Jańa Konstıtýtsııa kúshine endi: qoǵam úshin ne ózgeredi

Reformadan referendýmǵa deıin

Buǵan deıin halyq arasynda 1995 jylǵy Ata zańnyń zaman talabynan qalys tusy aıtylyp keldi. Quqyqtyq baza, saıası tetikterdi ilgeriletý úshin basty qujattyń baǵdaryn basqa arnaǵa burýdy meńzegender kóp. Ata zańda aldaǵy memleket maqsaty men el retindegi jolymyz áli de naqtylanýy kerek degendi de jıi estidik.

Halyq kókeıindegi nıetti ańǵarǵan Prezıdent ótken jylǵy Joldaýynda Konstıtýtsııany reformalaýǵa baılanysty usynys jasaǵan bolatyn. Osy maqsatta qazan aıynda Ata zańǵa qatysty usynys-pikirdi jınaqtaý úshin e-Otinish jáne eGov portaldarynda «Parlamenttik reforma» degen arnaıy bólim ashyldy. 7 partııa men jetekshi saıası ınstıtýttar taqyrypqa qatysty oıyn jetkizip, Parlamentarızm ınstıtýty 2 myńǵa jýyq usynysty júıelegenin bilemiz.

Al bıyl 21 qańtarda Prezıdent 130 adamnan turatyn Konstıtýtsııalyq komıssııany qurý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Komıssııa quramynda azamattyq qoǵam ókilderi, saıasattanýshylar, ekonomıster, quqyqtanýshylar, mınıstrler, aımaq ákimderi jumys istedi.

Bul kezeńniń basty ereksheligi, Konstıtýtsııalyq komıssııanyń ashyq ári jarııa túrde talqylaý júrgizýi ekeni sózsiz. Komıssııanyń barlyq 12 otyrysy tikeleı onlaın kórsetilim formatynda kópshilikke usynylyp, áleýmettik jeliler arqyly bir mıllıonnan astam adam qarady. Sonymen qatar komıssııa músheleriniń qatysýymen qoǵamdyq talqylaýlar men kezdesýler tolastaǵan emes. Osylaısha, Konstıtýtsııa jobasyn talqylaý búkilhalyqtyq pikirtalasqa ulasqan edi.

Aldymen jańa Konstıtýtsııanyń alǵashqy redaktsııasy BAQ-qa jarııalandy. Іzinshe el taǵdyryna beı-jaı qaramaıtyn azamattar alyp-qosaryn aıtyp, qosymsha usynys bergen bolatyn. Bul rette de komıssııa usynys-pikirdi ekshep, jańa nusqany qoǵam qaraýyna qaıta usyndy.

– Qoǵam talaby, álemdegi jaǵdaı ózgerdi. Oǵan qosa Konstıtýtsııaǵa qaıta-qaıta túzetý engizý tıimsiz bolǵany belgili. Sondyqtan elge halyqtyń suranysyna jaýap beretin jáne Qazaqstannyń bolashaq damýyna negiz bolatyn jańa Konstıtýtsııa qabyldaý qajet boldy, – deıdi Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń Instıtýtsıonaldyq taldaý jáne reformalar ortalyǵynyń dırektory Tasym Rızzat.

Túbinde jarty jylǵa jýyq talqyǵa túsken Ata zańnyń keleshegin halyq sheshti. 15 naýryzda respýblıkalyq referendým uıymdastyrylyp, onda 9 126 850 azamat tańdaýyn jasady. Olardyń 87,15 paıyzy jańa Konstıtýtsııany qoldaǵan, ıaǵnı 8 mıllıonǵa jýyq adam sheshimniń durys ekenine senimdi.

Quryltaı, Halyq keńesi qurylady

Sonymen, búginnen bastap kúshine engen jańa Ata zańda Preambýla, 11 bólim men 95 bap bar. «Halyq keńesi» jáne «Konstıtýtsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý» atty eki jańa bólim engizilgen. Taǵy 4 bólimniń ataýy ózgerdi. Ózgerister men tolyqtyrýlar Ata zańnyń barlyq bólimderin qamtyp, 77 bap jańardy. Bul Konstıtýtsııa mátininiń 84%-y ózgergenin bildiredi.

Konstıtýtsııadaǵy ózgeristerdiń alǵashqy legi memlekettik qurylymdy reformalaýdan bastalmaq. Mysaly, Konstıtýtsııaǵa sáıkes, eki palataly parlament qyzmetin toqtatyp, onyń ornyna joǵary zań shyǵarýshy organ retinde bir palataly kásibı Quryltaı qurylady. Quryltaıdaǵy depýtat sany 145 bolý kerek jáne olardy saılaýda tolyǵymen proportsıonaldy júıe qoldanylmaq. Al jańa parlamenttegi depýtattardyń 5 jyl merzimge partııalyq tizim boıynsha ǵana ótýine múmkindigi bar.

M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń Saıasattaný kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Jandos Sársenbekovtiń aıtýynsha, bir palataly júıe zań shyǵarý úrdisin jedeldetedi jáne Quryltaıdyń sesi bolady.

– Ata zańda jaqsy bastamany baıqadyq. Ol – Quryltaıdyń Úkimetke, mınıstrlikterge yqpalynyń kúsheıýi. Quryltaıdyń quzyreti týraly bapta aıtyp ótkendeı, Úkimettiń jyl qorytyndysy týraly esebiniń qabyldanbaýy – Quryltaı tarapynan Úkimetke senimsizdik bildirýmen para-par. Ekinshiden, Quryltaı depýtattary Prezıdentke mınıstrlerdi qyzmetinen bosatýǵa usynys bere alady. Ol usynysty Prezıdent mindetti túrde maquldaıdy. Mine, osy tusta Úkimettiń Parlament aldynda jaýapkershiligi artady, – deıdi saıasattanýshy.

Quryltaıǵa depýtat bolýdy qalaıtyn azamattarǵa qoıylatyn talaptar jóninde pikirtalas boldy. Sońynda buryn Májilis depýtattyǵyna úmitkerge qoıylǵan talap Quryltaıda qoldanylady dep sheshilgen. ıAǵnı, úmitker mandat alý úshin 25 jastan asýy, sońǵy 10 jylda elde turaqty turýy mindet. Bastysy, Prezıdent kvotasy engizilmeıdi, ıaǵnı arnaıy taǵaıyndalǵan «tańdaýly tulǵalar» bolmaıdy. Áıelderge, jastarǵa jáne múgedektigi bar azamattarǵa arnalǵan partııalyq kvota ǵana saqtalady.

Sarapshylardyń pikirinshe, Quryltaı depýtattarynyń partııalyq tizimmen ótýi partııalar arasynadaǵy saıası básekeni arttyrýy múmkin. Partııaishilik, tipti partııaaralyq reformalar saıası mádenıetti jańa deńgeıge shyǵarady dep boljaýda.

Qasym-Jomart Toqaev keshe Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda da osy mánde oıdy aıtqany este.

– Jańa Konstıtýtsııanyń zańdy kúshine enýi – ult taǵdyryna tikeleı áser etetin tarıhı oqıǵa. Tuǵyryna qonǵan Ata zańymyz asa aýqymdy qoǵamdyq-saıası úderister kezeńine jol ashady. Osyǵan oraı, men birqatar mańyzdy qujatqa, sonyń ishinde Quryltaı saılaýyn ótkizý týraly arnaıy Jarlyqqa qol qoıamyn. Soǵan sáıkes partııalar arasyndaǵy báseke de jandana túsedi. Biz jasampaz el retinde osy saıası naýqandy da joǵary deńgeıde ótkizýimiz kerek. Aldaǵy saılaýda ashyq, adal jáne ádil báseke bolýǵa tıis, – dedi Memleket basshysy

Elge saıası salmaǵy bar, tipti naqty zań usynýǵa áleýetti konsýltatıvti organ kerek. Sebebi qoǵamdyq dıalog alańdary keı jaǵdaıda tutas jalpyulttyq múddeni qamtamasyz ete almaı otyr. Sondyqtan Ata zańda Halyq keńesin qurý bastamasy engizildi. Onda tek sala mamandary ǵana emes, azamattyq qoǵamnyń barlyq ókilderi bas qosýǵa múmkindik alady jáne qoǵamnyń zań shyǵarý úderisine tikeleı qatysýy artady.

Belgilisi, konsýltatıvtik-keńesshi organǵa 126 adam múshe bolady:

42 ókil – etnomádenı birlestikterden;

42 ókil – qoǵamdyq jáne úkimettik emes uıymdardan;

42 ókil – máslıhattar men qoǵamdyq keńesterden delegat etip jiberilmek.

Prezıdent janyndaǵy QSZI-dyń Óńirlermen jumys bóliminiń bas sarapshysy Azamat Janseıitov Halyq Keńesi azamattyq qoǵamnyń rólin attyrady degen pikir aıtty.

– Keńeske zań shyǵarý bastamasyn kóterý jáne referendým ótkizý týraly bastama usyný quqyǵynyń berilýi ózekti. Endi azamattyq qoǵam ókilderi memleket ázirlegen qujattardy talqylap qana qoımaı, zańǵa bastamashy bola alady.

Máselen, birneshe óńirde aýyz sý máselesi bar delik. Qoǵamdyq uıymdar máseleni sheshý úshin ákimdikterge jeke-jeke ótinish jasamaı-aq, Halyq Keńesi arqyly ortaq máseleni sheshýge baǵyttalǵan zańdy usynýyna múmkindik bar.

Dál osyndaı tártippen aýyldaǵy medıtsınalyq kómek, múgedektigi bar adamdardyń quqy, ekologııalyq qaýipsizdik, jastardy jumyspen qamtý, kópbalaly otbasylardy qoldaý sekildi ózekti máselelerdi sheshýge bolady, – dep túsindirdi spıker.

Azamat Janseıitovtiń paıymynsha, Halyq Keńesi búkil azamattyq qoǵamnyń ornyn almastyrmaýy tıis. Qurylym qoǵam men memleket arasyndaǵy ózara is-qımyldyń mańyzdy tetigi bolyp qalǵany jón. Oǵan qosa Keńes quramynda áıelder men jastardyń bolýy, otyrystardyń jarııa túrde ótkizilýi, azamattarmen turaqty keri baılanysy mańyzdy.

Eldegi ekinshi adam

Jańa Konstıtýtsııada vıtse-prezıdenttiń bolashaq fýnktsııalary naqtylanǵan. Ata zańda vıtse-prezıdenttiń quqyqtyq mártebesi men ókiletin retteıtin jeke bap paıda boldy.

Vıtse-prezıdentti Quryltaıdyń kelisimimen prezıdent taǵaıyndaıdy. Atalǵan laýazymǵa keletin azamattyń saıası partııaǵa múshe bolýyna, depýtat atanýyna, joǵary qyzmet atqarýyna, tipti kásippen aınalysýyna jol joq. Al laýazymnan bosatý týraly sheshimdi Memleket basshysy qabyldaıdy.

Usynystardyń jaı-japsaryn ańdasaq, vıtse-prezıdent halyqaralyq arenada, eldegi basqarý qurylymdarynda Memleket basshysynyń atynan sóz sóıleýge quqy bar. Prezıdenttiń ókilettigi merziminen buryn toqtatylǵan jaǵdaıda, eldi basqarý ýaqytsha vıtse-prezıdentke júkteledi.

Saıasattanýshy Tasym Rızzattyń sózinshe, Jańa Konstıtýtsııada eshkimge artyq ókilet berilmegen. Kerisinshe, memlekettik ınstıtýttardyń jaýapkershiligin kúsheıtetin basqarý modeli basym. Bıliktiń shamadan tys bir qolǵa shoǵyrlanýynyń aldyn alyp, jekelegen tulǵalarǵa táýeldi bolý qaýpin azaıtqan.

– Máselen, Ata zańda Prezıdent jeti jyldyq merzimge bir ret saılanady dep jazylǵan. Bul saıası jaýapkershilikti kúsheıtip, bılikti uzaq ýaqyt saqtap qalýǵa degen umtylystyń jolyn kesedi. Onyń ústine jeti jyldyq merzim Prezıdentke baǵdarlamasyn júıeli túrde júzege asyrýǵa jetkilikti ýaqyt dep oılaımyn, – deıdi Tasym Rızzat.

Adam quqyǵy

Saıasattanýshy Jandos Sársenbekov Konstıtýtsııalyq ózgerister azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa yqpal etedi degen pikirde.

– Jańa redaktsııanyń alǵashqy taraýlarynda adam quqyqtaryna baılanysty kóp ózgeris bar. Bastysy, jańadan qosylǵan «Mıranda» qaǵıdasyn erekshe ataýǵa bolady. ıAǵnı, adamnyń kinási tolyq dáleldenbeıinshe, ony kináli dep esepteýge bolmaıdy.

Bul – ýaqytyly qabyldanǵan ózgeris. Sebebi qazirgi tańda áleýmettik jeli men BAQ-ta aqparattyń taralý qarqyny óte jyldam. Qoǵam keı jaǵdaıda kúdikti adamdy kináli qylyp kórsetedi. Kúdiktiniń ar-ojdany, jeke ımıdjine nuqsan keledi dep tartynatyndar az. Osy máselede jańa Konstıtýtsııadaǵy «Mıranda» qaǵıdasy olqylyqtyń aldyn alýǵa kómektesedi, – deıdi Jandos Sársenbekov. 

Sonymen qatar sarapshy Ata zańdaǵy tsenzýraǵa baılanysty naqty túsinikterdi joǵary baǵalady. Buǵan deıin aıyptaýshy taraptar eski Konstıtýtsııadaǵy jalpylama ǵana aıtylǵan oıdy ártúrli tápsirlep kelgen. Endi quqyqtyq ustanymdar aıqyndalǵan shaqta mundaı keleńsizdikter azaıady.

Osy oraıda advokattar mártebesin aıta keteıik. Búginnen bastap advokattardyń mártebesi konstıtýtsııalyq deńgeıde bekitilip, olar sot protsesine prokýrorlarmen teń jaǵdaıda qatysý múmkindigin alady.

Sonymen qatar búginnen bastap eki aı ishinde alty laýazymdy tulǵa qaıta taǵaıyndalamaq. Onyń ishinde Bas prokýror, Ulttyq bank tóraǵasy, Joǵarǵy sot tóraǵasy, Joǵary sot keńesiniń tóraǵasy, Adam quqyqtary jónindegi ýákil bar.

Qoǵamda ádilettilik pen memlekettik ınstıtýttarǵa degen senimge talap ta, suranys ta joǵary. A+Analytics zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Farhad Qasenovtiń pikirine súıensek, Ata zańda bekitilgen quqyqtyq uǵymdar «Ádiletti Qazaqstannyń» irgetasyna aınalady.

– Ádilet bolmasa, adamdardyń qoǵamdaǵy ózgeristerge degen senimi álsirep, nemquraılylyq kúsheıedi. Al memlekettik organdarǵa senim joǵalǵan jaǵdaıda, olar halyqqa qyzmet kórsetetin ınstıtýt emes, belgili bir toptyń múddesine qyzmet etetin qurylym retinde qabyldanýy múmkin.

Jańa Konstıtýtsııa osy alshaqtyqty joıýǵa degen qoǵamnyń umtylysyn kórsetedi. Onda ádilet pen senimge negizdelgen memlekettik basqarý júıesin qalyptastyrý maqsaty bekitilgen. Alaıda bul qaǵıdattardy Konstıtýtsııada jarııalaý ǵana jetkiliksiz. Olardy is júzinde tıimdi ári tolyq júzege asyrý kerek, – deıdi Farhad Qasenov.

Qoǵam úshin mańyzy qandaı?

Tarıhqa kóz júgirtsek, Konstıtýtsııa árdaıym qoǵamdaǵy tereń transformatsııanyń bastaýyna aınalatynyn kóremiz. Mysaly, Keńestik Konstıtýtsııadan táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy Ata zańyna kóshý kezinde elimiz damýynyń mańyzdy satysyna bet burdy. Endi búgingi jańa Konstıtýtsııa zaman talabyna saı ózgerýdiń bastamasy bolmaq.

QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI-dyń Óńirlermen jumys bóliminiń bas sarapshysy Azamat Janseıitov Ata zańnyń qoǵamǵa áserin basqasha sıpattady. Onyń paıymynsha, jańa Konstıtýtsııa ult sapasyn kóterýge túrtki bolýy yqtımal. Sebebi Konstıtýtsııada adamı kapıtaldy damytý, bilim berý, ǵylym men ınnovatsııany qoldaý salalary memlekettiń strategııalyq basymdyǵy retinde aıqyndalǵan.

– Jańa Konstıtýtsııany ult sapasyn qalyptastyratyn negizgi tetiktiń biri retinde qarastyrýǵa bolady. Bul jerde áńgime tek memlekettik ınstıtýttardy jetildirý týraly emes, sonymen qatar qoǵamnyń zańǵa, eńbekke, bilimge, jaýapkershilikke jáne qoǵamdyq ıgilikke degen kózqarasyn ózgertý týraly bolyp otyr, – deıdi spıker.