Jańa mamandyqtardy ıgerip kete alamyz ba
ASTANA. QazAqparat - «Tehnologııalyq revolıýtsııanyń betalysyna qarasaq, taıaý onjyldyq ýaqytta qazirgi kásipterdiń jartysy joıylyp ketedi. Bul jaǵdaıda kásibin neǵurlym qınalmaı, jeńil ózgertýge qabiletti, asa bilimdar adamdar ǵana tabysqa jetedi», - deıdi Memleket basshysy óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda. Al bolashaqta qandaı mamandyqtarǵa suranys artady? Búgingi bilim berý júıesiniń basty kemshiligi nede? Eńbek naryǵyna daıyn bolý úshin ne isteý kerek? QazAqparat tilshisi osy suraqtardyń tóńireginde oı órbitip kórdi.
Damyǵan memleketter qazirden bastap qamdanyp otyr
Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń esebine sáıkes, dál qazir adam boıyndaǵy mańyzdy bolyp sanalatyn qarim-qabiletterdiń 35 paıyzy nebári bes jyldan keıin túbegeıli ózgeredi. Mamandyqtardyń mazmuny men sapasy transformatsııaǵa ushyraıdy, al keıbir mamandyqtar múldem joıylady. Sonyń ornyna jańa mamandyqtar keledi. Atalǵan ózgerister adam ómiriniń san salasyn qamtıtyn bolady. Demek, Qazaqstan ondaı ózgeristerge daıyn bolýy qajet. Al otandyq bilim berý júıesi árbir azamattyń eńbek naryǵynda óz ornyn tabýǵa óz septigin tıgizýi shart. Máselen, búginde reseılik sarapshylar jańa mamandyqtardyń atlasyn ázirlep qoıdy. Oǵan sáıkes, jaqyn arada molekýlıarly dıetolog, «tiri júıelerdiń» sáýletshisi, kıberprotezderdi ázirleýshi, GMO agronom, energojúıeler dızaıneri, ıntellektýaldy energııa jelileriniń ınjeneri, aqyldy joldardy salýshy, ǵarysh týrızmi boıynsha menedjer, ǵarysh joldarynyń ınjeneri, robottardy basqarýǵa arnalǵan neıroınterfeısterdi jobalaýshy, zııatkerlik menshikti baǵalaýshy, elektrondy kıim-keshek retsepteriniń jobalaýshysy, oı-órisiniń prodıýseri jáne taǵy basqa mamandyqtarǵa suranys artady. «Qazirdiń ózinde atalǵan mamandyqtarǵa suranys bar. Soǵan qarap, qazirdiń ózinde keıbir bilim berý baǵdarlamalarynyń eskirgenin túsinýge bolady. Osy oraıda taǵy bir statıstıkany keltire keteıik, aldaǵy 25 jylda damyǵan memleketterde adamdardyń jumyssyz qalý kórsetkishi 47 paıyzǵa jetedi. Bul degenimiz, bári avtomattandyrylady. Demek, ol adamdar óz mamandyǵyn ózgertýge daıyn bolýy tıis. Osy jerde ómir baqı bilim alýdyń mańyzdylyǵy arta túsedi. Budan qandaı qorytyndy shyǵady? Búginde adamnyń bir ret bilim alǵany jetkiliksiz. Ol protsess úzdiksiz júrýi kerek. Mine, osyǵan baılanysty qazirden bastap balalardyń syndarly oılaý qabiletin damytqan asa mańyzdy. Olar ózdigimen jol taýyp, naryq talaptaryna beıimdele bilýi kerek», - deıdi Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń basshysy Kúlıash Shámshıdınova.
Formýlany jattatpaı, sony oılap tabýǵa úıretken jón
Iá, búginde mektep aıaqtaǵan túlekterimiz kóp nárseni biledi. Olar orta bilim baǵdarlamasyn jaqsy meńgergen, oı-órisi, dúnıetanymy da keń. Qazaqstannyń qaı jerde ekenin bilmeıtin sheteldik qurdastarymen salystyrǵanda, bizdegi jastardyń oıy ozyq, bilimi tereń deımiz. Osyny talaı ret talqylap, geografııany bilmeıtin «ıankılerge» kúletinimiz de jasyryn emes. Soǵan qaramastan, ǵylym men tehnologııa salasyndaǵy jańalyqtardyń barlyǵy bizden emes, Qazaqstandy qartadan taba almaıtyndardan shyǵyp jatady. Nege? Kúni keshe geografııany bilmegen aǵylshynnyń balasy ýaqyt óte kele, tyń bir jańalyq ashyp, Nobel syılyǵyn alady. Sonda bizdiń bilimimiz oǵan jetpeı me? Álde, geografııany bilmeıtin sheteldikterge bir kúlip, soǵan nasattanyp qalamyz ba? Joq, máseleniń bári sol bilimniń kóptiginde. «Kóp nárseni» biletin bizderdiń keı kezde mamandyqty tańdaı almaı, dal bolyp otyratynymyz da sodan bolar.
«Qazirgi kezde biz balalarǵa faktologııalyq ári daıyn aqparatty beremiz. Sóıtip, olardyń ózdigimen oı túıip, qorytyndy jasaýǵa múmkindik bermeımiz. Al búgingi álemdik bilim berý salasynyń trendi sol, balalardy az úıretip, olardyń ózdigimen úırenýine kóbirek oqytý qajet. Biz bolsaq, bárin shaınap beremiz. Sol sebepti aqparattyq bilim berýden ınnovatsııalyq bilimge aýysqan mańyzdy. Ashyǵyn aıtý kerek, búginde osy jaǵynan mektep muǵalimderi qatty qınalyp júr. Sebebi bilim berýdiń ádistemesin tolyǵymen ózgertý kerek», - deıdi Shámshıdınova.
Kúlásh Noǵataıqyzynyń aıtýynsha, qazirgi kezde kóp bilgen jaqsy. Biraq sonyń ózi azdyq etedi. Sebebi bárin biletin adam ony tájirıbe júzinde paıdalana bilýi kerek. «Qazir san alýan formýlalardy jattap otyrýdyń qajeti joq. Balalardy sol formýlalardy oılap tabýǵa úıretý kerek. Bir ǵana mysal keltireıin, jýrnalıster Eınshteıinniń mektep baǵdarlamasyndaǵy keıbir formýlalardy bilmeıtinin estip qalyp, oraıy kelgende ǵalymnyń ózine suraq qoıypty. «Nobel syılyǵynyń laýreaty mektep baǵdarlamasyn bilmeı, syılyqty qalaı aldy?» dep suraǵanda Eınshteın: «Meniń kabınetimde bir shkaf bar. Onyń ishinde menen de artyq biletin entsıklopedııalar jatyr. Biraq Nobel syılyǵyn shkaf emes, men aldym», dep qysqa ǵana jaýap bergen. Mine, osy mysaldyń ózi balanyń jadyn aqparatpen toltyra berýden eshbir paıda joq ekenin kórsetedi. Balany aqpartpen jumys isteýge, ony taldaýǵa úıretý kerek. Ol ózine qajetti aqparatty taba bilýi kerek», - deıdi Shámshıdınova.
Ulttyq tárbıe de nazardan tys qalmaýy qajet
Álbette, bilim salasyndaǵy qazirgi reformalar kezinde ata-analarǵa úlken salmaq túsip otyr. Logıkalyq suraqtardyń jaýabyn tabý, fılosofııalyq tapsyrmalardy oryndaý úlken shydamdylyqty qajet etetini belgili. Sarapshylar bilimniń jańa mazmunyna kóshý kezinde muǵalimderge de, ata-analarǵa da barynsha tózimdi bolýǵa keńes berip otyr. Sebebi eski psıhologııadan arylý ońaı emes. Árıne, bilimniń jańa mazmunyn engizýmen qatar ulttyq bolysymyzdy da umytpaý qajet. «Qazir elimizdiń bilim berý salasynda jaqsy reformalar iske asyp jatyr. Árıne, elektrondy júıelerdi damytý jolynda adamnyń kim bolyp qalyptasatynyn da esten shyǵarmaý qajet. Bizge jaqsy maman qajet. Oǵan qosa, ol jaqsy adam bolýy kerek. Al jaqsy adam degen kim? Ol - óziniń tilin, dinin qurmetteıtin, salt-dástúrin biletin, qazaq ekenin umytpaıtyn adam. Qazir jappaı aqparattyq texnologııalarǵa úıretemiz dep, bolashaqta sol baladan robot jasap, ony adam retinde joǵaltyp almasaq bolǵany. Ataqty ál-Farabıdiń ózi bylaı aıtqan: «Balanyń biliminen tárbıesi artyq». Sol sebepten tárbıe máselesin nazardan tys qaldyrmaýymyz qajet», - deıdi depýtat Baqytjan Ábdiraıym.
Buryńǵy bilim berý júıesiniń artyqshylyǵy sol, ol mektep oqýshysyna bárin bilýge úıretti. Alaıda búginde sol «artyqshylyqtyń» ózi úlken kemshilikke aınalyp otyr. Sebebi «kóp biletin» balalar sol bilimdi is júzinde qoldana almaıdy. Al «anadan uıat bolady, mynadan uıat bolady, kórshiniń balasyna qarashy» degen mentalıtetimiz bizdi «4» pen «5»-terge ábden táýeldi etip qoıdy. Sonyń saldarynan balanyń jeke qarym-qabileti, ishki beıimi damymaı jatady. Al, eń bastysy, syndarly ýaqytta sheshim qabyldaý, máselen, eńbek naryǵy ózgergen shaqta jańa mamandyqty ıgere bilýi báseńdeıdi. Ómirde qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan ondaı adamnyń qaıtyp turyp, eńsesin tikteýi ekitalaı. Sóıtip, Qazaqstannan taǵy bir Eınshteıinniń, ıa bolmasa, Ál-Farabıdiń jarq etip shyǵý koeffıtsenti de azaıady.
