Jańa mektepter, stıpendııanyń artýy, ǵalymdarǵa baspana – Bilim-ǵylym salasyndaǵy mańyzdy jetistikter
ASTANA. KAZINFORM — 2025 jyly Qazaqstanda bilim men ǵylym salasyn damytýǵa baǵyttalǵan birqatar mańyzdy bastamalar júzege asyryldy. Jańa mektepter salynyp, eski ǵımarattar jańǵyrtyldy. Qazaqstandyq oqýshylar halyqaralyq olımpıadalarda top jardy. Sheteldik JOO fılıaldary ashylyp, alys-jaqyn elderden kelip oqıtyn stýdentter sany artty. Ǵylymdy qarjylandyrý kólemi ulǵaıyp, jas ǵalymdar baspanamen qamtyldy. Bul ózgerister eldiń adamı kapıtalyn damytýǵa negiz qalap otyr.
Prezıdent bastamasymen 217 mektep salynyp jatyr
Bıyl Prezıdent bastamasymen «Keleshek mektepteri» ulttyq jobasy tabysty júzege asyryldy. Onyń aıasynda elimizdiń túkpir-túkpirinde 460,4 myń oryndyq 217 jańa formatty mektep salynyp jatyr. Bul joba arqyly 69 úsh aýysymdy, 22 apattyq mektepter jáne 100-den astam mektepte oryn tapshylyǵy máselesi sheshimin tapqan.
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń habarlaýynsha, jalpy 2025 jyly 214 myń oqýshy ornyna arnalǵan 141 mekteptiń qurylysy aıaqtaldy. Sonymen qatar, 140 mektep renovatsııadan ótti, bul mektepterdiń 60 paıyzy aýyldyq jerlerde ornalasqan. Sondaı-aq, myńnan astam aýyl mektebi modernızatsııadan ótip, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jańartylǵan.
Osylaısha bıyl jalpy sany 1,2 mln-ǵa jýyq oqýshy úshin bilim berý ortasy jaqsartylǵan. Sońǵy jyldardaǵy ınfraqurylym qarqyny úsh aýysymdy mektepter sanyn 4 ese, apatty mektepterdi 2,5 ese, oryn tapshylyǵyn 4 ese qysqartýǵa múmkindik bergen.
Álemdik olımpıadalardaǵy tarıhı jetistikter
2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha, 1657 qazaqstandyq oqýshy 36 halyqaralyq pándik olıpıadalar men ǵylymı baıqaýlarǵa qatysyp, 992 medal ıelengen. Qatysýshylardyń 60% úzdik nátıje kórsetti, ıaǵnı árbir ekinshi oqýshy elge júldemen oralǵan. Onyń ishinde 177 altyn, 329 kúmis, 416 qola medal bar.
2025 jyly 7 bedeldi halyqaralyq olımpıadada Qazaqstan quramasy 27 medal ıelenip, (4 altyn, 13 kúmis, 10 qola), olarǵa 94,3 mln teńge berilgen. Olardy daıyndaǵan 24 pedagogke 7,4 mln teńge kóleminde memlekettik syıaqy berildi. Osy jyldyń asa qýanyshty jańalyqtarynyń biri – Prezıdent pármenimen halyqaralyq ǵylymı baıqaýlardyń júldegerlerin de memlekettik aqshalaı marapattaý jóninde zań normasy boldy.
Bıyl qazaqstandyq oqýshylar Panamada ótken robototehnıka chempıonatynda álemniń tórt dúrkin chempıony bolyp tanyldy. Halyqaralyq geografııa páninen ekinshi oryn aldy, hımııadan úsh márte chempıon atandy, ǵylymı fızıkadan absolıýtti chempıon boldy, Balqan matematıkalyq olımpıadasynda ekinshi jyl qatarynan úzdik úshtikten kórindi.
Sheteldik JOO fılıaldary
Qazaqstan shetelge shıkizat qana emes, joǵary bilim eksporttap, akademııalyq habqa aınalýdy kózdep otyr. Elimiz álemniń 40 ýnıversıtetimen seriktes bolyp, sheteldik joǵary oqý oryndarynyń 33 fılıalyn ashyp úlgerdi. Aldaǵy 4 jylda Qazaqstanda oqıtyn sheteldik stýdentter sany 100 myńǵa jetip, trıllıondaǵan teńge tabys túspek.
Іrgetasy osydan 150 jyl buryn qalanǵan Kardıff ýnıversıtetiniń Ulybrıtanııadan tys jerde birde-bir fılıaly bolmaǵan edi. Al bıyl olar aǵashqy kampýsyn Astana qalasynda ashty. Sondaı-aq, 180 jyldyq tarıhy bar Coventry ýnıversıteti, Beıjiń til jáne mádenıet ýnıversıteti elordada fılıaldaryn ashty.
Óńirlerdegi joǵary oqý oryndary da qarap jatqan joq. Soltústik Qazaqstandaǵy Manash Qozybaev pen Arızona ýnıversıteti mamandary birigip, kúkirtti ınnovatsııalyq polımerge aınaldyratyn ozyq tehnologııa ázirledi. Qudaıbergen Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıteti bazasynda Shotlandııanyń Herıot-Ýott, Aqtaýda – Nemis joǵary oqý oryndarynyń konsortsıýmy jáne Qyzylordadaǵy Qorqyt ata ýnıversıtetinde – Seýltehtiń joǵary jasandy ıntellekt mektebi ashyldy. Qazaqstanda qoldanbaly ınjenerııanyń úzdigi sanalatyn úsh Lý Ban sheberhanasy quryldy. Atom energetıka salasyna maman daıarlaýǵa Reseıdiń ıadrolyq zertteý ýnıversıteti atsalyspaq.
Osylaısha, elimizde qazirgi ýaqytta 32 myń sheteldik stýdent oqyp júr. Ǵylym mınıstri Saıasat Nurbek olardy «akademııalyq týrıst» dep ataıdy. Onyń esebinshe 1 sheteldik stýdent kúnine kem degende 2-3 ret jergilikti jurttyń qyzmetine júginedi. Demek, olardyń sany júz myńǵa jetse, el qazynasyna trıllıondaǵan teńge paıda túser edi.
Qazaqstan dıplomy taǵy 12 memlekette moıyndalatyn boldy
Qazaqstan jaqynda Tokıo konventsııasyna qosyldy. Bul Azııa Tynyq muhıty aımaǵyna kiretin 12 memleketpen ózara bilim almasýǵa múmkindik beretin qujat. Demek, Qazaqstanda alǵan dıplomdardy álem moıyndaıdy degen sóz. Konventsııaǵa qatysýshy memleketter qatarynda Aýstralııa, Japonııa, Qytaı, Koreıa, Túrkııa jáne basqa elder bar. Qazaqstan Ortalyq Azııa elderi arasynda birinshi bolyp Konventsııany ratıfıkatsııalaý jumysyn bastady.
– Bul protsedýra qalaı júrgiziledi? Bizdiń ulttyq ortalyǵymyz bar. Kez kelgen Qytaı azamaty Qazaqstanǵa keldi oqydy delik. Otanyna qaıtqanda Qytaı úkimeti dıplomnyń túpnusqa ekenin aıǵaqtaýdy suraıdy. Osy konventsııa arqyly Qytaıdyń ulttyq ortalyǵy men bizdiń ulttyq ortalyq bir júıege qosylady. Birden aqparat almasady da dıplom rastalady, – dedi sala mınıstri Saıasat Nurbek.
Halyqaralyq bilim keńistigine jol ashatyn taǵy bir qujatqa Vashıngtonda qol qoıyldy. Prezıdenttiń AQSh-qa sapary aıasynda Vashıngtonda ETS dep atalatyn dúnıejúzindegi eń myqty test jasaıtyn kompanııamen úzaq merzimdi kelisimshartqa qol qoıylǵan. Sonyń negizinde tutas UBT júıesine reforma jasalýy múmkin.
– UBT formaty bir jylda ózgerip ketpeıdi. Keler 2026 jyly eshbir ózgeris bolmaıdy. Jańa testti jasaqtaýdyń ózi 1-2 jyl ýaqyt alady. Bizdiń maqsatymyz — UBT-men qatar halyqaralyq test jasap, Qazaqstanǵa engizý. ıAǵnı bizdiń talapkerlerde tańdaý bolady: UBT tapsyryp, qazaqstandyq otandyq ýnıversıtetke túse alady nemese jańa testti tapsyrý arqyly Qazaqstanda ashylǵan sheteldik 40 fılıalǵa jáne kez kelgen sheteldik ýnıversıtetke túsý múmkindigi bolady, – dedi Saıasat Nurbek.
«Bolashaq» baǵdarlamasymen 1,2 myń qazaqstandyq oqyp júr
«Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda 2025 jyly 202 adam oqýyn aıaqtady. Onyń ishinde 48,5 paıyzy taǵylymdama baǵdarlamasy, 46,5 paıyzy – magıstratýra, 5 paıyzy doktorantýrany aıaqtady.
Jalpy alǵanda «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasymen qazir 1,2 myńnan astam stıpendıat bilim alyp j.r. Onyń ishinde 75,5 paıyzy – magıstratýrada, 12,4 paıyzy – taǵylymdamada, 12,1 paıyzy – doktorantýrada. Búginde 202 túlektiń 178-i eńbekpen óteý monıtorınginde, 8 túlek – eńbekpen óteý boıynsha (oqýǵa, bala kútimine jáne t.b. baılanysty) sharttyq mindettemelerdi oryndaýdy keıinge qaldyrdy, sondaı-aq 16 túlek jumysqa ornalasý kezeńinde tur.
Sonymen birge, 2026 jyldan bastap «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasyna irikteý erejeleri ózgeredi. Endi konkýrs kezeń-kezeńimen irikteý tetigi arqyly ótedi. Birinshi týrda shekti ball jınaǵan úmitkerler ǵana ekinshi kezeńge jiberiledi. Sonymen qatar sheteldik joǵary oqý oryndaryna qoıylatyn jańa talaptar engizildi. Shákirtaqy ıegerleri tek QS University Rankings by Subject halyqaralyq akademııalyq reıtınginiń top-100 qataryna kiretin oqý oryndarynda bilim ala alady.
Sonymen qatar taǵy bir ózgeris — baǵdarlama túlekterine eńbekpen óteýdi BUU, BUUDB, EQYU, ShYU jáne ózge de halyqaralyq ári óńirlik uıymdarda ótýge ruqsat etiledi. Úmitkerlerge konkýrsqa qaıta qatysý quqyǵy berildi. Orys tili memlekettik nemese resmı til bolyp sanalmaıtyn elderde orys tilinde oqý nemese taǵylymdamadan ótý múmkindigi alynyp tastaldy. Budan bólek, jaratylystaný-tehnıkalyq baǵytqa basymdyq berý naqty bekitildi. Bul baǵyttaǵy stıpendııalardyń úlesi endi keminde 60 paıyz bolýy tıis.
Stýdentter stıpendııasy ulǵaıdy
2025 jyly elde 122 joǵary oqý orny jumys istedi, onda 724,1 myń stýdent, onyń ishinde shamamen 299 myńy memlekettik bilim berý tapsyrysy boıynsha oqyp júr. Oqytý júıesinde 45,5 myń oqytýshy qyzmet etedi. Stýdenttik kontıngenttiń ósýi demografııalyq tendentsııalar men joǵary bilimge turaqty qoǵamdyq suranyspen baılanysty bolyp otyr.
Al 2025-2026 oqý jylynda 93 myńnan astam grant bólingen, sondaı-aq dıfferentsııalanǵan granttar men jeńildetilgen bilim berý nesıeleri engiziledi.
Sondaı-aq joǵary bilim júıesiniń stýdentteri men qyzmetkerlerin áleýmettik qoldaýǵa erekshe kóńil bólindi. 2025 jylǵy 1 qyrkúıekten bastap bakalavr stýdentteriniń shákirtaqysy 52 372 teńgege deıin kóterilip, 2020 jylǵy deńgeıden eki esege artty. Pedagogıkalyq baǵyttar boıynsha stıpendııa – 84 myń teńgege jetti. Magıstranttar úshin shákirtaqy 117 098 teńgege, doktoranttar úshin – 262 500 teńgege ósti. Professorlyq-oqytýshylyq quramnyń ortasha jalaqysy 350 myń teńgeni, ulttyq ýnıversıtetterde – 400 myń teńgege deıin jetti.
Jańa jataqhanalar salyndy
2025 jyly joǵary bilim ınfraqurylymyn damytýǵa jeke ınvestorlardy tartý mehanızmderi keńeıtildi. Atap aıtqanda, 2018 jyldan bastap elde jalpy syıymdylyǵy 62 045 orynǵa 251 stýdenttik jataqhana paıdalanýǵa berildi, bul óńirlerde oryn tapshylyǵyn jabýǵa múmkindik berdi.
Qazirgi tańda 8 757 oryndyq 26 jataqhana paıdalanýǵa berilgen, taǵy 1 983 orynǵa arnalǵan 5 jataqhananyń qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn. Astana qalasynda bıyl stýdentterge arnalǵan 8 jataqhana ashyldy.
Jaqynda jeltoqsan aıynda QazUÝ-da 5 jataqhananyń qurylysy bastaldy. ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti qalashyǵynda stýdenttergearnalǵan 5000 oryndyq jańa jataqhanalar qurylysynyń kapsýlasyn salý rásimi ótti. Al Shymkentte qaıtarylǵan aktıvter esebinen 300 oryndyq jataqhana salynyp jatyr.
Jasandy ıntellektige basymdyq berildi
Ótken jyly elimizde jasandy ıntellektini damytý jeke basymdyq retinde aıqyndaldy. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen AI-Sana baǵdarlamasy iske qosyldy, onyń daıyndyq kezeńi 650 000 stýdentti qamtydy, búginde 572 myńnan astam stýdent oqýdy aıaqtady.
«Jasandy ıntellektini damytý – Memleket basshysy belgileǵan basty baǵyt. Biz ony bilim berý júıesiniń naqty sheshimderine aınaldyryp jatyrmyz. JOO aralyq jasandy ıntellekt standarty qabyldandy, 38 oqý baǵdarlamasy qoldanbaly JI, derekterdi taldaý, medıtsına men ónerkásiptegi JI boıynsha ázirlendi. Magıstratýra men doktorantýra baǵdarlamalary boıynsha JI damyp jatyr, – dep atap ótti Ǵylym jáne joǵary bilim vıtse-mınıstri Dınara Şeglova.
JI ınfraqurylymy da nyǵaıtyldy, sonyń ishinde SeoulTech-pen birge Qyzylordadaǵy Qorqyt Ata atyndaǵy ýnıversıtette JI jáne ınformatıka joǵary mektebi ashyldy. Satbayev University bazasynda City University of Hong Kong-pen birge eki dıplomdyq baǵdarlamalar iske qosyldy. Lý Ban sheberhanasynda da JI ortalyqtary men ınjenerlik ortalyqtar, onyń ishinde Smart Driving Technologies damyp jatyr.
Ǵylymdy qoldaý artty
Bul jyl qazaqstandyq ǵylym básekege qabiletti ekenin, al ýnıversıtetter tek bilim beretin mekeme ǵana emes, el damýynyń zııatkerlik tiregine aınalǵanyn dáleldedi. Onyń bir dáleli – elimizdiń 20 joǵary oqý ornynyń QS World University Rankings 2026 reıtıngine enýi. Nazarbaev ýnıversıtetiniń alǵash ret álemniń úzdik 500 ýnıversıtetiniń qataryna enýi – tutas joǵary bilim júıesi úshin mańyzdy meje boldy.
Ǵylym salasynda qarjylandyrý artty, máselen, ǵylymı qyzmetkerlerdiń jalaqysy kóbeıdi, ǵylymı ataqtar úshin qosymsha tólemder keńeıtildi. «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» jáne endaýment-fondtar týraly zańdar qabyldanyp, bıýdjettik emes qarajat tartý jáne ǵylymı zertteýlerdi kommertsııalandyrý úshin jaǵdaı jasaldy.
– Qazirgi tańda 267 ǵylymı joba iske asyrý kezeńinde tur, al ǵylymǵa tartylǵan jeke ınvestıtsııalar kólemi 20 mlrd teńgeden asty. Bul júıeli saıasattyń, ǵylymǵa degen senimniń jáne uzaqmerzimdi strategııanyń naqty kórinisi, – dedi Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek óziniń jańajyldyq quttyqtaýynda.
Ǵylym men ekonomıkanyń arasy burynǵydan da jaqyndaı tústi. Jańa R&D ortalyqtary ashylyp, metallýrgııa men energetıkadan bastap, jańa materıaldar men bolashaq tehnologııalarǵa deıingi qoldanbaly ázirlemeler júzege asyrylýda. Birqatar ǵylymı sheshimderdiń áleýeti búginde ondaǵan mıllıard dollarmen baǵalanýy - qazaqstandyq ǵylymnyń múmkindigi men joǵarǵy dárejesiniń kórsetkishi.
Sonymen birge, bıyl Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 576 jas ǵalymǵa turǵyn úı kiltteri tabystaldy.
Endi 2026 jyly Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan Kontseptsııany iske asyrady. Bilimge qoljetimdilik, ınfraqurylym, JI-qabiletterdi damytý, ǵylymdy kommertsııalandyrý jáne tsıfrlandyrýǵa basymdyq berýdi kózdep otyr.
Buǵan deıin 2025 jyl qazaqstandyqtar úshin qandaı oqıǵalarmen este qalǵanyn jazǵan edik.