi sheshýge múm­kindikter ashylady; ekinshi, bilim berý júıesinde korrýptsııa múlde joǵalady, úshinshi, qazirgi kezde bilimniń baǵa arqyly anyqtalatyn deńgeıine baılanysty qalyptasqan áleýmettik teńsizdik joıylyp, ár adam teń quqyqqa ıe bolady; tó­rtinshi, elektrondyq emtıhan bilim­di obektıvti baǵalaıdy, son­dyqtan bilim salasynda jaqsy nemese jaman baǵa degen uǵym bolmaıdy, besinshi, ár adam óziniń bilim deńgeıin bilip otyrady, bul arqyly árkim ózin naqty tanytatyn qoǵamdyq sana qalyptasady; altynshy, baǵa bilimniń aǵymdaǵy kórsetkishi bolyp qalady. Eger bilim deńgeıin ózgertkisi kelgender osy júıeniń múmkindigin paıdalana otyryp daıyndalady. Sóıtip, kózdegen mejesine kóterile alady; jetinshi, ár adam osy júıe arqyly ózine qajet bilimdi kerek ýaqytynda alyp, zaman suranysyna saı maman bolyp shyǵa alady; segizinshi, qashyqtan elektrondyq júıeni paıdalanyp ózin-ózi daıyndaıdy, alǵan bilimin baqylaıdy, onyń deńgeıine kóz jetkizedi, t.b.

- Bul júıe iske qosylsa, muǵa­lim bede­lin taǵy da tómen­detip almaımyz ba? Kompıýterge emtıhan tapsyrý kezinde bilmestiń ornyna biletin kirip, taǵy bir tantyq is oryn alyp júrmeı me?

Altynbek Sháripbaı: - Adamı faktor eshqashan joǵalmaıdy, tek muǵalimniń, emtıhan alýshynyń atqaratyn mindetteri ózgeredi. Qazir­diń ózinde testileýdi, emtı­han­dyq jáne basqa da kez kelgen pro­tsesterdi baqylap otyratyn teh­nologııalar jetkilikti. Alda aıtyldy, bul joba korrýptsııasyz qoǵamdyq sanany qalyptastyrady, ıaǵnı adamnyń sana-sezimi joǵa­rylaǵan saıyn teris qylyqqa barmaıtyn bolady.

- Quptarlyq eken delik, osy tehno­logııany engizý joldaryn oılas­tyr­dyńyzdar ma?

Altynbek Sháripbaı: - Bizdiń jos­par boıynsha zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar en­gizilý qajet. Bilim jáne ǵylym mı­nıstrliginiń tapsyrmasy boıynsha memlekettik satyp alý konkýrstary arqyly túrli saraptamalar men synaqtardan ótken, elektrondyq oqýlyqtar men suraqtar daıyndalyp bizdiń elektrondyq pro­grammalarǵa engizilý kerek. Atalǵan jumystardyń mólsheri óte úlken jáne kúrdeli. Ony oryndaý úshin qazir bizde zańdy quqyq quzyret jáne materıaldyq múmkindik joq. Sondyqtan jobany atqarý kezinde joba negizinde arnaıy memlekettik qurylym ashylsa, ol qoǵamymyzdyń barlyq salasyna engizilse, memlekettik baǵdarlama aıasynda júzege assa, qane. Osy baǵdarlamanyń nátıjesinde joba «Elektrondyq Úkimet» portaly arqyly aqysyz memlekettik qyzmet qatarly paıdalanýǵa berilse nur ústine nur. Sonda ol avtomatty jáne derbes jaǵdaıda, adamnyń qatysýynsyz ár tutynýshysyna resmı emes elektrondyq emtıhan alýshy retinde júıeli qyzmet kórsetedi. Al, zańdy tulǵalar bul tehnologııa qorytyndysy boıynsha attes­tat, dıplom, basqa da kýálikter beretin memlekettik nemese memlekettik emes, ıaǵnı resmı emtıhandar ótkizý úshin qoldana alady. Atalǵan qurylym ómirdiń aǵymyna qaraı jınaqtalǵan bilimdi, paıda bolǵan jańa mamandyqtar men tehnologııalarǵa saı jumys isteýi kerek dep bilemiz.

- Materıaldyq múmkindik degen bar, bul tehnologııany engizý úshin qyrýar qarjy kerek bolar?

Bolat Kenishbaev: - Árıne, qarajatsyz eshteńe sheshilmeıdi. Degenmen, jobanyń bir paıdaly tusy bıýdjetten qosymsha qarajat bólýdi qajet etpeıdi. Óıtkeni, biz­diń joba UBT júıesiniń ornyn basady. Kitaptar jazýǵa jáne basýǵa ketetin shyǵyndar elektrondyq oqýlyqtarǵa jumsalady. Kitap basýǵa ketetin aqsha, qaǵaz únem­deledi. Talapker oqýlyq izdep sabylmaıdy. Repetıtor - konsýltant muǵalimder qajetsiz bolyp qalady. UBT ótkizý ortalyqtary joıylady. Joba avtorlary bul júıege kommertsııalyq sıpat berýge qarsy. Osy tehnologııany engi­zetin jáne damytatyn mekemede zańda belgilengendeı jalaqy alyp qyzmet isteýge ázir. Al shetelderge tehnologııany memlekettik-jeke-menshiktik áriptestik joba túrinde satýǵa bolady dep paıymdaımyz. Túsken paıdany júıeni damytýǵa jumsamaq nıettemiz.

- Osyndaı tehnologııa qolda­nysqa nege engizilmeı jatyr degen oryndy suraq týary anyq. Bu­ǵan berer jaýap­taryńyz qandaı?

Bolat Kenishbaev: - Biz osy tehno­logııanyń máni men mańy­zy jáne qysqasha sıpattamasy týraly tıisti oryndarǵa hat jol­daǵanbyz. Ol hatymyz Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qaraýǵa ji­berilgen edi. Sol ýaqyttan beri mınıstrliktiń tap­syrmasy boıynsha memlekettik qyz­met­kerlerdiń, muǵalimderdiń, ınformatıka salasy mamandarynyń aldynda bir­neshe ret joba tusaýkeserin ótkizdik. Bizge kómektesedi-aý degen depýtattarǵa, laýazym ıelerine, mamandarǵa joba týraly aqparattar jiberip jatyrmyz. Tusaýkeserge qatysqandar da, bizden málimet alǵandar da: «Báre­keldi!», dep tań qalady. Aýyzsha túrde qoldaıdy, biraq ókinishke qaraı, resmı túr­de áli eshqandaı sheshim qabyldanbaı otyr.

- Sonshalyqty kúrdeli másele emes sekildi...

Altynbek Sháripbaı: - Iá, bul tehnologııadan qazir dúnıejúziniń oqymystylary habardar. Túrki tildes elderden suranys kóp bolyp tur. Sebebi, túrki tilderiniń negizi qazaq tili bolyp esepteledi emes pe? Qulshynys sodan týyndap jatqan sekildi. Osy tehnologııaǵa arnalyp áýeli qazaqsha jasalǵan elektrondyq oqýlyqtar men elek­trondyq suraqtardy orys, aǵyl­shyn jáne basqa da tilderge aýdaryp paıdalanýǵa bolatynyna biraz jurttyń kózi jetti. Qyzy­ǵýshylyqtyń bir ushy osynda jatyr. Bul da otandyq ónim ǵoı. Biz birinshi óz Otanymyzǵa paıda keltirsek dep esepteımiz. Mysaly, Japonııa ashylǵan jańa­lyqtarynyń qyzyǵyn aldymen ózderi kóredi. Ony hakerlerden úkimet qorǵap otyrady. Bizde de solaı bolý kerek. Óıtkeni, biz bul tehnologııanyń negizin qazaqy qalyp­pen jasap shyqtyq.

- Sonda, joba qoldanysqa daıyn tur ma?

Altynbek Sháripbaı: - Árıne. Máselen, mınıstrlik qyzmetkerleri men mamandarynan bizdiń jobany paıdalanyp emtıhan alǵan kezde kompıýter jaýaptyń maǵynasyn túsinip, oǵan durys baǵa bere alatynyn birneshe ret dáleldedik. Buǵan senimsizdik tanytsańyzdar shetelderden sarapshylar shaqyrsańyzdar qarsy emespiz degen usynys ta jasadyq.

Eger mınıstrlik qoldasa bul teh­nologııany shartty túrde aıt­qanda 10 kezeń­men engizýge bolady.

Qoldanystaǵy oqýlyqtar negi­zinde elektrondyq jazbasha emtı­han tapsyrýdyń elektrondyq bazasy birinshi kezeńde mektepterde, ekinshi kezeńde kolledjderde, úshinshi kezeńde joǵary oqý oryndarynda, tórtinshi kezeńde basqa da oqý oryndary úshin jasalyp, paıdalanýǵa bolar edi.

Qoldanystaǵy oqýlyqtar negi­zin­de elektrondyq aýyzsha emtıhan tapsyrýdyń elektrondyq bazasy besinshi kezeńde mektepterde, altynshy kezeńde kolledjderde, jetinshi kezeńde joǵary oqý oryndarynda, segizinshi kezeńde basqa da oqý mekemelerinde júzege asyrýǵa bolady. Toǵyzynshy kezeńde jańa ǵylymı teorııalar, tájirıbelik materıaldar negizinde mektepter, kolledjder, joǵary jáne basqa da oqý oryndary úshin jańadan elektrondyq oqýlyqtardy jasaýǵa múmkindik týady. Onynshy kezeńde jańadan jasalǵan elektrondyq oqýlyqtar negizinde elektrondyq jazbasha jáne aýyzsha emtıhan tapsyrýdyń elektrondyq bazasy jasalyp, ony paıdalaný iske asyrylady. Buǵan bizdiń elimizdiń ǵylymı-tehnıkalyq áleýeti, áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy jetedi dep oılaımyn.

- Bolashaǵy týraly baılam­daryńyz qandaı?

Bolat Kenishbaev: - Bul teh­no­logııa­nyń bolashaǵy óte zor. Qoǵamnyń kez kelgen salasynda paıdalanýǵa bolady. Ómirdiń aǵymyna qaraı ózin ózi damytyp otyrady. Sońǵy aqparattarǵa qaraǵanda mınıstrlik mek­tep­terdegi testke tyń tujyrymdar oılastyryp jatqan kórinedi. Bilimdi emtıhan arqyly baǵalaý nıeti bar bolsa kerek. Baıqasańyz bizdiń tehnologııanyń negizgi fýnktsııasy emtıhandy kompıýtermen ótkizý. Muny tek qana mektepterde emes, ýnıversıtetterde, basqa da kez kelgen oqý ornynda uıymdastyrýǵa bolady. Tek kóńil aýdarsa bolǵany.

Áńgimelesken Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»