Jańa Konstıtýtsııa jobasynda halyqaralyq sharttar men genderlik teńdik máseleleri qarastyrylady

Bul týraly BUU Jańalyqtar qyzmetine bergen suhbatynda Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııalyq sotynyń tóraǵasy Elvıra Ázimova aıtty. Ol Nıý-Iorkte ótip jatqan BUU-nyń Áıelderdiń jaǵdaıy jónindegi komıssııasynyń 70-sessııasyna qatysyp jatqan Qazaqstan delegatsııasyn basqardy.

Ol óz sózinde, atalǵan sessııaǵa qatysýy – halyqaralyq qaýymdastyqqa qol jetkizilgen nátıjelerdi tanystyrýmen qatar, genderlik saıasat salasyndaǵy jańa mindetterdi aıqyndaýǵa múmkindik beredi. Ol konstıtýtsııalyq reformanyń el úshin aıryqsha mańyzǵa ıe ekenin atap ótti.

– Jańa Konstıtýtsııa shyn máninde, memlekettiń kemeldenýiniń jáne Qazaqstan qabyldaǵan halyqaralyq mindettemelerdiń rastalýy, - dedi Konstıtýtsııalyq sottyń tóraǵasy.

Onyń aıtýynsha, jańa Ata zań memleket qol jetkizgen nátıjelerdi de, sondaı-aq el aldynda turǵan jańa syn-qaterlerdi de qamtıdy.

Jańa jobada saqtalatyn negizgi qaǵıdattardyń biri – halyqaralyq sharttardy eldiń qoldanystaǵy quqyǵynyń quramdas bóligi retinde taný. Qazaqstan adam quqyqtary men genderlik teńdik salasyndaǵy birqatar halyqaralyq qujattardy, sonyń ishinde BUU aıasynda qabyldanǵan kelisimderdi ratıfıkatsııalaǵan.

– Halyqaralyq sharttyq mindettemeler Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy quqyǵynyń bir bóligi bolyp qala beredi, - dep atap ótti ol.

Elvıra Ázimovanyń aıtýynsha, bul adam quqyqtary salasyndaǵy halyqaralyq standarttar ulttyq zańnamany qalyptastyrýda mańyzdy ról atqara beretinin bildiredi.

Qazirgi zamanǵy genderlik teńdik máselelerine toqtalǵan spıker Qazaqstannyń birtindep tek osal toptardy qoldaýǵa baǵyttalǵan saıasattan qoǵam damýyna áıelderdiń belsendi rólin moıyndaıtyn neǵurlym keń tásilge kóship kele jatqanyn atap ótti.

– Búgin biz tek áıelder men qyzdardyń osaldyǵy týraly emes, olardyń el men halyqaralyq qoǵamdastyq damýyna qandaı úles qosa alatyny týraly da aıtýymyz kerek, - dedi ol.

Bul protseste mańyzdy róldi BUU Qaýipsizdik keńesiniń áıelder, beıbitshilik jáne qaýipsizdik týraly 1325 rezolıýtsııasyn iske asyrý atqarady. Bul qujat áıelderdiń sheshim qabyldaý jáne beıbitshilik ornatý protsesterine qatysý qajettiligin erekshe kórsetedi.

Sońǵy jyldardaǵy eleýli ózgeristerdiń biri – áıelder úshin tyıym salynǵan mamandyqtar tiziminiń kúshin joıýy boldy.

– Búgingi kúni elde mundaı tizim joq. Qazirgi memlekettik saıasat barlyq jumysshylarǵa, jynysyna qaramastan, qaýipsiz eńbek jaǵdaılaryn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan, - dedi Elvıra Ázimova.

Bul sheshim áıelderdiń ekonomıkalyq múmkindikterin keńeıtý jáne eńbek naryǵyna teń qoljetimdilikti qamtamasyz etýge arnalǵan strategııanyń bir bóligi boldy.

Teń quqyqty qamtamasyz etýde Qazaqstan Konstıtýtsııalyq soty mańyzdy ról atqarady. Elvıra Ázimova mańyzdy pretsedentke aınalǵan naqty isti mysalǵa keltirdi. Sotqa densaýlyǵynda qıyndyqtary bar balany tárbıelep otyrǵan er adam júginip, balasyna kútim jasaý boıynsha demalys alý quqyǵyn paıdalanǵysy kelgen. Alaıda qoldanystaǵy zańnama bul kepildikterdi tek analarǵa ǵana beretin.

Konstıtýtsııalyq sot bul normany ádiletsiz dep tanyp, ata-analar teń quqyqqa ıe bolýy kerektigin jarııalady. Nátıjesinde zańnama ózgertilip, endi ana da, áke de balasyna kútim jasaý demalysyn alý jáne tıisti áleýmettik kepildikterdi paıdalana alady.

Maman atap ótkendeı, bul mysal sot júıesi genderlik teńdikti tájirıbe júzinde nyǵaıtýǵa qalaı úles qosatynyn kórsetedi.

Sonymen qatar ol suhbat barysynda Qazaqstanda erekshe nazar úıde zorlyq-zombylyq máselesine aýdarylǵan. Memleket bul máseleni mańyzdy syn-qater retinde qabyldaıdy jáne ony sheshýge keshendi sharalar qoldanady dedi.

Elde úıde zorlyq-zombylyqty aldyn alý týraly bólek zań qabyldanǵan, ol zardap shekkenderdi qorǵaýǵa jáne aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Sonymen qatar jaqynda qylmystyq zańnamaǵa áıelderdi májbúrli túrde nekege turǵyzý úshin alastatý faktilerine qatysty ózgertýler engizildi.

Konstıtýtsııalyq sot tóraǵasy mundaı quqyq buzýshylyqtardy dástúrmen shatastyrýǵa bolmaıtynyn jáne memlekettiń buǵan túbegeıli qarsy ekenin atap ótti.

– Biz úılený úshin qyzdardy urlaý – dástúr emes, eskirgen ádet ekenin túsinýimiz kerek, - dep atap ótti ol.

Jańa Konstıtýtsııa jobasynda sondaı-aq nekeniń erikti túrde er men áıel arasyndaǵy odaq ekeni bekitilgen. Bul bap nekege erikti jáne sanaly kelisimniń mańyzdylyǵyn kórsetýge arnalǵan.

Onyń aıtýynsha, Qazaqstannyń memlekettik saıasaty qoǵamǵa aıqyn sıgnal beredi: áıelderge qatysty zorlyq-zombylyqqa jol joq.

– Zorlyq-zombylyq máselelerine – nóldik tózim, - dedi Elvıra Ázimova.

Sonymen qatar ol bul kúres tek qana jazalaýmen shektelmeı, aldyn alýdy da talap etetinin atap ótti. Mańyzdy róldi quqyqtyq mádenıetti arttyrý jáne zorlyq-zombylyqqa qoǵamnyń, ásirese jastardyń, qarsylyǵyn qalyptastyrý atqarady.

Qazaqstan delegatsııasy qatysyp jatqan BUU-nyń Áıelderdiń jaǵdaıy jónindegi komıssııasynyń 70-sessııasynyń basty taqyryby – áıelderdiń ádildikke qol jetkizýi.
Elvıra Ázimovanyń aıtýynsha, quqyq pen zań genderlik teńdik salasynda qol jetkizilgen nátıjelerdi júıeli túrde bekitýge arnalǵan negizgi qural sanalady.

– Quqyq pen zań – qol jetkizilgen nátıjelerdi júıeli negizde bekitýge múmkindik beretin quraldar, - dedi ol.

Qazaqstannyń halyqaralyq forýmdarǵa qatysýy óz tájirıbesin bólisýge ǵana emes, sonymen qatar basqa elderdiń úzdik tájirıbelerin zertteýge múmkindik beredi.
Sot tóraǵasynyń aıtýynsha eger azamattar jańa Konstıtýtsııa jobasyn referendýmda qoldasa, Konstıtýtsııalyq sotqa qosymsha fýnktsııalar beriledi. Onyń biri – qabyldanatyn zańdar men normatıvtik aktilerdiń tek Konstıtýtsııanyń mátinine ǵana emes, onyń rýhy men prıntsıpterine de sáıkes bolýyn qadaǵalaý. Bul quqyq ústemdigin nyǵaıtýǵa jáne konstıtýtsııalyq normalardy turaqty ári birkelki júzege asyrýǵa múmkindik beredi.

Konstıtýtsııalyq reforma, halyqaralyq mehanızmderge qatysý jáne sot praktıkasyn damytý Qazaqstannyń quqyqtyq ınstıtýttardy nyǵaıtý jáne teńdikti alǵa jyljytýǵa degen umtylysyn kórsetedi.

Memlekettiń basty mindeti – zańdardy qabyldaý ǵana emes, olardyń ómirde naqty qoldanylýyn qamtamasyz etý.

Kútiletin referendým osy protsestiń mańyzdy kezeńi bolyp, eldiń quqyqtyq júıesiniń ári qaraı damýyn, sonyń ishinde áıelderdiń quqyqtaryn qorǵaý men zorlyq-zombylyqpen kúresti aıqyndaı alady. 

Eske sala keteıik, 1995 jyly qabyldanǵan Konstıtýtsııa táýelsizdigin endi ǵana alǵan Qazaqstan úshin tarıhı qujat boldy. Ol kezeńde basty mindet – memlekettiń negizin qalyptastyryp, eldiń álemdik qaýymdastyqtaǵy ornyn aıqyndaý edi. Al búginde Qazaqstan – qalyptasqan memleket, onyń geosaıası róli de ózgerdi. Sondyqtan sarapshylar jańa Konstıtýtsııa jobasyn zaman talabyna saı mańyzdy qujat dep baǵalaıdy. Olardyń pikirinshe, jańa redaktsııada «kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdaty naqty jumys isteýi tıis.