Jańa Konstıtýtsııa: qazaqstandyqtardyń kúndelikti ómirinde ne ózgeredi
ASTANA. KAZINFORM — M. Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan zertteý ýnıversıtetiniń zań fakýltetiniń dekany, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, dotsent Maqsat Elikbaı Ata Zańnyń el azamattarynyń kúndelikti ómirine tikeleı áser etetin negizgi erejelerine toqtaldy.
Maqsat Elikbaıdyń pikirinshe, Qazaqstannyń jańa Konstıtýtsııasy memlekettiń qurylymyn ǵana ózgertip qoımaı, azamattardyń quqyqtaryna beriletin kepildikterdi de kúsheıtedi — sot arqyly qorǵaýdan jáne tsıfrlyq qaýipsizdikten bastap memlekettik organdardyń jaýapkershiligine deıin.
Memlekettiń jańa qurylymy
Sarapshynyń aıtýynsha, jańa Konstıtýtsııanyń kúshine enýi memlekettik-quqyqtyq turǵydan asa mańyzdy. Bul jekelegen normalardy ózgertýmen ǵana shektelmeı, memlekettiń jańa konstıtýtsııalyq qurylymyn qalyptastyrýdy bildiredi.
— Konstıtýtsııalyq ǵylym turǵysynan alǵanda, jańa Ata Zańnyń tek memlekettik bılik júıesin emes, Qazaqstannyń uzaq merzimdi damý modelin de aıqyndaıtyny mańyzdy. Adam kapıtalyn, bilim berýdi, ǵylym men ınnovatsııany damytý sııaqty strategııalyq baǵyttar alǵash ret konstıtýtsııalyq deńgeıge kóterildi. Osylaısha, áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtý tek saıası turǵydan emes, joǵary quqyqtyq deńgeıde de negizdeledi, — dedi Elikbaı.
Onyń sózinshe, jańa Konstıtýtsııada zamanaýı memlekettiń úsh mańyzdy qyry — myqty memlekettilik, adam quqyqtarynyń kepildigi jáne memlekettik bıliktiń jaýapkershiligi ózara sabaqtastyqta aıqyn kórinis tapqan.
Sonymen qatar Ata Zańdy búgingi ózgerister turǵysynan ǵana emes, uzaq merzimdi perspektıvada da qarastyrý qajet.
— Ol keıinnen zańnamany, memlekettik ınstıtýttardy, sot praktıkasyn, memlekettik basqarý júıesin jáne qoǵamnyń quqyqtyq mádenıetin jańartýǵa negiz bolady. Basqasha aıtqanda, Konstıtýtsııa Qazaqstan memleketiniń kelesi tarıhı kezeńde qandaı bolýy kerektigin aıqyndaıtyn quqyqtyq ólshemderdi belgileıdi, — dep atap ótti sarapshy.
Azamattardyń kúndelikti ómirine áseri qandaı
Maqsat Elikbaıdyń aıtýynsha, Konstıtýtsııanyń qarapaıym azamat úshin mańyzy eń áýeli onyń memleketpen tikeleı qarym-qatynasynda kórinedi. Bul bilim alý, memlekettik qyzmetterdi paıdalaný, óz quqyqtaryn qorǵaý, tsıfrlyq servısterdi qoldaný, múlikke bılik etý nemese quqyq qorǵaý organdarymen ózara is-qımyl jasaý sııaqty kúndelikti jaǵdaılarǵa qatysty.
Sarapshy adamnyń konstıtýtsııalyq qorǵalý deńgeıiniń kúsheıýin mańyzdy ózgeristerdiń biri retinde atap ótti.
— Ata Zańda adamnyń bostandyǵy naqty shektelgen jaǵdaıda beriletin kepildikter keńeıtildi. Olardyń qatarynda qorǵaýǵa quqyǵy, sot baqylaýy, negizsiz ustaýǵa tyıym salý, ózine jáne jaqyndaryna qarsy kýálik bermeý quqyǵy, kinásizdik prezýmptsııasy bar. Mańyzdysy, bul kepildikter endi tek sot nemese tergeý organdarynyń qyzmetine qoıylatyn talaptar retinde emes, adamnyń ózine tikeleı tıesili konstıtýtsııalyq quqyqtar retinde qarastyrylady, — dep túsindirdi ol.
Taǵy bir mańyzdy baǵyt — adamnyń tsıfrlyq ortadaǵy qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Maqsat Elikbaıdyń sózinshe, jeke derekterdi qorǵaý jáne tsıfrlyq qaýipsizdik kepildikteri konstıtýtsııalyq deńgeıde bekitildi.
Mundaı normalardyń mańyzy memlekettik qyzmetter, bank operatsııalary, bilim berý, eńbek qatynastary jáne kúndelikti kommýnıkatsııanyń edáýir bóligi tsıfrlyq formatqa kóshken saıyn arta túsedi.
Memlekettiń jaýapkershiligi de kúsheıedi
Sarapshy memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalardyń zańsyz áreketteri saldarynan keltirilgen zııandy óteý mindetiniń Konstıtýtsııada bekitilýine de toqtaldy.
Onyń aıtýynsha, bul norma azamat pen memlekettiń ózara jaýapkershiligi qaǵıdatyn kúsheıtedi.
— Azamat zańdy saqtaýǵa mindetti. Alaıda memlekettik bılik te Konstıtýtsııa talaptaryn saqtaýǵa tıis jáne adam quqyqtaryna zańsyz aralasqany úshin jaýap beredi, — dedi Elikbaı.
Quqyqtyq aıqyndyq qaǵıdatynyń da praktıkalyq mańyzy zor. Azamattarǵa jańa mindetter júkteıtin nemese olardyń jaǵdaıyn nasharlatatyn zańdardyń keri kúshi bolmaıdy. Bul qaǵıda jaýapkershilikti belgileıtin nemese kúsheıtetin normalarǵa da qatysty.
Sarapshynyń pikirinshe, munyń bári azamat pen memleket arasyndaǵy qarym-qatynasty neǵurlym túsinikti ári boljamdy etedi.
Bilim men ǵylymǵa basymdyq beriledi
Maqsat Elikbaı jańa Konstıtýtsııanyń mańyzdy erekshelikteriniń biri retinde adam kapıtalyn damytý, bilim, ǵylym jáne ınnovatsııany memlekettiń strategııalyq baǵyttary retinde bekitýdi atady.
Sarapshynyń aıtýynsha, konstıtýtsııalyq normalar azamattardyń qaı jerde turatynyna jáne bilim berý uıymynyń qandaı menshik nysanynda ekenine qaramastan, bilim sapasyna qoıylatyn talaptardy arttyrýǵa negiz bolady.
Onyń pikirinshe, bilim, ǵylym jáne ınnovatsııalyq damýdyń konstıtýtsııalyq basymdyqtar qatarynda bekitilýi ýnıversıtetter qaýymdastyǵy úshin de aıryqsha mańyzdy.
— Adam kapıtaly alǵash ret tek salalyq memlekettik saıasattyń nysany emes, memlekettiń konstıtýtsııalyq turǵydan aıqyndalǵan qyzmet baǵytyna aınalyp otyr. Bul bilim ekonomıkasyn damytýǵa, sondaı-aq ýnıversıtetter men ǵylymnyń el damýyndaǵy rólin kúsheıtýge quqyqtyq negiz qalyptastyrady, — dep atap ótti Maqsat Elikbaı.
Qoǵamnyń memleket isine aralasý múmkindigi keńeıedi
Sarapshynyń aıtýynsha, jańa Konstıtýtsııa memleket pen azamattyq qoǵam arasyndaǵy ózara is-qımyldyń neǵurlym mazmundy modelin qalyptastyrady.
Mańyzdy ózgeristerdiń biri — qoǵamdyq dıalogty memleket qyzmetiniń negizgi qaǵıdattarynyń biri retinde bekitý.
— Memleket pen qoǵam arasyndaǵy dıalog endi tek saıası tájirıbeniń máselesi retinde qarastyrylmaıdy. Ol Ata Zańnyń ózinde normatıvtik negizge ıe bolady, — dedi ol.
Qoǵamnyń ókildik etýiniń taǵy bir tetigi retinde zań shyǵarý bastamasy quqyǵyna ıe Qazaqstan Halyq Keńesi engiziledi. Maqsat Elikbaı zań shyǵarýshy bılik modeliniń ózgerýine jáne Quryltaıdyń qalyptasýyna da nazar aýdardy.
— Konstıtýtsııa qoǵamnyń memleket isine qatysýyna múmkindik beretin quqyqtyq tetikterdi qalyptastyrady. Endigi mindet — zańnama men praktıka arqyly bul tetikterdi naqty mazmunmen tolyqtyrý, talqylaýlardyń ashyqtyǵyn, qoǵamdyq bastamalardyń qoljetimdiligin, sheshim qabyldaý úderisiniń ashyqtyǵyn jáne memlekettik organdar men halyq arasyndaǵy keri baılanysty qamtamasyz etý, — dedi ol.
Adam jáne onyń quqyqtary — basty qundylyq
Maqsat Elikbaı Jańa Konstıtýtsııada aıqyndalǵan qundylyqtarǵa toqtalyp, eń áýeli adamdy, onyń ómirin, quqyqtary men bostandyqtaryn atap ótti.
— Memlekettik ınstıtýttar ózdiginen emes, adam men qoǵamǵa qyzmet etý arqyly ǵana konstıtýtsııalyq turǵydan aqtalady, — dep atap ótti sarapshy.
Ol sondaı-aq Qazaqstannyń egemendigi men táýelsizdigin, zań ústemdigin, bıliktiń jaýapkershiligin, bilim berýdi, ǵylym men ınnovatsııany negizgi qundylyqtarǵa jatqyzdy.
Budan bólek, Konstıtýtsııada jalpyulttyq birlik, yntymaqtastyq, qoǵamdyq dıalog, eńbekqorlyq, jasampaz patrıotızm, ekologııalyq mádenıet jáne tarıhı-mádenı murany saqtaý qundylyqtaryna da basymdyq berilgen.
Maqsat Elikbaıdyń pikirinshe, bul erejelerdiń barlyǵy memlekettiliktiń turaqtylyǵy men adam damýyn, ekonomıkalyq progress pen bilim jáne ǵylymdy, ulttyq biregeılik pen zamanaýı ınstıtýttardy ózara sabaqtastyratyn memleket modelin qalyptastyrady.
Eske salaıyq, buǵan deıin «Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty» KeAQ Otbasy jáne genderlik saıasatty zertteý ortalyǵynyń dırektory, áleýmettanýshy Elmıra Otar Qazaqstannyń jańa Konstıtýtsııasy memlekettik saıasattyń uzaq merzimdi baǵdarlaryn aıqyndap, eldiń aldaǵy damýyna negiz qalaıtynyn aıtqan edi.
