Jańa Konstıtýtsııa memleket pen qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa erejesin belgileıdi – sarapshy
ASTANA. KAZINFORM – Jibek Joly telearnasynyń tikeleı efırinde zań ǵylymdarynyń doktory, Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýtynyń dırektory Indıra Aýbakırova Qazaqstanda júrgizilip jatqan konstıtýtsııalyq reformanyń máni, jańa Konstıtýtsııanyń qoǵam ómirine áseri jáne bılik júıesindegi ózgerister týraly oıymen bólisti.
– Qazaqstan búginde aýqymdy ózgerister kezeńin bastan ótkerip jatyr. Osy tusta qoǵam jańa Konstıtýtsııany qabyldaýǵa daıyn dep aıtýǵa bola ma?
– Konstıtýtsııa ne úshin qajet degen suraqty qoıǵan kezde, eń aldymen qandaı qoǵam qurǵymyz keletinin, qandaı memlekette ómir súrgimiz keletinin jáne bolashaq urpaq qandaı elde ómir súretinin oılaýymyz kerek. Qoǵam bir orynda turmaıdy, ýaqyt ótken saıyn kúrdelene túsedi, qundylyqtar men talaptar ózgeredi. Konstıtýtsııa osy ózgeristerdi eskerip, qoǵam damýynyń baǵytyn aıqyndaıdy.
– Jańa Konstıtýtsııa qabyldaý qajettigi el damýynyń qazirgi kezeńimen baılanysty dep aıtýǵa bola ma?
– Iá, bul – zańdy úrdis. Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan úlken joldan ótti. Otyz jyl buryn ózekti bolǵan máseleler búgingi qoǵamnyń suranysyna qazir tolyq jaýap bere almaıdy. Konstıtýtsııa qazirgi zamannyń negizgi qundylyqtaryn – bilimge, ǵylymǵa, ınnovatsııaǵa, eńbekke, ekologııalyq mádenıetke degen kózqarasty kórsetýi tıis. Qoǵam ýaqyt ótken saıyn ózgeredi, adamdardyń talap-tilegi de artady. Konstıtýtsııa sol ózgeristerge jaýap berýi kerek.
– Qoǵamda memlekettik bılikke degen senimdi arttyrý máselesi jıi kóteriledi. Jańa Konstıtýtsııa bul turǵyda qandaı ról atqarady?
– Konstıtýtsııalyq jańǵyrýdyń basty maqsaty – bılik pen qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynasty jańasha qalyptastyrý. Bul araqatynas ýaqyt talabyna saı ózgerip otyrady. Konstıtýtsııa azamattarǵa óz quqyqtaryn qorǵaýdyń tetikterin beredi. Azamat ádiletsiz zańdy Konstıtýtsııalyq sotta daýlaýǵa, memlekettik organdardyń sheshimderine ákimshilik sot arqyly shaǵymdanýǵa múmkindik alady. Munyń bári bılikke degen senimdi kúsheıtedi.
Konstıtýtsııa – jylyna bir ret eske alatyn merekelik paraq qaǵazy emes. Ol – búkil zańnamanyń negizin qalaıtyn, onyń baǵytyn aıqyndaıtyn basty qujat. Al zańdar bizdiń kúndelikti ómirimizge tikeleı áser etedi. Konstıtýtsııa azamattar arasyndaǵy, azamat pen memleket arasyndaǵy, sondaı-aq memlekettik organdardyń óz ishindegi qarym-qatynastyń ortaq erejesin belgileıtin ortaj ereje.
– Reforma aıasynda bılik qurylymyna bir palataly parlament – Quryltaı, Qazaqstan Halyq Keńesi sııaqty ózgerister engiziledi. Bul ózgerister halyqtyń sheshim qabyldaýǵa qatysýyna qalaı áser etedi?
– Azamattyń bılikke senimi onyń qabyldanatyn sheshimderge yqpal etý múmkindigimen tikeleı baılanysty. Jańa Konstıtýtsııa osyndaı múmkindikterdi keńeıtedi. Parlament pen jańa dıalog alańdary halyqtyń pikirin jetkizýdiń tıimdi tetigine aınalady. Mysaly Qazaqstan Halyq Keńesi qoǵamnyń túrli áleýmettik toptarynyń ókilderin qamtyp, zań shyǵarý bastamasyn kóterý quqyǵyna ıe bolady.
– Mundaı qurylymdar zań shyǵarý úderisin kúrdelendirip jibermeı me?
– Kerisinshe, bir palataly parlament zań shyǵarý jumysyn jeńildetip, ashyq etedi. Qazaqstan Halyq Keńesiniń qyzmeti arnaıy zańmen retteledi. Bul qurylymdar bolashaqta azamattardyń saıası quqyqtaryn qorǵaıtyn demokratııalyq sıpatta jumys isteıdi.
– Partııalyq júıege qatysty da ózgerister bar. Bul jańashyldyqtardy qalaı baǵalaısyz?
– Qazaqstan qoǵamy saıası turǵydan jetildi. Proportsıonaldy saılaý júıesi partııalar arasyndaǵy básekeni kúsheıtedi. Sol kezde kúres jeke tulǵalar arasynda emes, ıdeıalar men baǵdarlamalar arasynda da júredi. Ár saılaýshynyń daýysy burynǵydan da mańyzdy bola túsedi.
– Qalaı oılaısyz, partııalar bul jaýapkershilikke daıyn ba?
– Qazaqstandaǵy partııalardyń qalyptasqan tarıhy men tájirıbesi bar. Proportsıonaldy júıe damyǵan qoǵamdarǵa tán. Qazaqstan dál osyndaı kezeńge jetti. Ideıalar básekesi saıası mádenıettiń óskenin kórsetedi.
– Qoǵamda Konstıtýtsııa tym qysqa merzimde daıyndalyp jatyr degen alańdaýshylyq bar. Bul qanshalyqty oryndy?
– Bul pikirmen kelisý qıyn. Konstıtýtsııaǵa qatysty negizgi usynystar jarty jyl buryn talqylana bastady. Azamattar men uıymdardan 2 myńnan astam usynys tústi. Konstıtýtsııalyq komıssııanyń jumysy ashyq ótti, qyzý pikirtalastar boldy.
– Suhbatymyzdy qorytyndylasaq, Konstıtýtsııanyń preambýlasy qandaı mańyzǵa ıe?
– Preambýla – quqyqtyq emes, elimiz úshin rýhanı ári qundy qujat. Onda qoǵamnyń búgingi bolmysy, bolashaqqa degen umtylysy kórinis tabady. Qazirgi kezeńde biz úshin mańyzdy sanalatyn qundylyqtar Konstıtýtsııada aıqyn kórsetildi. Bul – qoǵam damýynyń jańa satysyn bildiredi dep sanaımyn.
Aıta keteıik, buǵan deıin Murat Ábenov Parlamenttiń rólin kúsheıtý máselesine toqtalǵan edi.