Jańa mektepten jasandy ıntellektige deıin: Adam kapıtalyn damytý qalaı júzege asyrylyp jatyr
ASTANA. KAZINFORM - Qazaqstanda erte jastan bilim berýden bastap, kásiptik daıarlaý, ǵylym, tsıfrlyq quzyrettilikti damytý jáne eńbek naryǵyna shyǵýǵa deıingi úderisterdi qamtıtyn adam kapıtalynyń jańa modeli qalyptasyp keledi. Sońǵy jyldary elimizde 1,1 myń jańa mektep paıdalanýǵa berildi, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdaryndaǵy stýdentter sany 13,7%-ǵa deıin artty. Bul týraly Úkimettiń baspasóz qyzmeti habarlady.
Al joǵary oqý oryndarynda 724 myńnan astam shákirt bilim alyp jatyr. Sonymen qatar bilim berý júıesine jasandy ıntellekt tehnologııalary engizilip, ýnıversıtetterdiń óndirispen baılanysy kúsheıtilip, ǵylymı ázirlemelerdi kommertsııalandyrý úshin jaǵdaı jasalyp otyr.
Úkimet bul baǵyttardy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jasandy ıntellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli tsıfrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyna sáıkes júzege asyryp jatyr. Prezıdent bilim berý, ǵylym men kásibı quzyrettilikti damytýdy jáne azamattardyń ózin-ózi júzege asyrýy úshin múmkindikter jasaýdy elimizdi odan ári damytýdyń mańyzdy sharttary retinde belgiledi.
Jańa Konstıtýtsııada adam kapıtalyn damytý, bilim berý, ǵylym jáne ınnovatsııa memlekettik saıasattyń strategııalyq baǵyttary retinde de aıqyndalǵan.
Sońǵy 5 jylda 1,1 myń jańa mektep salyndy
Búginde Qazaqstanda 14 pen 35 jas aralyǵyndaǵy 6,1 mln jas azamat turady. Bul – el halqynyń 28%-dan astamy. Sońǵy bes jylda halyq sany 1 mln-ǵa jýyq ósip, 2026 jyldyń basynda 20,5 mln adamǵa jetti.
Halyq sanynyń ósýi bilim berý ınfraqurylymyn odan ári damytýdy talap etedi. Sońǵy bes jylda elimizde 1 mln-nan astam oqýshy ornyna negizdelgen 1,1 myń jańa mektep paıdalanýǵa berildi. Oqý josparlary jańartylyp, bastaýysh synyptardaǵy baǵalaý tásilderi jetildirilip jatyr. Orta bilim berý júıesine jasandy ıntellekt tehnologııalaryn engizilý jumystary júrgizilip jatyr.
Elimizdegi oqýshylardyń áleýeti joǵary ekeni olardyń halyqaralyq olımpıadalar men ǵylymı baıqaýlardaǵy nátıjelerinen kórinip keledi. 2026 jyldyń basynan beri 2 073 oqýshy 204 altyn, 356 kúmis jáne 507 qola medal jeńip aldy. Bul memlekettiń mindeti tek bilim berý ınfraqurylymyn qurýmen shektelmeı, óskeleń urpaqtyń áleýetin ashýǵa jaǵdaı jasaýdy kózdeıtinin kórsetedi.
Ekonomıkanyń naqty sektory úshin kadrlar daıarlaý: TjKB uıymdaryndaǵy bilim alýshylar sany 13,7%-ǵa ósti
Kadr daıarlaý júıesinde tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý mańyzdy oryn alady. Sońǵy bes jylda tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdaryndaǵy stýdentter sany 13,7%-ǵa ósip, 2025 jyly 562 myń adam boldy.
Bilim berý mazmuny jańartylyp, kolledjderdiń kásiporyndarmen jáne ekonomıkanyń naqty sektorymen baılanysy nyǵaıtylyp keledi. 500-ge jýyq bilim berý baǵdarlamasy ázirlenip, ózektendirildi. TjKB uıymdarynyń oqý-óndiristik qyzmetiniń múmkindikteri keńeıtilip jatyr.
Zamanaýı ekonomıkada mamannan dıplom ǵana emes, sonymen qatar naqty kásibı daǵdylar, praktıkalyq tájirıbe jáne zamanaýı tehnologııalarmen jumys isteý mashyǵy talap etiledi. Sondyqtan kadrlardy daıarlaý júıesin odan ári damytý kásiporyndar men eńbek naryǵynyń qajettilikterine tikeleı baılanysty.
2026-2027 oqý jylyna 90 myńǵa jýyq bilim granty bólindi
Sonymen qatar joǵary bilim alý múmkindikteri de keńeıip jatyr. Sońǵy bes jylda joǵary oqý oryndary men joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdaryndaǵy stýdentter sany 16%-ǵa ósip, 2025 jyly 724,1 myń adam boldy. 2026-2027 oqý jylyna 90 myńǵa jýyq bilim berý granty bólindi: olardyń 75 myńnan astamy – bakalavrıatqa, 11 myńnan astamy – magıstratýraǵa jáne 3 myńnan astamy doktorantýraǵa berildi.
Shákirtaqy mólsheri de aıtarlyqtaı ósti, máselen, bakalavrıatta 2 ese, magıstratýra men doktorantýrada – 1,75 ese. Bilim alý úshin qosymsha múmkindikterdi «Keleshek» biryńǵaı erikti jınaqtaý júıesi týdyryp otyr. Búginde 227 myńnan astam salym ashyldy. Stýdenttik ınfraqurylym da damyp keledi. Yńǵaıly bilim berý ortasyn qurýǵa erekshe nazar aýdarylyp jatyr. 2018 jyldan 2025 jylǵa deıin 72 125 oryndyq 281 jataqhana paıdalanýǵa berildi. Nátıjesinde tósek-oryn tapshylyǵy shamamen 16 esege, ıaǵnı 82,5 myńnan 5 176-ǵa deıin qysqardy.
Joǵary bilim berý salasynda kadrlar daıarlaý kúsheıtilip jatyr. Jyl saıyn 10 myńǵa jýyq stýdent «Samuryq-Qazyna» qorynyń portfeldik kompanııalarynda dýaldy oqytýdan jáne óndiristik praktıkadan ótedi. Sondaı-aq, Qor kompanııalarynda 100 oqytýshy óndiristik taǵylymdamadan ótti.10 JOO-da pılottyq rejımde «Indýstrııalyq PhD» baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr. Eki jyl ishinde oǵan 210 grant bólindi. Baǵdarlama ýnıversıtetterdiń, ǵylym men óndiristiń baılanysyn nyǵaıtýǵa jáne zertteýlerdi ekonomıkanyń naqty mindetterin sheshýge paıdalanýǵa baǵyttalǵan.
700 myńnan astam stýdent JI salasynda bazalyq bilim aldy
Tsıfrlyq quzyrettilikti qalyptastyrý adam kapıtalyn damytýdyń negizgi baǵyttarynyń birine aınalyp otyr. AI-Sana baǵdarlamasy aıasynda 700 myńnan astam stýdent jasandy ıntellekt salasyndaǵy bazalyq bilimdi rastaıtyn sertıfıkattar aldy. Baǵdarlamaǵa 106 JOO qatysady. 442 JI-agent ázirlenip, qoldanysqa engizildi, jumysqa ýnıversıtet komandalarynyń 980 qatysýshysy tartyldy.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes bıyl Qazaq JI zertteý ýnıversıteti – QAIRU jumysyn bastaıdy. 600-ge jýyq bilim alýshyny, onyń ishinde 400 stýdentti bakalavrıatqa qabyldaý josparlanyp otyr, onyń 308-i memlekettik grant ıegerleri, sondaı-aq magıstratýra baǵdarlamalary boıynsha 100 adam oqymaq.
Stýdentterdiń zamanaýı halyqaralyq bilim berý resýrstaryna qoljetimdiligi artyp keledi. 95 qazaqstandyq JOO Coursera jobasyna qatysady, ondaǵy stýdentter 260 myńnan astam sertıfıkat aldy.
Coursera, Huawei Technologies Kazakhstan jáne Binance Kazakhstan kompanııalarymen kelissózder júrgizilip, memorandýmdarǵa qol qoıyldy. Qazaqstannyń joǵary oqý oryndaryna ChatGPT Edu platformasyn engizý boıynsha OpenAI, Freedom Holding Corp. jáne «Qazaqtelekom» AQ-men birlesken joba júzege asyrylyp jatyr.
Osylaısha, jasandy ıntellekt birtindep jeke tsıfrlyq qural bolýdan qalyp, zamanaýı bilim berý jáne ǵylymı-zertteý ortasynyń ajyramas bóligine aınalyp keledi.
Qazaqstannyń 20 joǵary oqý orny QS World University Rankings álemdik reıtıngine endi
Sonymen qatar Qazaqstan joǵary bilim berý júıesiniń halyqaralyq quramdasyn kúsheıtip keledi. Búginde elimizde 12 eldiń jetekshi sheteldik ýnıversıtetteriniń 33 fılıaly jumys isteıdi.
Qazaqstannyń sheteldik stýdentter úshin tartymdylyǵy artyp keledi. Búginde elimizdiń joǵary oqý oryndarynda 37 myńnan astam sheteldik stýdent bilim alyp jatyr.
Halyqaralyq yntymaqtastyq qazaqstandyq ýnıversıtetterdiń jahandyq reıtıngterdegi pozıtsııalaryn nyǵaıta túsýde. QS World University Rankings – 2026 reıtıngine Qazaqstannyń 20 joǵary oqý orny endi bul – elimiz úshin rekordtyq kórsetkish. Times Higher Education – 2026 reıtınginde Qazaqstannyń bes joǵary oqý orny usynyldy.
Halyqaralyq baılanystardy keńeıtý Qazaqstanǵa sheteldik stýdentterdi, zertteýshiler men mamandardy tartýǵa jáne otandyq ýnıversıtetterdiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa múmkindik beredi.
142 mlrd teńge – ǵylymı ázirlemelerdiń Qazaqstanǵa ákelgen kirisi
Ǵylymı sektor ekonomıkanyń daıyn sheshimderiniń qaınar kózine aınalyp keledi. Ǵylymı ázirlemelerdiń úshten birinen astamy kommertsııalandyrý kezeńine ótti. Ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjeleriniń el damýyna qosqan jıyntyq úlesi 142 mlrd teńgege baǵalanady. Ǵylymı bastamalardy jeke qarjylandyrý kólemi 28,2 mlrd teńgege jetti.
Ýnıversıtetterde energetıka, medıtsına, ónerkásiptik qaýipsizdik jáne qarjy sektory úshin jasandy ıntellekt negizinde qoldanbaly sheshimder ázirleıtin komandalar qurylyp jatyr. Ázirlemelerdiń bir bóligi kommertsııalyq naryqqa shyǵyp, eksporttyq áleýetke ıe bolýda.
Jańa qoldaý tetikteri «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańda bekitildi. Ǵylym men tehnologııalardy damytýǵa jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń kapıtaldyq salymdarynyń 1%-y baǵyttalady. Qazaqstanda alǵashqy «Ǵylym jáne bilim endaýment-qory» quryldy.
Erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalardyń 90%-y arnaıy qoldaýmen qamtylǵan
Qazaqstanda erekshe bilim berý qajettilikteri bar 237 myń bala bar. Olardyń 90%-y arnaıy qoldaýmen qamtylǵan, 169 myńnan astam bala ınklıýzıvti bilim berý jáne tárbıe jaǵdaıynda oqyp, tárbıelenip jatyr.
Bilim berý uıymdarynda tikeleı kómek berý úshin psıhologııalyq-pedagogıkalyq súıemeldeý júıesi keńeıtilip jatyr. Onda 35 myńnan astam maman jumys isteıdi. Olardyń qatarynda arnaıy pedagogter, psıhologter, áleýmettik pedagogter, assıstentter jáne kásiptik baǵdar berýshiler bar. Sonymen qatar 539 arnaıy bilim berý uıymy jumys isteıdi.
Bilim berý uıymdarynda erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalardy qoldaýǵa arnalǵan 1 myńnan astam kabınet jumys isteıdi. Ótken oqý jylynan bastap jeke kómekshi laýazymy engizildi. Mundaı qoldaýdy qozǵalýynda qıyndyqtary bar 250-den astam bala aldy.
Sapaly jumys oryndary: turaqty jumyspen qamtý jáne eńbek quqyǵyn qorǵaý
Bilim berý júıesiniń eńbek naryǵymen baılanysy eń aldymen naqty jumyspen qamtý kórsetkishterimen aıqyndalady.
2029 jylǵa qaraı Qazaqstanda sapaly jumys oryndarynyń sanyn 3,8 mln-nan astamǵa jetkizý, al olardyń jalpy jumyspen qamtýdaǵy úlesin 45%-ǵa deıin arttyrý josparlanyp otyr. Bul maqsat QR Eńbek naryǵyn damytýdyń 2024-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda belgilengen.
Sapaly jumys oryndarynyń sany jyl saıyn artyp keledi. 2024 jyly mundaı jumys oryndarymen 2,473 mln adam qamtylsa, 2025 jyly bul kórsetkish 2,885 mln adamǵa jetti. 2026 jyly 3,085 mln sapaly jumys ornyn qamtamasyz etý josparlanǵan. Sapaly jumys oryndaryna jylyna keminde alty aı turaqty jumyspen qamtýdy qamtamasyz etetin, jalaqysy óńirdegi medıanalyq jalaqy deńgeıinen tómen emes, qaýipsiz eńbek jaǵdaılary men áleýmettik qorǵaý tetikteri qarastyrylǵan jumys oryndary jatady.
Sonymen birge azamattardy tikeleı jumysqa ornalastyrý múmkindikteri de keńeıtilip jatyr. 2026 jyly Óńirlik jumyspen qamtý kartalary aıasynda 544 myń adamdy jumysqa ornalastyrý josparlanǵan. 1 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha 388 myń adam jumysqa ornalastyryldy. Onyń ishinde 160 myńy – jeke bastamalar aıasynda, 122,4 myńy – jumys berýshilerdiń bos jumys oryndaryna, 89,6 myńy – sýbsıdııalanatyn jumys oryndaryna, 16,4 myńy – ulttyq jobalar aıasynda jumysqa ornalasty.
Sonymen qatar derekter men jasandy ıntellekt tehnologııalaryn paıdalana otyryp, azamattardy jumys izdeýden bastap jumysqa ornalasqanǵa deıin súıemeldeıtin «Tsıfrlyq jumyspen qamtý qyzmeti» engizilip jatyr. Joba Pavlodar jáne Mańǵystaý oblystarynda iske qosyldy. Júıe tirkelgen jáne tirkelmegen jumyssyz azamattardy, onyń ishinde alty aıdan astam ýaqyt jumyssyz retinde esepte turǵan azamattar men NEET sanatyndaǵy jastardy qamtıdy.
Ár azamat úshin avtomatty túrde jeke is-qımyl jospary qalyptastyrylady. Bos jumys oryndary adamnyń kásibı beıini men múmkindikterine qaraı irikteledi. Usynystar azamattyń óz óńirindegi jáne basqa oblystardaǵy jumys oryndaryn, qonys aýdarý baǵdarlamalary aıasyndaǵy múmkindikterdi, sondaı-aq eldegi iri kásiporyndardaǵy bos oryndardy qamtıdy.
Osylaısha, Qazaqstanda adam kapıtalyn damytý adamnyń búkil kásibı jáne bilim berý traektorııasyn qamtıtyn keshendi júıe retinde qalyptasyp keledi. Bul júıe mekteptegi bilim men kásiptik daıarlyqtan bastap joǵary bilimge, ǵylymǵa, tsıfrlyq quzyretterdi damytýǵa jáne eńbekpen qamtýǵa deıingi barlyq kezeńderdi biriktiredi.
Zamanaýı bilim berý ınfraqurylymyn damytý, bilim men tehnologııalarǵa qoljetimdilikti keńeıtý, ǵylymı ázirlemelerdi qoldaý jáne sapaly jumys oryndaryn ashý azamattardyń kásibı áleýetin arttyrýǵa, eńbek naryǵyndaǵy múmkindikterin keńeıtýge jáne tulǵalyq qasıetterin damytýǵa jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan.
Aıta keteıik, bıyl elimizde qylmystyń jalpy deńgeıi 10%-ǵa tómendedi.
