Jańa Konstıtýtsııaǵa oraı raqymshylyq jarııalandy: neni bilý kerek
ASTANA. KAZINFORM – Bıyl jańa Konstıtýtsııanyń qabyldanýyna oraı Qazaqstanda raqymshylyq jarııalandy. Memleket basshysy tıisti zańǵa qol qoıdy. Qujat qylmystyq jáne ákimshilik raqymshylyqty qamtyp qana qoımaı, ákimshilik amnıstııany júzege asyrýdyń tsıfrlyq tetigin engizedi. Raqymshylyq kimderge qoldanylady, qylmystyq jáne ákimshilik raqymshylyqtyń aıyrmashylyǵy nede jáne mundaı tájirıbe álemde qalaı iske asady? Kazinform tilshisi taqyrypqa sholý jasady.
Raqymshylyq kimderge arnalǵan?
Prezıdent qol qoıǵan zań aıasynda Qylmystyq kodekske, Qylmystyq-protsestik kodekske jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske birqatar ózgeris engiziledi. Sonyń ishinde eń mańyzdy jańashyldyqtardyń biri – ákimshilik raqymshylyqty qoldaný rásimin jetildirý jáne ony tolyq tsıfrlandyrý.
Bul ózgerister raqymshylyq aktilerin qoldaný tártibin naqtylaýǵa baǵyttalǵan. Atap aıtqanda, raqymshylyq jasalǵannan keıin azamattyń ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan bolyp sanalatyn merzimin esepteý tártibi aıqyndalady. Sondaı-aq raqymshylyqty qoldaný úshin quqyq buzýshy men jábirlenýshiniń kelisimi talap etilmeıtini zań júzinde bekitiledi.
Budan bólek, raqymshylyq aktisi ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is júrgizýdi toqtatýǵa negiz bolatyn mán-jaılardyń qataryna engiziledi. ıAǵnı zań ákimshilik jazadan raqymshylyq negizinde bosatýdyń quqyqtyq mehanızmin naqtylaıdy.
– Zańmen Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske 889-1-bap engizilip, ákimshilik jazany oryndaýdy toqtatýdyń tsıfrlyq tártibi belgilenedi. Raqymshylyqqa iligetin adamdardyń tizilimi Ákimshilik is júrgizýdiń biryńǵaı tizilimi arqyly avtomatty túrde qalyptastyrylyp, tıisti sheshimder elektrondyq formatta qabyldanýy múmkin, – delingen zańǵa berilgen qorytyndyda.
Alaıda raqymshylyq barlyq azamatqa birdeı qoldanylmaıdy. Zańda bul múmkindikten tys qalatyn sanattar naqty kórsetilgen.
– Qylmystyq kodekstiń 78-babyna sáıkes, raqymshylyq asa qaýipti qylmys jasaǵan adamdarǵa, atap aıtqanda, sybaılas jemqorlyq, terrorıstik jáne ekstremıstik qylmys jasaǵandarǵa, pedofılderge, azaptaý faktileri boıynsha sottalǵandarǵa, qylmysty birneshe ret jasaǵandarǵa, qoǵamǵa asa qaýipti dep tanylǵan adamdarǵa, sondaı-aq syrttaı sottalǵan adamdarǵa qoldanylmaıdy, – dep túsindirdi eks-Májilis depýtaty, zańger Abzal Quspan.
Ákimshilik raqymshylyqtyń ereksheligi nede?
Zań jobasy qoǵamda jıi shatastyrylatyn eki túrli quqyqtyq ınstıtýtty – qylmystyq jáne ákimshilik raqymshylyqty qatar qamtıdy. Alaıda olardyń maqsaty men qoldanylý aıasy ártúrli.
Qylmystyq raqymshylyq qylmys jasap, sottalǵan nemese tergeý organdarynyń óndirisindegi adamdarǵa qatysty qoldanylady. Al ákimshilik raqymshylyq qarapaıym azamattardyń ákimshilik quqyq buzýshylyqtaryna baılanysty máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan.
Mysaly, turaq erejesin buzǵany úshin salynǵan aıyppul, avtomatty kamera tirkegen jol qozǵalysy erejesin buzý, merzimi ótip ketken lıtsenzııa úshin salynǵan aıyppul nemese jyldar boıy jınalǵan ákimshilik bereshekter raqymshylyq aıasynda qaıta qaralýy múmkin. Sondyqtan bul eki uǵymdy teńestirýge bolmaıdy.
Іzgilik qaǵıdaty jáne qaýipsizdik
Saıasattanýshy Rasýl Qospanovtyń aıtýynsha, qazirgi quqyqtyq júıe barlyq quqyq buzýshylyqqa birdeı qatań tásil qoldanýdyń qajeti joqtyǵyn kórsetedi.
– Aýyr qylmys jasaǵandarǵa qatysty qatań talap ózgermeıdi. Al qoǵamǵa úlken qaýip tóndirmeıtin sottalǵandarǵa neǵurlym jeńil quqyqtyq sharalar qoldanylýy múmkin, – dedi Rasýl Qospanov.
Onyń sózinshe, dál osy ustanym jańa zań jobasynda da saqtalǵan. Sondyqtan qaýipti qylmyskerler jappaı bosatylady degen pikir negizsiz.
– Negizinen raqymshylyq qylmystyq teris qylyqtarǵa, onsha aýyr emes qylmystarǵa jáne ortasha aýyrlyqtaǵy keıbir qylmystarǵa qatysty bolady. Bul rette sottalǵan adamnyń minez-qulqy, keltirilgen zalaldy óteýi jáne ózge de mán-jaılar eskeriledi, – dedi ol.
Sarapshynyń pikirinshe, ákimshilik raqymshylyqtyń ekonomıkalyq tıimdiligi bar. Óıtkeni ol azamattardyń, shaǵyn kásipkerlerdiń jáne ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń qarjylyq júktemesin azaıtady.
Aldyn ala esep boıynsha raqymshylyq 100 myńnan astam adamdy jáne jalpy somasy 23 mlrd teńgege jýyq 1 mıllıonnan astam ákimshilik isti qamtýy múmkin.
– Raqymshylyq – jaýapkershilikten bosatý nemese quqyqtyq tártipti álsiretý emes. Bul – izgilik qaǵıdaty men qoǵamdyq qaýipsizdik arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa baǵyttalǵan quqyqtyq sheshim, – dep túıindedi Rasýl Qospanov.
Álemde bul tájirıbe qalaı qoldanylady?
Elimizdegi bastama halyqaralyq tájirıbeden oqshaý turǵan joq. Kerisinshe, kóptegen memleket ákimshilik aıyppuldardy jeńildetýdi nemese bereshekterdi qaıta qaraýdy áleýmettik-ekonomıkalyq saıasattyń tıimdi quraly retinde paıdalanyp keledi.
Máselen, Birikken Arab Ámirlikterinde jol qozǵalysy erejesin buzǵan júrgizýshilerge aıyppuldy 50 paıyzǵa deıin jeńildikpen tóleýge múmkindik beretin baǵdarlamalar birneshe ret iske qosyldy. Keı jaǵdaıda júrgizýshi belgili bir ýaqyt ishinde jańa quqyq buzýshylyq jasamasa, burynǵy aıyppuly da qysqartylady.
Ońtústik Koreıada ulttyq merekeler qarsańynda jol qozǵalysy erejesin buzǵan azamattarǵa qatysty jeńildikter jarııalanyp, keıbir ákimshilik shekteýler alynyp tastalady.
AQSh-ta mundaı tájirıbe jekelegen shtattar deńgeıinde júzege asady. «Aıyppuldardy keshirý aptasy» baǵdarlamasy aıasynda azamattar ósimpulsyz esep aıyrysyp, tek negizgi bereshekti óteýge múmkindik alady.
Al Úndistanda 2020 jyly iske qosylǵan Vivad se Vishwas baǵdarlamasy aıasynda salyqqa baılanysty aıyppuldar men ósimpuldar qysqartylyp, júzdegen myń daý sotqa jetpeı sheshildi.
Osylaısha, Qazaqstanda usynylǵan raqymshylyq halyqaralyq tájirıbege sáıkes keledi. Onyń negizgi maqsaty – qoǵamdyq qaýipsizdik qaǵıdatyn saqtaı otyryp, qoǵamǵa eleýli qaýip tóndirmeıtin quqyq buzýshylyqtar boıynsha azamattardyń quqyqtyq jáne qarjylyq júktemesin jeńildetý ári olardyń qoǵamǵa qaıta beıimdelýine jaǵdaı jasaý.
