Jańa myńjyldyq adamdaryn ne mazalaıdy: Psıholog mamanmen suhbat

Kúndelikti turmys-tirshiliktiń ajyramas bólshegine aınalǵan tsıfrlyq tehnologııalar da óz úlesin de, zardabyn da tıgizip jatyr. Qazirgi qarqyndy jahandyq damý kezeńinde balalar túgili eresek adamdar ózdigimen sheshe almaıtyn, ózgeniń kómegin, aqyl-keńesin qajet etetin jaǵdaılar bolyp jatady. Bul turǵyda psıholog mamandardyń kómegi de ólsheýsiz.

QazAqparat tilshisiniń saýaldaryna psıhologııa ǵylymdarynyń doktory, Astana qalalyq Integratıvti jáne otbasylyq psıhologııa ınstıtýtynyń dırektory Lázzat Quljabaeva jaýap berdi.

- Lázzat Serikqyzy, búginde adamdar psıhologtarǵa qanshalyqty jıi júginedi? Olardy qandaı máseleler tolǵandyrady? Keńes surap keletinder arasynda qarakózderimiz kóp pe? Sebebi, psıhologqa barý mentalıtetimizge jat dúnıe bolyp kelgeni jasyryn emes.

- Bul saladaǵy tájirıbemdi 17 jyl buryn Shymkent qalasynda bastaǵan bolatynmyn. Ol jaqta ózińiz bilesiz, ulty qazaq halyqtyń qarasy basym, maǵan jıi qazaqtar keletin. Árıne, ózge ulttar da boldy. Al qazir, basqa elderge ımmıgratsııamen baılanysty, elimizde qazaqtar sany kóbirek. Sondyqtan, psıhologtarǵa júginetinder arasynda qazaqtar buryn da bolǵan, qazir de bar. Barlyǵy adamnyń progressıvti, ne regressıvti bolýyna baılanysty. Bul degenimiz, eger adamnyń psıhologııa jóninde habary bolsa, onda barý kerektigin, kómek ala alatynyn biledi. Búgingi kúni psıhologtarǵa barý mádenıeti qalyptasqanyn senimmen aıta alamyn. Biraq, árıne, 17 jyl buryn azyraq keletin.

Adamdar eń jıi bala men ata-ana arasyndaǵy qarym-qatynas, bala tárbıesine qatysty júginedi. Ekinshi orynda - erli-zaıyptylardyń problemasy. Sondaı-aq súıiktilerimen ózara qatynasty retteýdi qalaıtyn, súıiktisin tapqysy keletin boıdaq, turmys qurmaǵan jandar keledi. Jáne árıne, karerada jetistikke jetý, tulǵalyq damý máselesi bar.

- Jasóspirimder kele me?

- Bizdiń ınstıtýt eresekterge, otbasylarǵa baǵdarlanǵandyqtan jasóspirimderdi jeke ózderin qabyldamaımyz. Biraq bizdiń trenıngterge, konsýltatsııalarymyzǵa jasóspirim balalaryn ertip keletinder bar. Sondaı-aq ata-analar mamandyqty durys tańdaý, UBT aldyndaǵy qobaljýdy jeńý máselesimen mektep bitirip jatqan balalaryn alyp keledi. UBT-da qajetti ball jınaı almaı qalýdan, oqýǵa túse almaı qalýdan psıhologııalyq qorqý bolady. Aıtyp ótkenimdeı, bizdiń ınstıtýt ata-analarǵa arnalǵan. Eń aldymen, ata-ananyń ózi balaǵa degen qarym-qatynasyn, túısiný, seziný psıhologııasyn ózgertýi tıis dep sanaımyz. Sebebi problema kóbine balalarda emes, olarmen durys sóılese almaıtyn, aqyl-keńes bere almaıtyn eresekterde jatady.

- Osy rette, ómirimizge dendep engen gadjetterge qatysty aıta ketseńiz. Kompıýterde oınaýyn doǵarýdy suraǵan ata-anaǵa bala agressııamen lap beretin jaǵdaılar da bolady. «Z urpaǵyn» tárbıelep otyrǵan eresekterge qandaı aqyl-keńes bere alasyz?

- Otbasynda durys ıerarhııa bolsa, zamanaýı tehnıkalardyń ómirimizge esh kedergisi joq. Olardy qoldanýǵa ruqsat beretin de, bermeıtin de ata-ana. Tsıfrlyq tehnologııalardyń enýimen zaman ózgerdi, balalar ózgerdi dep jatyr. Aıtarym, 10 jyl burynǵymen salystyrǵanda balany tárbıeleý metodıkasy esh ózgergen joq. Qaıtalap aıtaıyn, durys ıerarhııa, ıaǵnı áke-shesheniń otbasynda bedeldi bolýy, sóziniń ótimdi bolýy mańyzdy. Olaı bolmasa, kiná balada emes, onymen durys qarym-qatynasty qalyptastyra almaǵan - ata-anada.

Árıne, HHІ ǵasyrda ósir súrip jatqandyqtan, kompıýterdi, ınternetti ıgerý paıdaly. Álem nemen tynystap jatqanyn bilip otyrý da mańyzdy. Biraq, otbasynda munyń bári balanyń jasyna qaraı shektelýi tıis. Eger januıada úlkenderge baǵyný erejesi durys qalyptasqan bolsa, onda balalar mundaı quraldardy maqsatyna qaraı paıdalanady. Jáne ata-ana bul protsestiń barlyǵyn durys basqara bilýi tıis. Kompıýterlik táýeldilikke ushyrap, shekten shyǵyp ketetin jaǵdaılar da bar. Ondaı kezde ata-ana onyń alǵashqy belgilerin, sımptomdaryn bilgeni abzal jáne munda psıhologtyń kómegi qajet bolady.

Ózderi telefonnan bas almaıtyn ata-analar da kezdesedi. Sóıte tura, perzentine shekteý qoıady. Januıadaǵy kez kelgen másele eresekterden bastalady. Bala - ata-ananyń aınasy. Olarǵa úlgi kórsetý qajet. Taǵy bir mysal, áıel óz jumystaryn bitirip alýy úshin kedergi jasamasyn dep balanyń qolyna telefon berip qoıady. Nemese sábıi sál jylaı qalsa, qolyna telefon ustata salady. Sózsiz, bul óte yńǵaıly. Biraq saldaryn oılańyz.

Jalpy, balabaqshaǵa nemese mektepke baratyn balany keshki 21.00-de uıqyǵa jatqyzý kerek. Bir saǵat buryn kompıýter, smartfon, televızor qaratpańyz. Bul, balanyń túnde tynysh uıyqtaýyna, shoshyp oıanbaýyna, jaman túster kórmeýine tikeleı áser etedi. Odan da jatar aldynda balaǵa ertegi oqyp berińiz. Ár sózińizden maýjyrap uıqysy keletindeı monotondy yrǵaqpen aıtyńyz. Bala jylýlyqty, jaılylyqty, tynyshtyqty sezinsin. Ekinshi aýysymda oqıtyn balalardy da erterek jatqyzyp, tańerteń erte turyp sabaq oqýǵa úıretý kerek. Eń aldymen, bul onyń densaýlyǵyna paıdaly. Eńbekke qabilettiligin arttyrady. Rejimniń bolmaýy, balanyń ıntellektýaldyq qabiletterine keri yqpal etedi. Durys uıqy, tolyqqandy tamaqtaný árkezde basty orynda bolǵan. Budan bólek, jatar aldynda bólmeni jeldetip alý, tósek jabdyqtarynyń taza bolýy - balaǵa qamqorlyq bildirýdiń qarapaıym ǵana túrleri.

- Búgingi kúni ata-ana men bala arasyndaǵy qarym-qatynasta ne jetispeıdi?

- Kóp jaǵdaıda ýaqyt jetispeıdi. Ata-ana kóp jumys isteýi tıis ýaqytta ómir súrip jatyrmyz. Onsyz bolmaıdy. Biraq qoǵamda ata-ananyń ekeýi de eńbek etetin nemese ákesi ǵana jumys istep, áıeli balalarmen aınalysatyn otbasylar da bar. Biraq qandaı jaǵdaı bolmasyn, barlyq ata-anaǵa bala tárbıeleýde bilim jetispeı jatady. Ol bilimdi olar óz ata-analarynan almaǵan bolýy múmkin. Mysalǵa, ózderi tolyq otbasynda óspegen shyǵar. Nemese otbasy tolyq bolǵan, biraq qyzmetbastylyqpen balaǵa ýaqyt bólinbegen. Bul da balanyń keleshektegi ata-analyq sapasyna keri áserin tıgizýi yqtımal. Áke-sheshe perzenti úshin eń mańyzdy tulǵalar.

Meniń oıymsha, qazirgi zaman ata-analaryna balaǵa tárbıe berýdi úıretý kerek. Joǵary oqý oryndaryndaǵy barlyq mamandyqtarǵa «zamanaýı psıhologııa kýrsyn» engizgen durys. Meıli ol lektsııa túrinde bolsyn. Jastardy ata-ana bolýǵa daıyndaǵan jón. Otbasyndaǵy ıerarhııa, jana atap ótken tártipter jóninde aıtý kerek. Nekege turǵan kezde otbasylyq eki túrli model qosylatynyn, alǵashqy ýaqytta bılik úshin báseke, kúres júretinin, ıaǵnı kimniń modeli otbasynda qoldanylatyndyǵy anyqtalatynyn túsindirý qajet. Munyń bári qalypty dúnıe ekendigin túsindireıik. Ýaqyt óte kele erli-zaıyptylar yntymaqqa kelýi tıis. Sol kezde ǵana neke ómirsheń bolady.

- Jas otbasy ártúrli sebepten buzylyp jatady. Onyń ishinde qosyla sala tap bolatyn turmystyq qıyndyqtar da bar, ózińiz aıtyp ótken «eki otbasylyq modeldiń bılik úshin talasy» da bar. Osy kezeńde eki jasqa kómektese alatyn, aqyl-keńes beretin Ortalyqtar ne taǵy basqa oryndar elimizde bar ma, jumys isteı me?

- Óz tarapymnan aıta alatynym, bizdiń mekeme Integratıvti jáne otbasylyq psıhologııa ınstıtýty dep atalady. Sondyqtan mundaı problemasy bar jastar úshin árdaıym esigimiz ashyq. Onyń ústine, olarǵa barlyq trenıngterimiz, kez kelgen konsýltatsııalarymyz esh aqysyz, tegin ótkiziledi. Otbasyndaǵy ekonomıkalyq qıyndyqtaryn sheship bere almaımyz, árıne. Biraq munyń bári ótpeli kezeń ekendigin, shańyraqtyń qurylýyna sebepshi bolǵan sezimdi, bir-birine degen qurmetti baǵalaýdyń, saqtap qalýdyń mańyzdylyǵyn túsindiremiz.

- Qazir ekiniń biri psıholog. Psıhologııadan trenıng ótkizetinder arasynda jýrnalısterdi, blogerlerdi, bıznesmenderdi, tipti aqyndardy da kezdestiremiz. Baǵalary da arzan emes. Onlaın da, oflaın da ótkizip jatady. Osyǵan qatysty pikirińiz qandaı?

- Suraǵyńyz ózekti. Búgingi kúni psıhologııa úlken suranysqa ıe ǵylym. Adamdar suranys bolǵan jaqqa qaraı jyljıtyny belgili ǵoı. Qazir aqsha tabýdyń amalyn bilý - quptarlyq. Naryq zańyn túsinemin. Osy turǵyda olardy qoldaýǵa da bolady. Biraq bul jerde kásibı biliktilik deńgeıi máselesi bar. Psıhologtyń bazalyq bilimi, tańdaǵan baǵyty boıynsha joǵary biliktiligi, tájirıbesi bolýy tıis.

Sózsiz, olar minberden ádemi sóılep, aýdıtorııany qyzyqtyrýy múmkin. Biraq kóp jaǵdaıda ondaı trenıngterdiń nátıjesi bolmaıdy. Sebebi, materıaldary kóp jaǵdaıda ınternetten, kitaptardan, ózi bir-eki ret qatysqan psıhologııalyq kýrstardan jáne óziniń turmystyq tájirıbesinen alynady. Bul - etıkalyq norma, jaýapkershilik máselesi.

Kásibı durys kómek - bul uzaq protsess. Adamnyń sanasyn birrettik trenıngpen ózgertip tastaý múmkin emes. Sondyqtan, bul máselege teris kózqarastamyn. Alaıda, buǵan zańmen tyıym salynyp otyrmaǵandyqtan, ol jalǵasa bermek. Onyń ústine, suranys bar.

- Tájirıbeli maman retinde qazaqtyń balany atasy men ájesiniń baýyryna salý, tárbıesine berý dástúrine qalaı qaraısyz?

- Bala kóp jaǵdaıda atasy men ájesiniń qolyna eki jas otbasy retinde qalyptasyp, ekonomıkalyq turǵyda aıaqqa turyp ketýi úshin beriledi. Mysalǵa, jas ana stýdent bolyp júrip bosanýy múmkin. Osy turǵyda óz basym kempir-shaldy eń jaqsy varıant dep esepteımin. Balalar úıine ótkizip tastaǵan joq qoı. «Balam - balym, nemerem - janym» dep bar meıirin aıamaı ósiretini sózsiz. Biraq munda ana men sábı arasynda baılanys buzylatynyn eskerý qajet. Keıin bul baılanysty uzaq ýaqyt qalpyna keltirýge týra keledi. Áıel balany qabyldaýy úshin óz-ózimen kóp jumys isteýi kerek bolady. Bul jerde balamen de kóp aınalysýǵa týra keledi. Biraq kóp jaǵdaıda úlken jaýapkershilik - anada. Ákeniń róli de mańyzdy. Sebebi sheshim birge qabyldandy.

Kempir-shaldyń qolynda ósken, búginde ana bolyp otyrǵan áıelder konsýltatsııaǵa kóp keledi. Eseıip ketse-daǵy júrekte ókpeleri bar. Náreste toǵyz aı boıy ana qursaǵynda bolady. Jáne bar jaǵynan deni saý bolyp ósýi úshin kem degende alǵashqy 1,5 jylyn ananyń janynda ótkizýi tıis. Bul aralyqta qalǵan barlyq ómirine tikeleı áser etetin qarym-qatynas ornaıdy. 1,5 jyldan keıin azdaǵan ýaqytqa qaldyryp otyrýǵa bolady.

Al úlken balany kempir-shaldyń qolyna berý dástúrine keletin bolsaq, «dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar». Barlyq dástúr halyqtyń ómir súrý protsesi barysynda týyndaıdy. Degenmen, eger ol búgingi ómirimizdiń sapasyn arttyrmasa, qarym-qatynasymyzdy jaqsartpasa - kelmeske ketýi tıis. Psıholog retinde bul dástúr bala men ata-ana arasyndaǵy qarym-qatynas úshin paıdaly dep aıta almaımyz. Olardyń arasyndaǵy mahabbat úziledi. Bala óse kele «ata-anam mennen bas tartty» dep oılaı bastaıdy. Jáne birinshi kezekte buǵan anasyn emes, ózin kinálaıdy. Boıynan kinárat izdeı bastaıdy, komplekster paıda bolýy múmkin. Bizdiń maqsat - psıhologııalyq turǵyda deni saý balany tárbıelep-ósirý.

- Bala psıhologııalyq turǵyda deni saý bolyp ósýi ananyń erte kezeńde bergen mahabbatyna tikeleı baılanysty ekenin aıtyp óttińiz. Osy rette, minsiz ana, jar, kelinniń obrazyn sıpattap berseńiz.

- Eń aldymen, áıel psıhologııalyq, fızıkalyq turǵyda deni saý bolýy qajet. Qazir otbasy júıesinde basymdyqty birinshi orynǵa erli-zaıyptylar arasyndaǵy qarym-qatynas qoıylady. Eski júıede ata-ene turǵan. Árıne, eger olar birge turatyn bolsa. Búginde ata-ene, ne aınaladaǵy basqa da jaqyndary eki jasqa otbasy retinde qalyptasyp ketýine qolǵabys etýi tıis dep sanaımyz. Nekelerdiń úshten ekisi ajyrasýmen aıaqtalyp jatqanyn bilesizder.

Keıin, sábı dúnıege kelgen kezde basymdyqty birinshi orynǵa bala shyǵady. Erli-zaıyptylar ata-analyq mindettermen betpe-bet keledi. Naqty osy jerde, ıaǵnı ana bolǵannan keıin kúıeýińmen qarym-qatynasty úzip almaý mańyzdy. Sebebi, otbasynda ata-ananyń ózi birinshi kezekte baqytty bolýy tıis. Kúıeýińizge, ómirge renjip, kózińiz qaıǵy-muńǵy tolyp júrse balańyzdyń baqytty bolýyn qalaı tileı alasyz? Bala barlyǵyn sezedi. Sondyqtan, alǵashqy orynǵa - jaryńdy, ekinshi orynǵa - balańdy, keıin ata-eneń men basqalaryn qoıyńyz. Balalaryńyz sizderge qarap, otbasyn qurý, ata-ana bolý qandaı tamasha deıtindeı bolýy qajet. Kúıeýińizben túsinispeýshilik bolsa, áńgimeni keıinge qaldyrmańyz, ishińizde saqtamańyz. Jalpy, kez kelgen máseleni sheshýdiń amaly - ústel basyna otyryp, ashyq sóılesý.

Áıel adamnyń mindeti shynymen de aýyr: bir mezgilde súıikti jar, ardaqty ana, úlgili kelin bolýy kerek. Oǵan birinshi kezekte kúıeýi kómektesýi tıis. Balalardy senimdi adamǵa qaldyryp, kontsertke, kınoǵa, meıramhanaǵa baryp kelińizder. Psıhologııanyń Geshtalt terapııa baǵytynda «tap osy jerde jáne osy ýaqytta ómir súrý» prıntsıpi bar. ıAǵnı ońasha qala tura, balalardy ýaıymdap, olarǵa qaıta-qaıta qońyraý shalmańyz. Bar oıylaryńyz ben zeıinińiz bir-birińizde bolýy kerek. Sol sııaqty, jumystaǵy sátsizdikterdi, urys-keristi sonda qaldyryp ketińiz. Keshke úıge kelgende tynymsyz telefonmen alysýdy qoıyńyz. Balamen oınap otyrsa da, telefon shuqylaı beretin ata-ana bar. Bar zeıindi sábıińizge aýdaryp, 10-15 mınýt qana oınasańyz, oǵan sol jetkilikti.

Aıta keter taǵy bir másele, otbasy aıaqqa turyp ketkenin kórgennen keıin, olar óz betimen ómir súrýi úshin der ýaqytynda shetke shyqqan durys. Uly nemese qyzy bolmasa óz ómirin elestete almaıtyn ata-analar bar. Bul jerde, ene men qaıynene týraly aıtyp otyrmyz. «Biz týdyq, biz óstik, biz mektepke bardyq, biz ýnıversıtet bitirdik, biz úılendik» deıtin analar bar. ıAǵnı, balasymen birge turmysqa shyǵady nemese úılenedi. Ana men bala 3 jasqa deıin ajyramas bir bólshek retinde bolýy qajet. Keıin balaǵa óz betimen áreket etýge, sheshim qabyldaýǵa úıretken abzal. Er adam óz anasynyń yqpalynan, áıel óz ata-anasynan alystaǵan durys.

Árıne, tolyq emes otbasynda nemese urys-keriske, turmystyq zorlyq-zombylyqqa toly janıauda ósetin balalar bolady. Olar ózderi ata-ana bolǵan kezde aýyr estelikterdi arqalap júredi. Artqa qaraı berseń, búgingi kúnińdi ótkizip alasyń. Bárine keshirim berý kerek. Bul áıelge de, er adamǵa da qatysty. Ata-ana psıhologııalyq turǵyda deni saý bolýy kerektigin aıtyp óttik.

- Suhbatyńyzǵa rahmet!