Jańa jyl – jańa erejeler: qazaqstandyqtar nege daıyn bolý kerek
ASTANA. KAZINFORM – Úkimet ekonomıkalyq reformalar baǵdarlamasyn iske asyrý úshin naqty sharalardy bekitkeni belgili. Onyń qatarynda shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý, ınvestıtsııalyq ahýaldy jaqsartý, eldegi ekonomıkalyq jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan túzetýler bar. Jańa jylda bul bastamalar qandaı nátıje beredi? Kazinform analıtıkalyq sholýshysy ony sarapshylarmen birge zerdeledi.
Jańa ekonomıkalyq baǵyt: ósim, ınflıatsııa, tabys
Qoldaý sharalarynyń negizgi baǵyttaryna toqtalsaq, aldymen AI-92 markaly benzın men dızel otynynyń, sondaı-aq kommýnaldyq tarıfterdiń qymbattaýyna moratorıı engizildi. Jeńildetilgen deklaratsııa negizinde arnaıy salyq rejımin qoldanýǵa shekteýler alynyp tastaldy. Osylaısha, tyıym salynǵan qyzmet túrleriniń sany 44 baǵytqa qysqardy. 1 qańtardan bastap usaq jáne shaǵyn bızneske qatysty salyqtyq tekserister, kameraldyq baqylaýlar jáne sot talaptary toqtatylady. Azamattardyń avtokólikti lızıngke alý mehanızmi engiziletini habarlandy. Sonymen qatar ıpotekany qoldaý maqsatynda «Naýryz» jáne «Naýryz-Jumysker» turǵyn úı qurylys jınaq júıesine bólinetin qarjy 500 mlrd teńgege deıin ulǵaıtylmaq.
Ekonomıst Aıbar Oljaev shuǵyl sharalardyń sebebin bylaı túsindirdi.
– Qazir Úkimet bıýdjetten qarjy bólip, qurylys júrgizý, kópir salý arqyly ekonomıka belsendiligin arttyrý jolymen ósimge qol jetkizip otyr. Biraq bul qysqamerzimdi áser berip, ınflıatsııany kóteredi. Benzın men janarmaıdyń baǵasyn erkin naryqqa jiberý, tarıfterdi kóterý, qosylǵan qun salyǵyn engizý – barlyǵy ınflıatsııany týdyratyn faktorlar. Osy sebepten Úkimettiń bul sharalary ekonomıkany túzetýge baǵyttalǵan, – dedi Oljaev.
Qarjy sarapshysynyń aıtýynsha, Úkimet pen Senattyń sońǵy talqylaýlarynan keıin aldaǵy úsh jylǵa arnalǵan ekonomıkalyq kýrs birtindep aıqyndala bastady. 2026-2028 jyldarǵa arnalǵan makroekonomıkalyq turaqtandyrý men halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý baǵdarlamasy, respýblıkalyq bıýdjet pen jalpy transfertter týraly zań jobalary – osy jańa baǵyttyń ózegi.
Bılik tarmaqtarynyń uzaq talqysynan ótken qujat el ekonomıkasyn «qatań bıýdjet – targettelgen ınflıatsııa – ósip kele jatqan tabys – kúsheıgen aımaqtar» formýlasy boıynsha damytýǵa baǵyttalǵan. Úkimettiń basty ýádesi – jyl saıyn 5% ekonomıkalyq ósim men halyq tabysynyń ósýi.
Salyq erejesindegi ózgerister bızneske ne beredi?
Prezıdenttiń pármeninen keıin Úkimet salyq-bıýdjet reformasyn da qaıta qarap, bıznes sektoryn qoldaý maqsatynda jańa sheshimder qabyldady. Eń basty jańalyq – shaǵyn jáne orta kásipkerlik salyqtyq tekseristen, kameraldyq baqylaýdan bosatylady.
Qarjy vıtse-mınıstri Erjan Birjanovtyń aıtýynsha, bul kásipkerlerge jańa erejelerge beıimdelýge múmkindik beredi.
– Jańa jyldan bastap jańa júıe iske qosylady. Kameraldyq tekserister, eseptilikterdi salystyrý sharalary bolmaıdy. Biraq rezıdent emes tulǵalar bul jeńildikke ilikpeıdi, – dedi Birjanov Májiliste.
Qazir Qazaqstanda 2,38 mıllıon shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektisi tirkelgen, onyń ishinde naqty jumys istep turǵany – 2,18 mıllıon. ShOB-tyń jalpy ishki ónimdegi úlesi 39%-dy qurap otyr.
Bul rette ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov sheshimniń óńirlik damý men básekelestikke oń áser tıgizetinin atap ótti.
– Salyqtyq tekseristerdiń ýaqytsha toqtatylýy kásipkerlerge óz isin keńeıtýge múmkindik beredi, ákimshilik kedergiler azaıyp, bıznesti damytýǵa qolaıly jaǵdaı týady. Nátıjesinde bul óńirlik damý qarqynyn jyldamdatýǵa yqpal etedi, – dedi Ysqaqov.
Al Senat depýtaty Bıbigúl Jeksenbaıdyń aıtýynsha, budan ózge de ózgerister bıznestiń erkin damýyna jol ashyp, kásipkerlerdiń qarjylyq júktemesin azaıtady.
– Jeńildetilgen salyq negizinen shaǵyn kásipkerlikti, ásirese qaltasy juqa bıznes sýbektilerin qoldaýǵa baǵyttalǵan edi. Úı janyndaǵy dúkender, shashtarazdar, sheberhanalar men shaǵyn dámhanalar osy jeńildik arqyly ómir súrip keldi. Alaıda ýaqyt óte keıbir alyp bıznes salalary – kóterme saýda, qurylys, keńes berý, IT – «shaǵyn bıznes» atyn paıdalanyp, osy rejımge kirip ketti. Endi Úkimet bul júıeni retke keltirip, jeńildetilgen salyqty naqty shaǵyn kásipke qaıtarýdy basty maqsat etip otyr, – deıdi senator.
Depýtat atap ótkendeı, halyqpen tikeleı jumys isteıtin dúkender, bazarlar, dámhanalar men dárihanalar burynǵy qarapaıym salyq júıesinde qala beredi. Sonymen qatar názik salalar da nazardan tys qalmaıdy. Olardyń qatarynda balabaqshalar, sport pen óner úıirmeleri, til kýrstary sol qalpynda jeńildetilgen júıede jumys isteı beredi. Bul qyzmet túrleri ár otbasynyń ómir sapasyna tikeleı áser etedi, sondyqtan salyq jeńildigi tek ekonomıkalyq emes, áleýmettik qamqorlyqtyń belgisi bolyp otyr.
Erejedegi ereksheliktiń biri – endi kásipker keler jyldyń 1 sáýirine deıin negizgi salyq qaryzyn tólese, ósimpuldar men aıyppuldardy tóleýden bosatylady. Alaıda esh baqylaý bolmaıdy degen orynsyz. Mamandar qylmystyq is qozǵalsa nemese salyq tóleýshiniń óz suraýy boıynsha tekserý júrgizýge quqyly.
Jeńildetilgen ıpoteka men qurylys naryǵyn qoldaý strategııasy
Úkimet turǵyn úı naryǵyndaǵy turaqtylyqty da tys qaldyrmady. Nátıjesinde halyqqa beriletin ıpotekalyq nesıeler kólemi eki esege ulǵaıyp, 500 mlrd teńgege deıin jetkizilmek. Nesıe «Naýryz» jáne «Naýryz-Jumysker» baǵdarlamalary arqyly beriledi, al suranysqa ıe «Áskerı baspana» baǵdarlamasy qaıta iske qosylady.
«Áskerı baspana» baǵdarlamasy aıasynda jyl saıyn keminde jeti myń áskerı qyzmetshiniń otbasyna jańa salynǵan baspanadan bólek, qaıtalama naryqtan da páter satyp alý múmkindigi beriledi. Buǵan deıin baǵdarlama arqyly 15 myńnan astam áskerı otbasy turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartqan. Baǵdarlamany qaıta iske qosý jyl saıyn jańa jeti myń áskerı qyzmetshige baspana alýǵa múmkindik beredi. Sarapshylar mundaı qadam áleýmettik turaqtylyqty nyǵaıtyp qana qoımaı, qurylys naryǵyn yntalandyrady dep esepteıdi.
Turǵyn úı naryǵynda baǵanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin Úkimet qurylys kompanııalarymen ofteık-kelisimsharttar jasaý mehanızmin engizdi. Oǵan sáıkes qurylys salýshylar úsh jyl boıy páter baǵasyn ózgerissiz ustaıdy. Sarapshylardyń aıtýynsha, mundaı tásil baǵanyń sharyqtaýyna jol bermeı, turǵyndarǵa qoljetimdi turǵyn úı alý múmkindigin arttyrady.
Ekonomıst Rasýl Rysmambetovtiń pikirinshe, ıpotekalyq nesıeleý kólemin ulǵaıtý turǵyn úı naryǵyna oń áser etýi múmkin, biraq belgili bir táýekelder de bar.
– Ipotekalyq nesıe kóleminiń ulǵaıýy turǵyn úı baǵasynyń artýyna yqpal etýi múmkin. Eger bir ýaqytta kóp turǵyn nesıe alyp, turǵyn úıdi belsendi satyp ala bastasa, naryqtaǵy suranys kúrt ósip, baǵanyń kóterilý qaýpi paıda bolady. Sondyqtan qurylys kompanııalary ózderiniń qarjylyq jaǵdaıyn ashyq kórsetýi mańyzdy. Olar páterdiń ózindik quny men marjasyn anyq kórsetý arqyly baǵa saıasatyn ádil júrgizýi qajet, – deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, basqa elderde de osyndaı jaǵdaılar kezdesti. Mysaly, Ońtústik Koreıada jańa salynyp jatqan úıdi satyp alǵan adam keminde eki jyl sol úıde turýǵa mindetti, bul shara alypsatarlyqty tejeýge baǵyttalǵan.
– Baǵdarlamalardyń basty maqsaty – baǵany baqylaý emes, turǵyn úıge suranysty durys baǵyttaý. Sol sebepti jeńildikke tek shynaıy muqtaj azamattar qatysýy kerek, al alypsatarlyq áreketterden saqtaný qajet, – dedi ol.
Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov nesıe alýshylardyń bólinisi de ózgerip jatqanyn atap ótti. Máselen, tabysy turaqty, nesıe tarıhy jaqsy, bastapqy jarnasy bar azamattarǵa ǵana ıpoteka shyn máninde qoljetimdi bolyp otyr. Qalǵan sanat úshin nesıe alý aıtarlyqtaı qıyndaǵan.
– Eger bazalyq mólsherleme joǵary deńgeıde saqtalyp, halyq tabysy óspese, 2026 jyldyń birinshi jartysynda da nesıege suranys álsiz bolýy ábden múmkin, – dedi ol.
Lızıng: kólik qoljetimdi bola tústi me?
1 jeltoqsannan bastap Qazaqstanda avtokólikterdi lızıng arqyly alýǵa bolady. Lızıng – bul uzaq merzimge avtokólikti, jabdyqty nemese tehnıkany jalǵa berý júıesi, ıaǵnı kompanııa múlikti satyp alyp, ony belgili bir merzimge paıdalanýǵa beredi. Jalǵa alýshy aı saıyn nemese kelisim boıynsha tólem jasap, múlikti paıdalanady. Merzim aıaqtalǵan soń úsh nusqa qarastyrylady: múlikti tolyq satyp alý, qaıtarý nemese jańasyna aýystyrý. Qarapaıym tilmen aıtqanda, lızıng – avtonesıe men jalǵa alýdyń aralas túri, biraq keıde bastapqy jarnasy az ári sharttary ıkemdirek.
Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqovtyń aıtýynsha, onyń basty artyqshylyǵy – aı saıynǵy tólemderdiń tómen bolýynda.
– Avtokredıtte tólem kóliktiń tolyq qunyna esepteledi, al lızıngide amortızatsııa eskeriledi. Bul aı saıynǵy tólemdi 15-30% tómendetýge múmkindik beredi. Degenmen, jalpy shyǵyn kelisimshart pen komıssııalarǵa baılanysty 5-10% joǵary bolýy múmkin, biraq uzaq merzimde bul aıyrmashylyq sezilmeıdi, – deıdi ol.
Májilis depýtaty Oljas Quspekov qarapaıym adamdar úshin kólikti nesıege alý qıyn ekenin eske saldy.
– Kóptegen qazaqstandyq úshin kólik satyp alý – úlken qarjylyq salmaq. Barlyǵy birdeı qymbat nesıe ala almaıdy nemese alǵashqy jarnany jınaýǵa jyldar qajet bolady. Biz bul máseleni eki jyl buryn kóterdik, endi ol is júzinde júzege asyp jatyr, – dedi depýtat.
Depýtattyń aıtýynsha, bastapqyda kólikti jarnasyz uzaq merzimge berý qarastyrylǵan, biraq kompanııalar óz sharttaryn belgileı alady.
– Kólik tek baılar minetin dúnıe emes, ony qarapaıym azamattarǵa qoljetimdi etýimiz kerek. Osy baǵyttaǵy jumystar keler jyly qarqyndy jalǵasady, – deıdi Oljas Quspekov.
Sarapshy Baýyrjan Ysqaqov avtokólik satyp alatyndarǵa qaryz júktemesi koeffıtsıentteri 2026 jyldyń sońyna deıin qoldanylmaıtynyn atap ótti.
– Bul qarjylandyrýǵa qoljetimdilikti arttyrady, biraq aı saıynǵy tólemi aýyr nesıe alý qaýpin kúsheıtedi. Sondyqtan qazaqstandyqtar nesıe somasyna jaýapkershilikpen qaraýy kerek, – deıdi ol.
Sarapshylardyń aıtýynsha, jańa jyldyń basynda nesıe naryǵy baıaýlaýy yqtımal. Degenmen halyqtyń baspana men kólikke degen suranysy joǵary, sondyqtan naryq tolyq «qatpaıdy». Onyń ústine jeńildetilgen baǵdarlamalar jaǵdaıdy turaqtandyrýda mańyzdy ról atqarýy múmkin.