Jańa Konstıtýtsııadaǵy zaıyrlylyq: din men memleket qatynasy qalaı retteledi
ASTANA. KAZINFORM — Qazaqstannyń jańa Konstıtýtsııasy eldegi zaıyrlylyq qaǵıdatyn, dinı senim erkindigin jáne konfessııaaralyq tatýlyqty qamtamasyz etetin birqatar mańyzdy normany bekitti. Negizgi zańdaǵy bul talaptar azamattardyń dinı kózqarasyna qaramastan quqyqtaryn qorǵaýǵa, dinı arazdyqtyń aldyn alýǵa jáne qoǵamdaǵy kelisimdi saqtaýǵa baǵyttalǵan.
2026 jylǵy 15 naýryzda respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýtsııasy 1 shildede zańdy kúshine endi. Negizgi zańnyń preambýlasynda bilim, ǵylym, qoǵam, mádenıet, quqyq pen ekonomıkaǵa erekshe nazar aýdarylǵan. Bul baǵyttar adamı kapıtaldy damytý men nyǵaıtýǵa arnalǵan mańyzdy basymdyqtardyń biri retinde qarastyrylady.
Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty Dintanýlyq zertteýler ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Nurmuhammed Meımanhojanyń pikirinshe, jańa Konstıtýtsııa memleketti damytýdyń quqyqtyq jáne qoǵamdyq negizderin jańasha aıqyndaıdy.
— 2026 jylǵy 15 naýryzda Qazaqstan Respýblıkasynyń Jańa Konstıtýtsııasy respýblıkalyq referendýmda daýys berý arqyly qabyldanyp, 1 shildede zańdy kúshine endi. Jańa Konstıtýtsııanyń qabyldanýy Qazaqstan memlekettiginiń jańa kezeńdegi qoǵamdyq-saıası transformatsııasy sheńberinde quqyqtyq, saıası, áleýmettik saıasat pen ekonomıkalyq órleýge, qoǵamdyq biregeılikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan mańyzdy strategııalyq bastama bolyp tabylady, — deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, Konstıtýtsııada adamı kapıtal memlekettiń basty qundylyqtarynyń biri retinde qarastyrylyp, Qazaqstan demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde aıqyndalady.
— Adamı kapıtal taqyryby Negizgi zańdaǵy memlekettiń basty qundylyǵy retinde tanylǵan, memlekettiń quramdas negizderinde demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik, memleket dep baıandalǵan. Ádiletti Qazaqstan Zań men Tártip, maǵynaly ıdeıalyq basymdyqtar retinde Konstıtýtsııanyń babtarynda aıqyndalyp, azamattardyń quqyqtary men ar-namysy, qadir-qasıetterin nuqsan keltirýge jol berilmeıtini jarııalandy, — dep atap ótti Nurmuhammed Meımanhoja.
Sarapshy zaıyrlylyq qaǵıdatyn memleket pen din arasyndaǵy qatynasty retteıtin mańyzdy quqyqtyq negiz retinde túsindiredi. Onyń pikirinshe, bul qaǵıdat eń aldymen ár azamattyń dinı senim erkindigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
— Osyǵan oraı, elimizdegi zaıyrlylyq qaǵıdattaryn tıimdi júzege asyrý úshin Konstıtýtsııadaǵy osy mańyzdy quqyqtyq qaǵıdaǵa qandaı talaptar jazylǵanyn saralap qaraýǵa bolady. Zaıyrlylyq qaǵıdasy adamzattyq qundylyqtar qataryndaǵy ár-bir azamattyń dinı senim erkindigin qamtamasyz etýge arnalǵan memleket pen dinniń qarym qatynastaryn retteıtin quqyqtyq paradıgma, — deıdi ol.
Sonymen qatar Qazaqstan sııaqty kópkonfessııaly qoǵamda túrli dinı baǵyttardyń ózara túsinistigi men qoǵamdyq kelisimge úles qosýy mańyzdy. Sarapshy ıslam, hrıstıandyq jáne basqa da konfessııalardyń rýhanı qundylyqtary qoǵamdaǵy birtutas jasampazdyqty ilgeriletýge negiz bolýy tıis ekenin atap ótedi.
Jańa Konstıtýtsııada zaıyrlylyq qaǵıdaty tek dinı senim erkindigin qamtamasyz etýmen shektelmeıdi. Negizgi zańda dinı arazdyqty qozdyrýǵa baǵyttalǵan qoǵamdyq birlestikter qurýǵa jáne olardyń qyzmetine tyıym salynatyny kórsetilgen. Sondaı-aq zańnamada kózdelmegen áskerılendirilgen jasaq qurýǵa jáne dinı negizdegi saıası partııalardyń qyzmetine jol berilmeıdi.
— Jańa Konstıtýtsııada baıandalǵandaı, azamattarǵa qarasty zaıyrlylyq paradıgmasynda dinı arazdyqty qozdyrýǵa baǵyttalǵan qoǵamdyq birlestik qurýǵa jáne onyń qyzmetine, sondaı-aq zańnamada kózdelmegen áskerılendirilgen jasaq qurýǵa tyıym salynady. Sonymen qatar dinı negizdegi saıası partııanyń qyzmetine jol berilmeıdi (6-bap, 3-tarmaqtan jekelegen úzindi). Dinı uıymdardyń qyzmeti zańǵa sáıkes júzege asyrylady jáne ol konstıtýtsııalyq qurylys negizderin, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, qoǵamdyq tártipti, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyn saqtaý maqsatynda shektelýi múmkin (7 bap, 2 tarmaqtan jekelegen úzindi), — dep túsindirdi Nurmuhammed Meımanhoja.
Konstıtýtsııadaǵy taǵy bir mańyzdy norma — azamattardy dinı kózqarasyna baılanysty kemsitýge jol bermeý. Negizgi zańda azamattar men sheteldikterdi tegine, áleýmettik jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinı kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine nemese ózge de sebepterge baılanysty kemsitýge bolmaıtyny bekitilgen.
Budan bólek, jańa Konstıtýtsııada dinı qyzmetshilerge qatysty da arnaıy quqyqtyq norma qarastyrylǵan.
— Sondaı-aq, dinge senýshi azamattardyń quqyqtaryn qurmetteýdi kózdeıtin tarmaq retinde, dinı qyzmetshiler ózderine senip, syryn ashqan adamdarǵa qarsy kýálik etýge mindetti emes (19 bap, 2 tarmaqtan jekelegen úzindi), degen qaǵıdada barlyq tirkeýden ótken konfessııanyń qyzmetshisi rýhanı qundylyqtar men qatar áleýmettik qyzmettegi oryndary eskerilgen, — deıdi sarapshy.
Qazaqstannyń polıetnosty jáne polıkonfessııaly qoǵamynda konfessııaaralyq kelisimniń saqtalýy da Konstıtýtsııada erekshe mańyzǵa ıe. Negizgi zańda etnosaralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyqty buzýǵa alyp keletin áreketter konstıtýtsııalyq emes dep tanylatyny kórsetilgen.
— Konstıtýtsııada polıetnosty jáne polıkonfessııaly memlekettegi qoǵamdyq kelisimdi saqtaýdaǵy mańyzdy qaǵıda jarııalanyp, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyqty buzýǵa alyp keletin áreket konstıtýtsııalyq emes dep tanylady. (41 bap, 2 tarmaqtan jekelegen úzindi), — deıdi Nurmuhammed Meımanhoja.
Osylaısha, jańa Konstıtýtsııadaǵy zaıyrlylyq qaǵıdaty bir jaǵynan azamattardyń dinı senim erkindigin qorǵaýǵa baǵyttalsa, ekinshi jaǵynan dinı arazdyq pen kemsitýshilikke jol bermeýdi, qoǵamdyq tártip pen konfessııaaralyq tatýlyqty saqtaýdy kózdeıdi.
Sarapshynyń pikirinshe, bul normalar azamattardyń quqyqtary men mindetterin aıqyndap qana qoımaı, qoǵam múshelerin ózara kelisim men syılastyq qaǵıdattaryn ustanýǵa úndeıdi.
— Qorytyndylap aıtqanda, Negizgi zańda adam qundylyqtaryna jatatyn dinı senim erkindigi, azamattyq qoǵamdaǵy dindi ustanýshy azamattar men sheteldik qonaqtarǵa qatysty mindetter men quqyqtary jarııalanyp, áleýmettik ortadaǵy jáne jekelegen ómirindegi ustanymdary kez kelgen azamatty jalpy adamzattyq qundy paıymdardy, kelisim, syılastyq qaǵıdasyn ustanýǵa mindetteıdi. Barlyq qabyldanǵan qaǵıda órkenıetti damyǵan memleket paradıgmasyna sáıkes mańyzdy ustanymdar bolyp esepteledi, — dep túıindedi Nurmuhammed Meımanhoja.
Eske salaıyq, buǵan deıin M. Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan zertteý ýnıversıtetiniń zań fakýltetiniń dekany, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, dotsent Maqsat Elikbaı Ata Zańnyń el azamattarynyń kúndelikti ómirine tikeleı áser etetin negizgi erejeler týraly aıtqan edi.
