Jańa Sý kodeksi: sý tasqynyn boljaý men aldyn alýdyń tsıfrlyq júıesi bekitildi

2024 jyldyń kókteminde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev naqty tapsyrma berdi: «Jyl sońyna deıin sý tasqynyn basqarýdyń uzaq merzimdi strategııasyn aıqyndap, problemalardy sheshýdiń tıimdi tetikterin ázirleý qajet». Memleket basshysynyń osy tapsyrmasyn oryndaý úshin Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligi jańa Sý kodeksindegi normalardy kúsheıtti. Nátıjesinde zańnamada mańyzdy qaǵıda resmı túrde bekitildi: sý tasqynynan qorǵaý — bul tek tótenshe jaǵdaıǵa áreket etý ǵana emes, sonymen qatar turaqty túrde boljam jasaý, aldyn ala josparlaý jáne táýekelderdi júıeli basqarý jumystary. 

QR Sý kodeksiniń 8, 9-baptary 2003 jylǵy eski Sý kodeksinde sý tasqynyna qarsy sharalar jalpy sıpatta boldy. Qujatta sý tasqynyn boljaý jáne oǵan beıimdelý boıynsha naqty, júıeli quraldar qarastyrylmaǵan. 2025 jylǵy jańa Sý kodeksinde sýdyń zııandy áseriniń aldyn alý jáne onyń saldaryn joıý máseleleri jeke baptarda naqty bekitilip, uzaq merzimdi josparlaý júıesine engizildi.

Derekter jınaý

• «Qazgıdromet» fızıkalyq kórsetkishterdi ólsheıdi: temperatýra, jerdiń qanshalyqty qatqany, sýdy sińirýi jáne qansha qar túskeni.

• Spýtnıkter men JI («Tasqyn» júıesi): aeroǵaryshtan túsirilgen sýretter keń aýqymdy derekter beredi. Júıe 135 ózendi taldaıdy.

• TALSIM-NG júıesi: Tabıǵı protsesterdi sandar men formýlalarǵa aınaldyratyn kúrdeli matematıkalyq model (QR Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligi BUU Damý baǵdarlamasymen birlesip engizip jatqan model). Model naqty ýaqyt rejıminde jumys istep, ózen basseınderiniń «tsıfrlyq kóshirmesin» shyǵarady. Baǵdarlama sý tasqyny bastalmaı turyp, onyń sanyn aldyn ala eseptep shyǵarady. 

Táýekel aımaqtaryn modeldeý jáne esepteý «Sý resýrstarynyń aqparattyq-taldaý ortalyǵy» KEAQ TALSIM-NG modelin paıdalana otyryp, sý tasqynynyń shekti deńgeılerin esepteıdi.

Odan keıin eseptik parametrler Tasqyn júıesine beriledi, onda:

• sý tasqynynyń damý stsenarııleri modeldenedi; 

• yqtımal sý basý aımaqtarynyń boljamdy shekaralary anyqtalady. 

QR Sý kodeksiniń 9-baby Sý tasqyny kezinde sý astynda qalýy múmkin aýmaqtardyń shekaralary obektıvti gıdrologııalyq derekter negizinde belgilenedi. Negizge kópjyldyq baqylaýlar nátıjesinde tirkelgen eń joǵary tasqyn kezeńindegi sý deńgeıi alynady. Sonymen qatar aýmaqtaǵy bógetterdiń, kanaldardyń jáne ózge de qorǵanysh gıdrotehnıkalyq qurylysjaılardyń bar-joǵy mindetti túrde eskeriledi. Bul nysandar tasqyn jáne erigen sýdy ustap qalýǵa, burýǵa nemese qaıta bólýge múmkindik beredi, sonyń ishinde sý qoımalaryn, kólderdi jáne jerasty sý kózderin tolyqtyrý úshin paıdalanylady.

Sý tasqynynan qorǵaýǵa jaýapty organdar jáne olardyń fýnktsııalary QR Sý kodeksiniń 23, 24-baptary QR Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligi jáne onyń qaramaǵyndaǵy uıymdar (basseındik ınspektsııalar, «Qazsýshar», Sý resýrstarynyń aqparattyq-taldaý ortalyǵy):

• strategııalyq josparlaýdy qamtamasyz etedi, sý tasqynyn boljaýdyń tsıfrlyq júıelerin (TALSIM-NG) engizedi jáne sý monıtorıngin júrgizedi;

• sý qoımalary men gıdrotehnıkalyq qurylysjaılardyń jumysyn josparlaıdy, bógetterdiń beriktigin tekserý úshin turaqty kópfaktorly tekserýler júrgizedi, bos syıymdylyqtar daıyndaıdy;

• sý tasqyny kezinde sý jiberýdi rettep, sý rejımin baqylaıdy;

• transshekaralyq ózender boıynsha kórshiles eldermen jumys kezdesýlerin ótkizip, keletin sýdyń kólemi men tasqyn týraly derektermen almasady, sý jiberý kólemin jáne halyq pen aýmaqtardy qorǵaý jónindegi birlesken sharalardy kelisedi. 

Ákimdikter QR Sý kodeksiniń 27-baby

• Eldi mekenderdi qorǵaý júıelerin qurady. Nóser kárizderin salady jáne tasqyn sýdy kólderge, sý qoımalaryna jáne jerasty sýyna baǵyttaıdy;

• jergilikti sý aıdyndarynyń jaı-kúıine jaýap beredi: ózen arnalary tazartylady, túbi tereńdetiledi, sýdy tabıǵı túrde ustap turý úshin sý qorǵaý ormandary otyrǵyzylady;

• kommýnaldyq gıdrotehnıkalyq qurylysjaılardyń (jergilikti bógetterdiń) senimdiligin baqylaıdy jáne óz aýmaǵyndaǵy tótenshe jaǵdaılardyń saldaryn joıady.  

Ózge memlekettik organdar:

QR TJM — monıtorıng júrgizý, aldyn alý sharalary, habarlandyrý, evakýatsııa, qutqarý jumystary jáne barlyq qyzmetti úılestirý («Azamattyq qorǵaý týraly» zań);

• QR Kólik mınıstrligi — sý ótkizý qubyrlaryn tazalaý, avtomobıl joldary men kópirlerdi tasqyn sýdy ótkizýge daıyndaý («Avtomobıl joldary týraly» zań);

• Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi — ekologııalyq baqylaý, gıdrometeorologııalyq monıtorıng jáne boljamdar (QR Ekologııa kodeksi);

• Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrligi men «Qazaqstan Ǵarysh sapary» — «Tasqyn» júıesiniń jumysyn qamtamasyz etedi. 

Osylaısha, jańa Sý kodeksi sý tasqynyn boljaý jáne onyń aldyn alý júıesin tótenshe jaǵdaılarǵa bir rettik jaýap retinde emes, sý qaýipsizdigi salasyndaǵy memlekettik saıasattyń bir bóligi retinde alǵash ret resmı túrde bekitedi.

Buǵan deıin tasqynnyń aldyn alý úshin sý qoımalarynan sý jiberilip jatqanyn jazdyq.