Jańa zań bilim sapasyn arttyryp, muǵalim mártebesin kótere ala ma?

Osyǵan oraı, Qazaqstannyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bilim berý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn daıyndap, jaqynda osy qujatty Parlament qabyldady. Osylaısha, bilim salasy kezekti ret zańnamalyq jańalyqtarmen tolyǵyp otyr. Endeshe, elimizdiń bilim salasynda alda qandaı ózgerister kútip tur? Osyǵan tereńirek toqtalǵandy jón sanaǵan edik.

Eń aldymen qujat Elbasynyń «100 naqty qadam» Ult josparyn oryndaýǵa baǵyttalǵan, sonymen birge 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan bilim berýdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýdy kózdeıdi. Negizgi jańalyqtarǵa kelsek, mınıstrlik osy arqyly bilim berý salasyndaǵy qordalanǵan máselelerdi sheshýge umtylyp otyr deýge keledi. Máselen, jańa zańda muǵalimniń, pedagogtyń bedelin kóterýge baǵyttalǵan normalar engizilgen. Bul úshin mınıstrlik eń aldymen muǵalimderdi daıarlaý men jumysqa qabyldaýǵa qatysty talaptar kúsheıtýdi qolǵa almaq. Mysaly, pedagogıka mamandyǵyna tapsyratyn talapkerler úshin 2016 jyldan bastap qosymsha emtıhan engiziledi. Al mektepterden bastap joǵary oqý oryndaryna deıin jumysqa qabyldanatyn úmitkerlerden buryn sottalǵandyǵy men psıhologııalyq aýrýlarynyń bar-joǵy da tekseriledi, esirtkige elikpeıtini de anyqtalady. Ustazdar úshin pedagogıkalyq etıka qaǵıdasy men ony oryndaýdyń mindettiligi engiziledi. Aıta keterligi, mundaı mindet muǵalimge ǵana emes, ata-analar men basqa da zańdy ókilderge de qatysty bolady, máselen, olar pedagogtardyń qadir-qasıeti men ar-namysyn qurmetteýge mindetti bolady.

Ekinshi mańyzdy másele - oqýlyq tapshylyǵy men oqýlyq sapasy. Birneshe jyldar boıy qaıtalanyp, qalyptasqan dástúr retinde qanǵa sińe bastaǵan osy máseleni mınıstrlik zań júzinde sheshýge talpynyp otyr. Atap aıtqanda, zańǵa sáıkes, endi jergilikti atqarýshy bılik jyl saıyn 1 tamyzǵa deıin memlekettik tapsyrys negizinde bilim berý uıymdary úshin oqýlyqtar men oqý ádistemelik keshenderdi satyp alýǵa jáne jetkizýge mindetteledi. Bul ǵana emes, ákimder muǵalimderge psıhologııalyq, medıtsınalyq, pedogogıkalyq, konsýltatıvtik kómekter kórsetip turýy tıis, dýaldy oqytý júıesine mamandar daıarlaýǵa da jergilikti bılik ókilderi jaýapkershilik alady.

«Zań jobasynda qosymsha normalar engizilip otyr. Bul rette oqýlyqtar sapasyn arttyrý maqsatynda bilim berý salasynda ýákiletti organ bastaýysh, negizgi orta, jalpy orta mektepteri úshin árbir pán boıynsha bazalyq oqýlyqty anyqtaıtyn jáne bekitetin bolady», - deıdi Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipov. Onyń sózine qaraǵanda, bilim berý deńgeıleri boıynsha oqýlyqtardyń, oqý-ádistemelik keshenderdiń jáne oqý quraldarynyń saraptamasyn júrgizý uıymdary jónindegi qyzmetke memlekettik monopolııa engiziledi.

Zańdaǵy jańalyqtardyń bir parasy - joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim berý, JOO-dan keıingi jastardy jumyspen qamtý jaıy. Bul rette endigide stýdentterdiń mindetti óndiristik tájirıbeden ótýi, jastardyń birinshi jumysshy mamandyǵyn tegin alýy sekildi máseleler zańnamalyq turǵyda qamtylady. Al dýaldy oqytý óndiristik oqytýdyń keminde alpys paıyzyn quraıdy, stýdentterdiń tikeleı kásiporynnyń bazasynda tájirıbeden ótýi qarastyrylady. Sonymen birge, joǵary jáne joǵarý oqý biliminen keıingi bilim boıynsha, olardyń tehnıkalyq jáne kásiptik orta bilimnen keıingi jáne qosymsha bilim berý salasyndaǵy qyzmetterdi aqyly túrde júzege asyrý quqyǵy berilgen. Erekshe mártebege ıe joǵary oqý oryndaryna basqarýdaǵy erkindiktiń belgili bir deńgeıi bekitiledi. Máselen, erekshe mártebesi bar joǵary oqý oryndary bilim berý mazmunyn derbes anyqtaý quqyǵyn ıelenip, uıymnyń erekshe jumys isteý rejımine ıe bolady.

«Joǵary oqý oryndary úshin 2017 jyldyń 1 qańtarynan bastap memlekettik attestatsııa toqtatylyp, tek qana akkredıtatsııalaý júrgiziledi. Halyqaralyq akkredıtatsııadan ótken JOO ǵana «Bilim týraly» memlekettik úlgidegi bekitilgen qujatty bere alatyn bolady. Qalǵan akkredıtatsııadan ótpegen JOO-lar tek óz úlgisindegi kýálikterdi beretin bolady. Mundaı normalar tehnıkalyq jáne kásiptik, orta bilimnen keıingi bilim berý uıymdary úshin 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap engiziledi. Sheteldik nemese otandyq akkredıtteý organdarynda akkredıtatsııadan ótken tehnıkalyq-kásiptik bilim berý uıymdaryna ǵana memlekettik tapsyrys beriletin bolady», - deıdi mınıstr Sárinjipov. Onyń aıtýynsha, 2017 jylǵy 1 qańtarynan bastap memlekettik bilim berý tapsyrysy boıynsha oqyǵan adamdarǵa oqý ornyn bitirgennen keıin keminde úsh jyl mamandyǵy boıynsha mindetti jumyspen óteý normasy engiziledi.

Tutastaı alǵanda, qabyldanǵan zań elimizdiń bilim berý júıesin jetildirip, ony bir júıege keltirýge yqpal etýi tıis, buǵan senim de joq emes. Shyndyǵynda, Táýelsizdikten beri elimizdiń bilim berý salasynda kóptegen jumystar atqaryldy, JOO-larymyz halyqaralyq deńgeıde moıyndala bastady, Nazarbaev Ýnıversıtetiniń ashylýy da tarıhı qadam boldy.

Degenmen, depýtattar bilim sapasyndaǵy negizgi kórsetkish áli de syn kótermeıtinin alǵa tartady. Máselen, senator Qýanysh Aıtahanov qansha márte mınıstr aýyssa da, zańdarǵa ózgerister engizilse de, reformalar júrgizilse de bilim sapasynyń deńgeıi tómen ekendigine qynjylady. Al básekege qabiletti, damyǵan otyz eldiń qataryna qosylý mindeti Qazaqstannan sapaly bilimmen sýsyndaǵan, joǵary mádenıetti, densaýlyǵy myqty belsendi qoǵam múshelerin tárbıeleýdi talap etetini de sózsiz. «Bul birinshi kezekte, mektepke jáne onyń bas tulǵasy muǵalimge baılanysty. Ustaz - tulǵa bolýy kerek. Oqýshylar mektep bitirgen soń men muǵalim bolsam dep armandaıtyndaı dárejede bolýy kerek. Sondyqtan da, muǵalimniń qoǵamda alar ornyn, mártebesin kóterý, muǵalimdi daıarlaýdyń sapasyn arttyrý, eń birinshi másele bolýy shart. Búgingi tańda mektep bitirgen jastar zańger, qarjyger, munaıshy bolsam dep armandaıdy. Muǵalim mamandyǵyna negizinen qyz balalar, kóbinese testten tómen ball alǵan oqýshylar baryp jatyr. Nátıjesinde mektep qyzmetkerleriniń ishinde 85-90 paıyzy qyz kelinshekterdi qurap otyr», - deıdi Qýanysh Aıtahanov. Bul rette senator balalardyń bilim alýdan góri dıplom alýyna nazar aýdarylyp ketkenine nazar aýdarady.

«Ár otbasy mektep bitirgen balasynyń joǵary bilim alýyn qalaıdy. Al onyń bilim sapasy qandaı? Ol keleshekte nemen aınalysady? Ony kópshiligi jurt oılamaıdy da?! Sondyqtan da muǵalim mamandyǵyn tańdaǵan talapkerlerge talaptyń kúsheıtilgeni durys. Men muny qoldaımyn. Ustaz bolatyn adam osy mamandyqty unatatyn, muǵalimdikke óz júreginiń qalaýymen kelgen azamattar bolýy shart. Pedagogıkalyq mamandyqqa granttar sanyn arttyryp, olardy negizinen memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýttarda daıarlaý qajet», deıdi ol. Sonymen qatar, senator ustazdardyń eńbekaqysyn kóterip, yntalandyrý júıesin engizý, zeınetaqy júıesin jetildirý sharalary muǵalimniń qoǵam aldyndaǵy mártebesin arttyratynyn alǵa tartady.

Al taǵy bir depýtat Murat Baqtııaruly Táýelsizdikten bergi jyldarda elimizde jańadan 1 myń 200 mektep salynǵanyn, 4 myńnan astam mektep kúrdeli jóndeýden ótkenin aıtady. Onyń sózine qaraǵanda, keshegi Keńester Odaǵynan shyqqan bir de bir memlekette munshalyqty mektepter salynbaǵan eken.

«Degenmen, «bilimge salynyp jatqan mol qarjy, ásirese JOO-da berilip jatqan bilim sapasyn kótere aldy ma? Elimizdegi barlyq oqý oryndary básekege qabiletti mamandar daıarlap jatyr ma?» degen saýal týyndaıdy. Ókinishke qaraı, qazirgi bilim sapasy syn kótermeıdi. Bilim salasyndaǵy tolassyz reformalar da óz nátıjesin bergen emes. Qazirgi tańda elimizdegi 127 joǵary oqý ornynda jarty mıllıon stýdent oqıdy eken. Bul bizdiń mektep bitirgen jastarymyzdyń 63 paıyzy. Al tehnıkalyq kásiptik bilim berý uıymdarynda olardyń úles salmaǵy 17 paıyz ǵana. Budan shyǵatyn qorytyndy: elimizdegi JOO-da ózderiniń óńirlerine qajetti mamandar daıarlaýdy múldem nazarǵa almaıdy degen sóz. Jasyratyn nesi bar, kommertsııalyq oqý oryndarynyń kópshiligi sapaly bilim bere almaıtyny anyq. Tek jurttan qarjy jınaý quralyna aınalǵan. Nátıjesinde jyl saıyn JOO-dy júz myńnan astam stýdentter bitirip, olardyń basym kópshiligi óz mamandyqtary boıynsha jumys taba almaı keledi. ıAǵnı, biz jyl saıyn úzdiksiz aǵylatyn qarajat esebinen qazirgi naryqqa qajet emes, on myńdaǵan sapasyz mamandar daıarlap, jumyssyzdar sanyn qoldan kóbeıtip otyrmyz», - deıdi M. Baqtııaruly.

Osy rette senator Elbasynyń sapasyz bilim beretin JOO-dy qysqartý týraly bergen tapsyrmalaryna mınıstrlik áli de qulyqsyzdyq tanytyp otyrǵanyn aıtyp qaldy. Onyń sózine qaraǵanda, jyl saıyn dıplomy bar 40-50 myń jumyssyz jastar daıyndaǵansha, sapasy tómen 40-50 oqý ornyn japqan anaǵurlym tıimdi. «Bir mysal keltireıin. Bıyl 15 myńnan astam jastarymyz biryńǵaı testileýden óte almady. Ókinishke qaraı, osy 50 balldan tómen jınaǵan oqýshylar JOO shyǵarmashylyq emtıhany bar mamandyqtaryna túsip, sonda oqyp, alty aıdan nemese bir jyldan keıin basqa mamandyqtarǵa aýysyp jatyr. Naqty aıtaıyn, elimizdiń bir oqý ornynda byltyr suraý salǵanymyzda 117 adam dızaın mamandyǵyna oqýǵa túsken eken. Bıyl sonyń bir de bireýi qalmaǵan, barlyǵy zańger, ekonomıst mamandyǵyna aýysyp ketken. Sonda kim kimdi aldap otyr?», - deıdi Murat Baqtııaruly.

Túıindeı aıtqanda, Táýelsizdikten beri reformadan kóz ashpaı kele jatqan bilim salasy kezekti jańalyqtardy bastan keshpek. Al bunyń qanshalyqty tıimdi bolatynyn ýaqyt kórsetedi. Aıtpaqshy, Parlament qabyldaǵan zań endi Memleket basshysy qol qoǵannan keıin kúshine enetin bolady.