Jańa Konstıtýtsııa: adam quqyqtary men bolashaqqa baǵdar

Al búginde Qazaqstan – qalyptasqan memleket, onyń geosaıası róli de ózgerdi. Sondyqtan sarapshylar jańa Konstıtýtsııa jobasyn zaman talabyna saı mańyzdy qujat dep baǵalaıdy. Olardyń pikirinshe, jańa redaktsııada «kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdaty naqty jumys isteýi tıis. Tolyǵyraq Kazinform tilshisiniń materıalynda.

Saýalnamanyń nátıjesi qandaı?

12 aqpanda Jańa Konstıtýtsııa jobasy respýblıkalyq BAQ-ta jáne Konstıtýtsııalyq sottyń resmı saıtynda jarııalandy. Al aldaǵy kúnderi azamattar respýblıkalyq referendýmda óz tańdaýyn jasamaq.

Osyǵan baılanysty qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty halyqtyń referendým týraly habardarlyǵy men jańa Konstıtýtsııa jobasyn qoldaý deńgeıin anyqtaý úshin áleýmettik saýalnama júrgizdi. 12-20 aqpan aralyǵynda ótken saýalnamanyń nátıjesinde respondentterdiń shamamen 90%-y jańa qujat jobasyn qoldaıtyny anyqtaldy.

Zertteý derekteri azamattardyń 81,8%-y referendým ótetini týraly habardar ekenin kórsetti. Telefon arqyly júrgizilgen saýalnamaǵa sáıkes, olardyń 33,7%-y referendým jaıly jaqsy biledi, al 48,1%-y bul týraly estigenimen, tolyq aqparatqa qanyq emes. Al jastardyń 44,8%-y referendým týraly habardar ekeni anyqtaldy.

Sonymen qatar referendým týraly aqparattaný deńgeıi joǵary óńirler de belgili boldy. Olardyń qatarynda Jambyl (89,7%), Qyzylorda (89,1%), Batys Qazaqstan (88,1%), Shyǵys Qazaqstan (87,8%) oblystary men Almaty qalasy (87,6%) bar. Al elektoraldyq belsendilik Túrkistan (82,7%), Batys Qazaqstan (78,6%), Qaraǵandy (78,1%), Qyzylorda, Jambyl (75,0%) jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda (75,0%) joǵary ekeni baıqaldy.

Bul derekterdi Májilis depýtaty Erlan Saırov ta rastaıdy. Onyń aıtýynsha, óńirlerdi aralaý barysynda halyqtyń referendýmǵa degen qyzyǵýshylyǵy joǵary bolǵan.

– Konstıtýtsııa jobasy qyzý talqylanýda. Bul azamattardyń el bolashaǵyna beıjaı qaramaıtynyn kórsetedi, – dedi Májilis depýtaty.

Adam quqyǵy men áleýmettik kepildikterge basymdyq

Qazaqstan Zańgerler odaǵynyń tóraǵasy Serik Aqylbaı jańa Ata zań jobasy jastyń da, jasamystyń da tanymyna saı, túsinikti tilde jazylǵanyn aıtady. Onyń sózinshe, Konstıtýtsııalyq komıssııanyń 12 otyrysynda jáne kóptegen sektsııalyq talqylaýlarda fılologtar mátinniń ár sózine mán berip, qujattyń saýatty ári túsinikti bolýyn qamtamasyz etken.

– Bizdiń zań tehnıkasy boıynsha da, grammatıkalyq jaǵynan da óte jetik jazylǵan. Kimge bolsa da túsinikti. Máselen, preambýlany bala oqysa da túsinedi, – dedi Serik Aqylbaı.

Sondaı-aq zańger jańa Ata zań jobasynyń, ásirese, 3-babyna erekshe nazar aýdardy.

– Jańa Konstıtýtsııa jobasynyń 3-babynda memlekettiń mindetteri kórsetilgen. Eń basty prıntsıp – adamnyń quqyǵyn, ómirin, densaýlyǵyn, qaýipsiz eńbek etý múmkindigin memleket óz moınyna alyp, kepildik beredi. Eń aldyńǵy orynǵa adam qoıylyp otyr, – dedi Qazaqstan Zańgerler odaǵynyń tóraǵasy.

Jańa Konstıtýtsııa jobasynda qoǵam nazaryn aýdarǵan mańyzdy máselelerdiń biri – memlekettiń áleýmettik mindettemeleri. Qazaqstan áleýmettik memleket retinde bıýdjet shyǵysynyń 40-45 paıyzyn osy salaǵa baǵyttap keledi.

Májilis depýtaty Erlan Saırovtyń aıtýynsha, jańa Konstıtýtsııada balalarǵa tegin bilim alýǵa kepildik berilip, orta bilim alý mindetti dep kórsetilgen. Al joǵary bilimdi jastar konkýrs arqyly tegin ala alady. Eldegi 2,6 mln zeınetkerge de zeınetaqy tóleý úshin bıýdjetten 4,9 trln teńge bólinedi.

– Parlament taratylatyndyqtan, osy ýaqyt ishinde Prezıdent týraly, Quryltaı týraly, Halyq keńesi týraly, Úkimet týraly negizgi zańdarǵa ózgeris engizý qajet. Bul bizdiń qoǵamdyq-saıası jáne ekonomıkalyq ómirimizdi qaıta quratyn qujat bolmaq. Sondyqtan muny tek saıası reforma emes, quqyqtyq reforma dep te qabyldaý kerek, – dedi Erlan Saırov.

Quqyqtyq memleket qaǵıdattary kúsheıedi

Sarapshylardyń pikirinshe, jańa Konstıtýtsııaǵa kóshý Qazaqstannyń damyǵan, ádil ári turaqty memleketke aınalýy jolyndaǵy strategııalyq qadam bolmaq.

M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń «Memlekettik-quqyqtyq pánder» kafedrasynyń meńgerýshisi Bolatbek Tleýlov jańa Ata zań jobasy aýmaqtyq tutastyqty bekitip, quqyqtyq memleket qaǵıdattaryn kúsheıtýge jáne azamattardyń quqyqtary men qaýipsizdigin qorǵaýǵa yqpal etetinin aıtady.

– Quryltaı bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti kúsheıtedi. Ol sot, Parlament jáne Prezıdent bıligi arasynda aralyq baqylaý júrgizetin ınstıtýt retinde áreket etip, mańyzdy konstıtýtsııalyq ózgerister men strategııalyq sheshimderdi keńestik kelisim arqyly qabyldaýǵa múmkindik beredi. «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» tujyrymdamasyna sáıkes bul model jartylaı prezıdenttik nemese modıfıkatsııalanǵan prezıdenttik respýblıkaǵa tán, – dedi ol.

Sondaı-aq ǵalym jańa Konstıtýtsııa jobasynda tsıfrlyq keńistiktegi quqyqtardy qorǵaý máseleleri de eskerilgenin atap ótti.

– Tsıfrlyq revolıýtsııa jaǵdaıynda Konstıtýtsııa tek saıası-quqyqtyq qujat emes, sonymen birge tsıfrlyq qoǵamnyń irgetasyn aıqyndaıtyn strategııalyq aktige aınalady. Eger onda tsıfrlyq quqyqtar men derbes derekterdi qorǵaý máseleleri bekitilse, bul memlekettiń quqyqtyq júıesi jańa tehnologııalyq shyndyqqa beıimdelgenin bildiredi, – dedi Bolatbek Tleýlov.

Al fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty Saıpjamal Qorǵanova Konstıtýtsııada azamattardyń negizgi quqyqtary men bostandyqtary keńinen bekitilgenin alǵa tartady.

– Konstıtýtsııada ómir súrý quqyǵy, bostandyq pen teńdik, menshikke qol suqpaý, sóz, din, ádil sot talqylaýy men kinásizdik prezýmptsııasy sııaqty negizgi quqyqtar naqty kórsetilgen. Sondyqtan azamattar jańa Konstıtýtsııa jobasymen muqııat tanysyp, aldaǵy referendýmda daýys berý arqyly saıası belsendilik tanytady dep senemin, – dedi sarapshy.

Aıta keteıik, respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Konstıtýtsııa 2026 jylǵy 1 shildeden bastap kúshine enedi, buǵan deıin qabyldanǵan Konstıtýtsııanyń qoldanysy sol mezgilden bastap toqtatylady.

Al 2-tarmaqta respýblıkalyq referendýmda Konstıtýtsııa qabyldanǵan kún memlekettik mereke – Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasy kúni dep jarııalanatyny naqty kórsetilgen.