Jańadan qurylǵan Tarbaǵataı ultyq parkine qaı jerler kiredi?
ÓSKEMEN. QazAqparat - Alma bitkenniń túp atasy qazaq jerinen taraǵanyn álem moıyndap otyr. Ókinishke oraı, qazir sol uly baılyqtyń jurnaǵy Alataý men Qarataýda jáne Tarbaǵataıda ǵana saqtalǵan. Jýyqta osy Tarbaǵataı taýy memlekettik ulttyq parktiń aýmaǵyna engizildi.
Park qurý ne úshin qajet boldy?
Ǵylymda Sıvers aǵashy degen atpen málim bul alma negizinen Іle jáne Jońǵar Alataýynda taralǵan. Al Tarbaǵataıda tek eki paıyzy ǵana ósedi. Shyǵys Qazaqstanda Tarbaǵataı memlekettik ulttyq tabıǵı parki qurylady degen habarǵa alma janashyrlarynyń qýanǵany sondyqtan.
Tarbaǵataı - Shyǵys Qazaqstandaǵy Altaıdan keıingi eń bir qasıetti de qasterli meken. Kólik aıaǵy jete almaıtyn elsizdiginiń arqasynda mundaǵy arý tabıǵat ózge ólkelerdeı kóp búline qoımaǵan. Osyny baıqaǵan ólke janashylary sonaý keńestik dáýirde-aq Tarbaǵataıdyń tumsa tabıǵatyn qoryqtyq rejımde saqtap qalý kerektigin aıtyp, dabyl qaqqan eken. Ol kezde qazaqtyń qaı dabylyna qulaq asty deısiz...
2009 jyly osy másele qaıta kóterilip, Úkimettiń ózi qozǵaý sala bastady. Óıtkeni, Batys Altaı men Marqakól mańaıy qoryqtyq aýmaqqa enip, Tór Altaı ulttyq parkke aınalǵandyqtan, ańkós jurttyń bári ıesiz jatqan Tarbaǵataıǵa aǵylatyn boldy. Sonyń kesirinen dýadaq, suńqar syndy baǵaly qustardyń, aıý, arqar, elik, qaban sııaqty taǵylardyń sany azaıaıyn dedi. Bolashaq qoryqtyń bir sheti Qytaımen shekaraǵa tıip jatqandyqtan dárilik shópterine de suǵanaq qoldardyń qaýpi tóngeni haq. Osyndaı salmaqty sebepterdiń áserinen Tarbaǵataıdy ulttyq parkke aınaldyrý bastamasy birden qoldaý tapqan. Alaıda, park aýmaǵyna kiretin jerdiń kólemine qatysty máseleler istiń qarqynyn tejep kelgen bolatyn. Jańadan qurylǵan park aýmaǵyna arnaıy rezervte turǵan 143,5 myń gektar jer kirdi. Munsha aýmaq bes birdeı aýdannyń jerin qamtypty.
Tarbaǵataı, Qarabas, Arqaly silemderi men Úrjar, Qatynsý, Emil ózenderiniń jazyǵyn qamtıtyn bul qoryqqa áıgili Dýlat aqyn jyrlap ótken Aqjaılaý da kiripti. Sondaı-aq, Barqytbeldiń Zaısan men Tarbaǵataı aýdanyndaǵy bólikteri, Kókpekti aýdanyndaǵy Qulynjon kishi qoryǵy parktiń baqylaýyna ótedi. Sonyń arqasynda ólkedegi balyqtyń 19 túri, baýyrymen jorǵalaýshylardyń 23 túri, qustardyń 272 túri, sútqorektilerdiń 60 túri, ósimdiktiń 1640 túri memleket qamqorlyǵyna alynady. Onyń ishinde bir baýyrymen jorǵalaýshy, qustardyń 33 túri, sútqorektilerdiń alty túri Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engen.
Tabıǵı park eldiń órisin taryltpaı ma ?
«Vostokkaznedra» mekemesi qoryqqa usynylyp otyrǵan aýmaqta eshqandaı paıdaly qazba qory joq ekenin málimdepti. Biraq, parktiń shekarasynda alty sharýa qojalyǵy jumys isteýde. Oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi ınspektsııasynyń orman jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar bóliminiń bas mamany Saıa Qabdrahmanova atalmysh sharýashylyq nysandardyń qyzmetine shekteý qoıylmaıtynyn aıtady. Óıtkeni, olardyń barlyǵy parktiń sharýashylyq júrgizýge bolatyn bóliginde ornalasqan. Al barlyq aýmaqtyń 22 paıyzyn alatyn qoryqtyq rejımdegi bólikte qandaı da bir kásiptik áreketke qatań shekteý qoıylatyn bolady. Budan basqa 21,9 paıyz aýmaq ekologııalyq turaqtandyrý aımaǵyna, 38,6 paıyz aýmaq uıymdastyrý-sharýashylyq aımaǵyna, 17,3 paıyz aýmaq týrıstik-rekreatsııalyq aımaqqa jatqyzylmaq.
Ádette park qurylady degen habardy estigende irgeles eldi mekender órisimiz tarylyp, kún kórisimiz tómendeıdi dep qobaljyp jatady. Barqytbelde qurylatyn park kerisinshe óńirde ekologııalyq týrızmniń damýyna túrtki bolatyn túri bar. Ortalyq keńsesi Úrjar aýylynda ornalasqandyqtan, munda parktiń tabıǵı landshafty bederlengen mýzeı qurylmaq.
Qalmaqtuma, Kóldeneń, Mohnatka, Álemdi shatqaldarynda ınvestorlardyń kómegimen týrıstik bazalar salý josparlanǵan. Sonyń ishinde Qalmaqtuma shatqaly jyl on eki aı qyzmet kórsetetin bolady. Al Qýsaq shatqalynda 30 basqa arnalǵan bıebaý qoıylady. Munda týrıster qymyz ben saýmal iship, atpen seıil qurady. Atalǵan bazalarǵa jer telimi memlekettik-jekemenshik seriktestigi aıasynda 49 jylǵa deıin jalǵa berilýi tıis. Týrısterdiń qamy úshin qoryq aýmaǵynda telefon baılanysyn jetildirip, 46 kópir salyp, 375 shaqyrym qara joldy kúrdeli jóndeý qajet. Aýdan ortalyǵynda 50 oryndyq qonaqúı salý da parkti damytý baǵdarlamasyna engen. Ekologııalyq týrızmdi damytý maqsatynda jeti týrıstik marshrýt túziletin bolady. Alakól men Sasyqkólge shıpa izdep kelgen týrısterge atalǵan marshrýttar demalystyń taǵy bir túri retinde usynylýy múmkin.
Búginge deıingi esepter boıynsha parkti ustap turý úshin 114 qyzmet shtaty kerek eken. Bul oryndar Qazaqstan aýmaǵyndaǵy barlyq qoryqtar men prakterdiń esebinen alynbaq. ıAǵnı, árbir tabıǵı qoryqtan bir shtat alynatyn bolady. Buǵan qosa Tarbaǵataı jáne Zaısan kishi qoryqtaryna 14 shtat bólý josparlanyp otyr. Bul qyzmetkerlerge Úrjardyń ózinde jeti qospáterli úı, park aýmaǵynda 34 qospáterli, eki bir páterli kordon salynbaq. Osynyń barlyǵyna jalpy jıyny 8,3 mlrd. teńgeden astam qarjy qajet bolady. Joǵaryda aıtqandaı, onyń bir bóligin týrızmge tartylatyn ınvestıtsııa negizinde ıgerý kózdelip otyr.
Foto: mytabigat.kz
