Jańalyq engizýge jatyrqaı qaraımyz - Dúısen Myrzaǵalıev
ATYRAÝ. QazAqparat - Qazaq eliniń talaı jylǵy bodandyq buǵaýynan bosap, óz aldyna Táýelsizdik týyn tigip, egemen el atanǵanyna bıyl shırek ǵasyr tolady. Bir qaraǵanda, onsha kóp ýaqyt emes. Biraq osy qysqa merzimde memleketimiz álemniń aldyńǵy qatarly elý eliniń qataryna qosylyp úlgerdi. Endigi meje - ozyq otyz eldiń birine aınalý. Ol úshin ne isteýimiz kerek? Osy baǵytta «Atyraý» gazeti elimizdiń táýelsizdik jyldary barlanyp, óndiriske qosylǵan «Qondybaı» jáne «Ýaz» ken oryndaryn alǵash ashqan, geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory, professor, úzdik barlaýshy-ǵalym, Atyraý munaı jáne gaz ınstıtýtynyń oqytýshysy Dúısen MYRZAǴALIEVTY áńgimege tartqan edi. Suhbatty oqyrman nazaryna usynamyz.
- Qazynaly óńir turǵyndary sizdi ǵalym jáne ustaz re-tinde jaqsy tanıdy. Al, áýel bastaǵy qarapaıym barlaýshy Dúısenniń eńbek joly qalaı bastalǵan edi?
- 1937 jyly sol kezdegi Plotóbe aýyldyq keńesine qarasty Jańabazar aýylynda qarapaıym balyqshylar januıasynda dúnıege keldim. Mektep jasyna jetpeı, aǵa-apalarymnyń oqýlyqtarymen tanysyp, zerek bolǵanymdy úlkender aıtyp otyrýshy edi. Soǵys jyldary sonyń kómegi tıip, áskerden kelgen hattardy qarttarǵa oqyp beretinmin. Aýyldyń jeti jyldyq mektebin úzdik támamdaǵan soń Gýrev munaı tehnıkýmyna synaqsyz qabyldandym. Osylaısha, balyqshynyń balasy qara jerden «qara altyn» izdegen geolog atanyp shyǵa keldi. Munaı tehnıkýmyn da sátti aıaqtap, «Qazaqmunaı-geofızıka» mekemesinde eńbekpen tapqan tátti nannyń dámin tattym. Sahalın aralynda áskerı boryshymdy ótep júrgenimde polktyń komsomoldar uıymyna jetekshilik jasap, partııa qataryna qabyldandym. Mu-nyń bárin ne úshin aıtyp otyrmyn? Bizdiń ýaqytta tabys pen abyroı tek eńbektiń arqasynda ǵana keletin, sony qazirgi jastardyń túsingenin qalaımyn.
- Alǵash ken ornyn ashý ońaı bolmaǵan shyǵar?
- Árıne, 1958 jyly munaıly Mańǵystaý óńiriniń ken baılyǵyn ıgerýge qatystym. Qazir álemge belgili «Ózen», «Teńge», «Qaramandybas», «Jetibaı» sııaqty munaı-gaz alańdaryn ashý baqyty da maǵan buıyrdy. Jetpisinshi jyldary geofızıkalyq-geologııalyq barlaý jumystary Soltústik jáne Ońtústik Ústirt aımaqtaryna aýysty. Qazirgi Qaraqudyq, Arystan jáne Bozaşy túbegindegi «Qalamqas», «Qarajanbas» ken oryndaryn barladyq.
Burynǵynyń adamdary qyzmet pen oqýdy qatar alyp júrýshi edi. Men de óndiristen qol úzbeı, Máskeýdegi I.M.Gýbkın atyndaǵy munaı ınstıtýtyn syrttaı oqyp shyqtym. «Arystan-Qaraqudyq dóńesteriniń qurylymy men munaı-gazdylyǵy» taqyrybyna jazǵan dıplomdyq jumysym úzdik baǵalanyp, professorlar M.Charygın, ıÝ.Vasılev oqýymdy aspırantýrada jal-ǵastyrýǵa usynys jasady. Qazirgi jas mamandarǵa aıtarym, óndiriste ysylyp shyqqandar osyndaı jetistikterge jetedi. Ózim de ınjener-geolog mamandyǵyn alǵanǵa deıin dala kezip, aǵa jumysshy, tehnık, aǵa tehnık jáne operator bolyp tájirıbe jınaqtadym.
Keıin Almatydaǵy Q.Sátbaev atyndaǵy polıtehnıkalyq ınstıtýttyń aspırantýrasyna tústim. «Soltústik Ústirt oıysymynyń qurylysy men munaı-gazdylyǵy» taqyrybynda kandıdattyq dıssertatsııa qorǵadym. Kóp jyldyq jer qoınaýyn zertteýdegi óndiris-tik jáne ǵylymı eńbegim elengeni bolar, 1985 jyly «Jer qoınaýyn barlaýdaǵy eren eńbegi úshin» medali tabystaldy. Bul jyldary «Kenbaı», «Sazanquraq», «Imashev», «Shyǵys Maqat», «Taısoıǵan», «Ýaz» munaı-gaz alańdaryn ashýǵa qatynastym. Tuzústi shógindi qabattarynyń geofızıkalyq kartalaryn qaıta jasap, munaıdyń boljamdy qorlaryn esepke tizdim. Nátıje-sinde ondaǵan munaı-gaz kenishteri ashylyp, óndiriske engizildi. Osylaısha alǵashqy ashýshy atandym.
- Qazir ǵalym ataný ońaı bolyp ketti me, oqýyn endi aıaqtaǵan jas mamandar az ýaqytta «kandıdat», «doktor», «professor» bolyp shyǵa keledi. Al, doktorlyq dıssertatsııańyzdy siz qalaı qorǵap edińiz?
- Týra aıtar bolsam, qar jamylyp, muz jastana júrip qorǵadym. Taqyryp - «Kaspıı mańy oıpatynyń rıfttektes qurylymdarynyń munaı-gazdylyǵy» bolatyn. Bul aımaqtyq tektonıka iliminde jańa kózqaras qalyptastyrdy deýge bolady. Ekinshi myńjyldyqqa aıaq basqan shaqta bilgenimdi jastarǵa úıretý úshin Atyraý munaı jáne gaz ınstıtýtynyń Geologııa kafedrasynda ustazdyq qyzmet atqardym. Geofızıka - ǵylym men óndiristiń jańa salasy. Onyń negizgi mindeti - jerdiń ártúrli geofızıkalyq óristerin zerttep, kóne dáýir qurylymyn anyqtaý. Mine, Qazaqstandaǵy «Teńiz», «Qashaǵan» jáne «Qarashyǵanaq» sekildi alyptar táýelsizdik jyldary osy ǵylymnyń negizinde óndiriske qosyldy.
Biz osy jerdiń aýasyn jutyp, sýyn ishken soń jerasty baılyǵyn da oryndy paıdalanyp, kúndelikti turmysta jarata bilýimiz kerek. Bul rette, «Teńiz» ben «Qashaǵannyń» baılyǵyn ıgerip júrgen munaıshylar onyń beımálim «minezderin» de bilýi tıis. Osyny eskerip, «asaýǵa tusaý salar» bolashaq barlaýshylardy bilimmen qarýlandyryp jatqan jaıym bar. Jetiqat jerdiń syryn zertteý barysynda kóptegen ǵylymı eńbekterim men oqýlyqtarym dúnıege keldi. Sonyń alǵashqysy - «Qazaqstan munaı geofızıkasy» atty entsıklopedııalyq kitap. Onda barlaýshynyń eńbegin:
«Kótergen nardyń júgin dara alyp, Kórmegen qıyndyqqa, sirá, nalyp. Júrse de qar jamylyp, muz jastanyp, Jetibaı, Ózen, Teńizdi ashqan halyq» - dep baǵalaǵan edim. Ashqan jańalyqtarymnyń ishinde 2010 jyly munaı-gaz qabatyna jaqyndaýdy boljaý, 2011 jyly munaı jatynyn izdeý jáne 2013 jyly tutqyshtardyń gazdylyǵyn boljaý ádisteri úshin patent berildi.
- Dúısen Myrzaǵalıuly, sizdiń oıyńyzsha, erteń ozyq otyz eldiń qatarynan tabylý úshin búgin ne isteý kerek?
- Suraǵyńyz óte oryndy. Atalǵan mejege jetýdiń bir ǵana joly bar, ol - eńbek ónimdiligin ulǵaıtyp, ónerkásiptik oryndardyń básekege qabilettiligin arttyrý. Bul úshin óndiriske ınnovatsııalyq tehnologııalardy kóbirek engizý qajet. ıAǵnı, óndiris nysandaryn jańǵyrtyp, ınnovatsııalyq belsendilikti art-tyrǵan jón. El ekonomıkasy qazir qıyn kezeńdi bastan keshirip jatyr. Sondyqtan bilikti mamandar shoǵyryn qalyptastyrý mańyzdy. Búginde álem ekonomıkasynda AQSh, Frantsııa, Germanııa jáne Japonııa memleketteri kósh bastap tur. Nege? Óıtkeni, bul elderde eńbek ónimdiligi óte joǵary, adam basyna shaqqanda 200 myń dollarǵa teń keledi. Al, bizde bul kórsetkish ortasha eseppen 30-40 myń dollardy quraıdy. Eń tómeni aýyl sharýashylyǵyna tıesili: úsh myń dollar.
- Nege bulaı? Ónimdilik deńgeıin joǵarylatýdyń joly joq pa?
- Sarapshylardyń baǵalaýynsha, otandyq óndiris oryndaryndaǵy bul problemanyń týyndaý sebebi - negizgi qorlardyń tozýy. Demek, áli de bolsa jańa tehnologııalardy engizý men paıdalanýǵa kelgende qabiletsiz ekenimizdi moıyndaýymyz kerek. Eńbek ónimdiligin arttyrý úshin otandyq kásiporyndardyń óndiristik qondyrǵylaryn jańǵyrtqan durys-aq. Modernızatsııa arqyly básekege qabilettilik artady, jańa óndiris oryndary ashylady. Jyl basynda ınstıtýttyń ǵylymı jumystar jáne ınnovatsııa jónindegi prorektory Ábilseıit Muhtar ınnovatsııalyq jańalyqtardy nasıhattaý, ǵylymı-zertteý jumystarynyń oń nátıjelerin patentteý, jas ónertapqyshtardy tárbıeleý mindetterin alǵa qoıǵan-dy. Qazir sol jumystarmen aınalysýdamyz.
- Patent demekshi, burynǵydaı emes, qazir ony kim kóringen op-ońaı ıelenip jatyr. Biraq, engizilgen ǵylymı jańalyqtardyń óndiriste kádege asyp jatqanyn kórmeımiz. Kelisesiz be?
- Tolyq kelispegenimmen, sózińizdiń jany bar. Bul másele kóbinese jas ǵalymdarǵa qatysty. Esińizde bolar, 2011 jyly ınstıtýtymyzda ǵalymdardyń ǵylymı jetistikteri men jańalyqtary «Innovatsııa-lyq jobalar» atty katalogta jınaqtalǵan edi. Munda hımııa, ekologııa, munaı tasymaldaý, óndirý, burǵylaý, tabıǵı energııa kózderi týraly qyryqqa jýyq patent tanystyryldy. Tek «bizdiń ǵalymdarymyzdyń bar jınaǵy osy ma?» dep oılap qalmańyzdar. Qońyr portfelderin qoınyna qysyp júrgen aqbas akademıkterimizdiń ashqan ár jańalyǵy jeti atanǵa júk bolatyndaı mańyzǵa ıe.
- Ol qandaı jańalyqtar?
- Máselen, balamaly qýat kózderi baǵytynda - ınstıtýt professorlary T.Serikov, M.Baıómirov, A.Kenjeǵalıev, munaı hımııasy týraly A.Saǵynaev, E.Ǵılajov, B.Orazbaev, burǵylaý tehnologııasy salasynda - aǵaıyndy Ahmetovter, I.Januzaqov, S.Orekeshovter biraz izdendi. Jalpy, ǵylymı baǵytta Qazaqstanda jylyna 300 patent alynady eken. Biraq, ózińiz aıtqandaı, olardyń birqatary óndiriske enbeıdi. Nege? Sebebi, óndiristiń ózinde synaq júrgizý máselesine onsha mán berilmeıdi. Demek, jańalyqtar óndiriske jetpeı jatyr. «Qart qoınynda qalash bar» degendeı, ınstıtýt professorlarynyń qorjynynda óńirge qajet dúnıeler kóp.
- Endeshe, ǵylym men tájirıbeni ushtastyrýǵa ne kedergi?
- Ony túsiný úshin bir ǵana ǵylymı jańalyqty mysalǵa keltireıin. Ken oryndary qurylymyn tolyq zertteý úshin araqashyqtyǵy 300-500 metr jerden birneshe uńǵy qazylady. Eger «tik seısmıkalyq keskindeý» ádisimen uńǵy túbinen jumys júrgizsek, radıýsy bir shaqyrymǵa jaqyn aımaqtyń geologııalyq qurylymyn anyqtaǵan bolar edik. Al, uńǵy tabany eki shaqyrym-ǵa deıingi tereńdikte de osy ádisti qoldanýǵa bolady. Bul ádis óte tıimdi jáne arzan. Qa-zirde mundaı jumys qyrýar aqshaǵa «3D» seısmo-barlaý ádisimen atqarylyp keledi. Jaqynda Jylyoı aýdanyndaǵy Aırankól ken ornynda 24 uńǵy qazylatyny habarlanǵan edi. Surastyryp qarasam, barlyǵy da tik baǵytta, ár qabatqa bólek arnalǵan uńǵylar eken. Qazir damyǵan ınnovatsııalyq burǵylaý salasynda bir núkteden birneshe kólbeý uńǵylaryn qazý ádisi keń taraǵan. Eger ol óndiriste qoldanylsa, jumys nátıjesi birshama utymdy bolar ma edi degen oı keledi.
