Jańa jyl qarsańynda alaıaqtyq qurbany bolmaý úshin ne isteý kerek
ASTANA. KAZINFORM — Jańa jyl merekesi jaqyndaǵan saıyn ınternet jáne telefon arqyly jasalatyn alaıaqtyq túrleri de kóbeıe túsedi. Jalǵan shyrsha satýdan bastap, taýarlarǵa arnalǵan jalǵan naýqandar men «tıimdi» usynystarǵa deıin kezdesedi. Saqtyqty joǵaltpaý joldary týraly Kazinform materıalynan oqı alasyz.
Áleýmettik jelidegi jalǵan naýqandar men dúkender
Jańa jyl qarsańynda alaıaqtar habarlamasy marketpleısterde de, áleýmettik jelilerde de paıda bolady. Kóbinese qaskóıler turmystyq tehnıka, smartfondar jáne basqa da suranysqa ıe taýarlardy «naýqan» nemese «qoımany bosatý» degen jeleýmen tómen baǵamen usynady.
Ásirese polıtsııa qyzmetkerleri Instagram jelisindegi jalǵan ınternet-dúkenderdi erekshe atap ótti. Olar targettelgen jarnamany belsendi qoldanyp, taýardy birneshe kúnde jetkizip beremiz dep ýáde etedi.
— Ádette mundaı dúkender uzaq ýaqyt jumys istemeıdi, maýsymǵa qaraı ataýy men assortımentin ózgertip otyrady. Kóktemde — gúlder, jazda — aıaq kıim, kúzde — tehnıka, qysta — shyrshalar, oıynshyqtar, shanalar men tıýbıngter bolýy múmkin, — deıdi Qostanaı oblysy PD kıberqylmysqa qarsy is-qımyl basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Oljas Maǵyparov.
Mysaly, byltyr Qostanaı oblysynda jańajyldyq shyrshalar, oıynshyqtar, tıýbıngter, sondaı-aq qarda júretin kólikter men uıaly telefondardy satý kezinde alaıaqtyq faktileri tirkelgen. Al bıyldyń ózinde smartfondar men týrıstik týrlardy satyp alýda aldaý jaǵdaılary anyqtalǵan.
Sonymen birge, merekeler qarsańynda zııandy baǵdarlamalary bar merekelik ashyqhattar men GIF-faıldar arqyly jasalatyn alaıaqtyq áreketter jandana bastaıdy. Polıtsııa kúmándi siltemelerge ótpeýge, belgisiz nómirlerden kelgen faıldar men sýretterdi ashpaýǵa keńes beredi. Sebebi mundaı faıldar arqyly qaskóıler messendjerdi buzyp kirýi múmkin.
Dástúrli alaıaqtyq áli bar
Jańajyldyq kóńil kúıge qaramastan, qaskóıler «dástúrli» ádistermen aldaýdy da toqtatpaı otyr. Mysaly — telefon arqyly jasalatyn alaıaqtyq. Qaskóıler túrli syltaýmen azamattarǵa qońyraý shalyp, bank, qosymsha nemese marketpleısten kelgen SMS-kodty aıtýdy suraıdy.
Biraz ýaqyttan keıin ekinshi qońyraý túsedi. Olar kodtyń alaıaqtarǵa berilgenin, endi onyń atyna nesıe rásimdelip jatqanyn aıtyp sendiredi jáne shuǵyl áreket etýdi talap etedi: keri nesıe rásimdeý, qoldaǵy qarajatty «qaýipsiz shotqa» aýdarý nemese aqshany úshinshi tulǵalar arqyly berý. Bul rette jábirlenýshiniń eshkimmen baılanyspaýyn qatań talap etedi.
— Bul mereke kúnderine qaramastan, kún saıyn tirkelip otyrǵan negizgi alaıaqtyq shemalardyń biri, — dep atap ótti polıtsııa ókili.
Oǵan qosa, WhatsApp akkaýnttaryn buzý derekteri de kezdesedi. Qylmyskerler konkýrsqa daýys berý nemese siltemeni ashý týraly ótinishpen habarlama jiberedi.
«Rastaý» úshin SMS-kod engizýdi suraıdy, sodan keıin messendjerge qol jetkizedi. Keıin alaıaqtar akkaýnt ıesiniń atynan onyń jaqyndarynan aqsha suraı bastaıdy nemese ártúrli uıymdardyń qyzmetkeri retinde habarlasady.
Alaıaqtyq artynda kimder tur
Spıkerdiń aıtýynsha, alaıaqtyq shemalardyń edáýir bóligi Qazaqstan azamattarynyń qatysýymen jasalady. Bul jerde «dropperler» dep atalatyn tulǵalar týraly sóz bolyp otyr — olar syıaqy úshin óziniń bank kartalaryn paıdalanýǵa beredi nemese úshinshi tulǵalarǵa arnap messendjerlerde akkaýnttar tirkeıdi.
— Urlanǵan qarajat aýdarylatyn kartalardyń basym bóligi óz azamattarymyzǵa tıesili. Mundaı alaıaqtyq shemalar onsyz jumys isteı almas edi, — dep atap ótti ol.
16 qyrkúıekten bastap Qazaqstanda dropperlik úshin qylmystyq jaýapkershilik engizildi. Al 2024 jyldyń shilde aıynan bastap Ulttyq bank kúdikti aqsha aýdarymdaryn jedel anyqtap, jaǵdaı anyqtalǵanǵa deıin shottardy buǵattaýǵa múmkindik beretin júıeni iske qosty.
Osyǵan baılanysty polıtsııa qyzmetkerleri turǵyndardy saq bolýǵa jáne óz derekterin kúmándi adamdarǵa senip tapsyrmaýǵa shaqyrady. Tek Jańa jyl qarsańynda ǵana emes, jalpy kez kelgen ýaqytta saqtalýy tıis úsh ámbebap qaýipsizdik erejesi bar.
— Birinshisi — telefon arqyly berilgen nusqaýlardy oryndamańyz. Bankter, polıtsııa jáne basqa da resmı organdar WhatsApp arqyly qońyraý shalmaıdy jáne shuǵyl áreket etýdi talap etpeıdi. Ekinshisi — tym tómen baǵaǵa aldanbańyz: taýar obektıvti sebeptersiz naryqtyq baǵadan eki ese arzan bolýy múmkin emes. Úshinshisi — kúmándi siltemelerge ótpeńiz jáne jeke derekterińizdi bermeńiz. SMS-kodtardy da, bank kartalarynyń derektemelerin de úshinshi tulǵalarǵa aıtýǵa bolmaıdy. Osy qarapaıym erejelerdi saqtasańyz, ınternet-qylmystyń qurbany bolý qaýpin edáýir tómendetýge bolady, — dep túıindedi spıker.
Buǵan deıin Balalar quqyqtaryn qorǵaý komıteti jańa alaıaqtyq týraly eskertý jasaǵan edi.