Jańa kókónis qoımalary Qazaqstan naryǵyna qalaı áser etti

Detsıfıtten profıtsıtke deıin

Aýyl sharýashylyǵy ónimderin saqtaıtyn zamanaýı qoımalardyń jetispeýshiligi koronavırýs pandemııasy kezinde erekshe baıqaldy. Halyqaralyq saýda men logıstıkalyq tizbekterdiń buzylýy talaı eldiń azyq-túlik qaýipsizdigine eleýli qaýip tóndirdi.
2020-2021 jyldyń qysynda jetkilikti azyq-túlik qory men zamanaýı saqtaý ınfraqurylymy joq memleketterdiń qanshalyqty osal ekeni aıqyn kórindi. Pandemııa azyq-túlik táýelsizdigi degenniń syrtqy jetkizilimderge táýeldi bolmaı, ishki naryqty óz ónimderimen qamtamasyz ete alý ekenin kórsetti.

Qazaqstanda saqtaý qoımalarynyń jetispeýshiligi men olardyń edáýir bóliginiń tozýyna baılanysty jyl saıyn jınalǵan ónimniń 40 paıyzǵa deıini, ıaǵnı shamamen 3,5 mıllıon tonnasy búlinip otyrǵan. Elde jyl saıyn 8 mln tonnadan astam kókónis pen kartop óndirilgenimen, sol kezeńde kókónis qoımalarynyń jalpy syıymdylyǵy nebári 1,7 mln tonnany qurady. Sonyń saldarynan naryqta maýsymdyq baǵa kúrt qubylyp, aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler edáýir shyǵynǵa ushyrady.

Memleket basshysynyń tapsyrmasymen saqtaý ınfraqurylymyn damytýǵa arnalǵan aýqymdy baǵdarlama iske qosyldy. Qoldanystaǵy qoımalarǵa túgendeý júrgizilgennen keıin Úkimet 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan kókónis qoımalaryn salý jáne jańǵyrtýdyń keshendi josparyn bekitti. Sol qujat aıasynda jańa nysandardyń qurylysyn júrgizýge jumsalǵan shyǵyndardyń edáýir bóligin óteýdi qosa alǵanda, memlekettik qoldaýdyń keń aýqymdy sharalary qarastyryldy.

Baǵdarlamany iske asyrý kezeńinde jalpy saqtaý syıymdylyǵy 946,4 myń tonnany quraıtyn 132 jemis-kókónis qoımasy paıdalanýǵa berildi. Bul bastapqy jospardan da joǵary kórsetkish. Atap aıtqanda, 2025 jyly josparlanǵan 236,3 myń tonnanyń ornyna 286,7 myń tonna jańa saqtaý qýaty iske qosylyp, jospar 121 paıyzǵa oryndaldy.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetinshe, búginde Qazaqstanda jalpy syıymdylyǵy 2,557 mıllıon tonnany quraıtyn 942 jemis-kókónis qoımasy jumys isteıdi. Eń iri saqtaý qoımalary Pavlodar, Jambyl, Qaraǵandy, Túrkistan jáne Almaty oblystarynda shoǵyrlanǵan. Bul óńirler dástúrli túrde kartop, kókónis jáne jemis-jıdek óndirisiniń kóshbasynda tur.

Mınıstrliktiń baǵalaýynsha, maýsymaralyq kezeńde ishki naryqty jemis-kókónis ónimderimen úzdiksiz qamtamasyz etý úshin elge shamamen 2,5 mln tonna saqtaý qýaty qajet. Osylaısha, qazirgi saqtaý ınfraqurylymy jalpy eseptik qajettilikke saı keledi.

Degenmen qajetti saqtaý kólemine qol jetkizý baǵanyń avtomatty túrde turaqtanatynyn bildirmeıdi. Naryqty úzdiksiz qamtamasyz etýde qoımalardyń syıymdylyǵymen qatar olardyń tehnıkalyq jaraqtandyrylýy, mamandanýy, ónimdi ótkizý júıesiniń tıimdiligi jáne jetkizý logıstıkasy da sheshýshi ról atqarady. Sondyqtan qurylys baǵdarlamasy aıaqtalǵannan keıin qoımalar sanyn kóbeıtýge emes, olardyń tıimdi paıdalanylýyna jáne naryqqa naqty áserine erekshe kóńil bólinip otyr.

Qoldanystaǵy baǵdarlamanyń negizgi maqsatty kórsetkishteri oryndalǵandyqtan 2030 jylǵa deıin kókónis qoımalaryn salýǵa arnalǵan jeke keshendi jospar jasalmaıdy. Soǵan qaramastan, salaǵa ınvestıtsııa tartýda memlekettik qoldaý jalǵasady.

Qazirgi tańda sharýagerler «Syıymdylyǵy 1 000 tonnadan bastalatyn kartop-kókónis qoımalaryn salý jáne keńeıtý» jobasy aıasynda qurylysqa jumsalǵan shyǵynnyń 40-50 paıyzyna deıin ınvestıtsııalyq sýbsıdııa ala alady.

Sonymen qatar Soltústik Qazaqstan oblysynyń tájirıbesin taratý baǵdarlamasy da qoldaý tetikteriniń biri bolyp qala bermek. Osy baǵdarlama aıasynda áleýmettik-kásipkerlik korporatsııalar arqyly ınvestorlarǵa kókónis qoımalaryn salýǵa jeńildetilgen qarjylandyrý usynylady. Nesıeler jyldyq 2,5 paıyzdyq mólsherlememen 10 jylǵa deıingi merzimge beriledi.

Qoımalardyń bári birdeı emes

Qazaqstannyń Kartop jáne kókónis ósirýshiler odaǵynyń tóraǵasy Baıjan Ýalhanovtyń aıtýynsha, elimizde kókónis ónimderin saqtaý máselesi sońǵy jyldary aıtarlyqtaı rettelgen. Dese de bul jaǵdaıdy tek qoımalardyń jalpy saqtaý syıymdylyǵyna qarap baǵalaý durys emes.

— Ótken jyly Qazaqstanda shamamen 3 mln tonna kartop óndirildi. Kókónis qoımalarynyń jalpy syıymdylyǵy da osy kólemge jýyqtaıdy. Bir qaraǵanda kórsetkishter minsiz kórinedi. Alaıda tereńine boılasaq qoımalardyń tehnıkalyq jaraqtandyrylýy men maqsattyq baǵyty ár túrli ekenin baıqaımyz, — deıdi sarapshy.

Onyń aıtýynsha, zamanaýı kókónis qoımalarynyń bir bóligi ishki naryqty jańa ónimmen qamtamasyz etýge emes, kartoptan frı, chıpsy jáne qosylǵan quny joǵary ózge de ónimderdi shyǵaratyn qaıta óńdeý kásiporyndarynyń qajettiligine beıimdelgen. Sondyqtan qoımalardyń jalpy saqtaý kólemi maýsymaralyq kezeńde eldiń kókóniske degen naqty suranysyn qamtamasyz etý múmkindigin tolyq kórsete bermeıdi.

Baıjan Ýalhanovtyń pikirinshe, zamanaýı qoımalar jetkilikti bolǵannyń ózinde jaz aılarynda ımporttan tolyq bas tartý múmkin emes ári ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz.

— Qazaqstan birneshe klımattyq beldeýde ornalasqan. Byltyrǵy kartop jazǵa qaraı óziniń sapasy men dámdik qasıetin birtindep joǵaltady. Osy kezeńde naryqqa elimizdiń ońtústik óńirlerinen jáne kórshi memleketterden ákelinetin jańa qazylǵan kartop túsedi. Oǵan suranys árdaıym joǵary. Sondyqtan munymen kúresýdiń qajeti joq. Al kartopty jaz boıy saqtaý úshin salqyndatý júıesi men arnaıy gaz ortasy qajet. Bizde elektr energııasynyń baǵasy joǵary bolǵandyqtan, osyndaı ónimniń ózindik quny da aıtarlyqtaı qymbatqa túsedi, — deıdi Qazaqstannyń Kartop jáne kókónis ósirýshiler odaǵynyń tóraǵasy.

Onyń aıtýynsha, azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtýdyń kelesi kezeńi jańa qoımalar salýdan góri aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýdi damytýǵa, otandyq tuqym sharýashylyǵyn jetildirýge, ımport pen eksport aǵyndaryn baqylaý júıesin tıimdi qylýǵa baǵyttalýy tıis.

Saqtaý qýattary baǵaǵa qalaı áser etti

Elde kókónis saqtaý qýattaryna degen jalpy qajettilik qamtamasyz etilgenimen, maýsymdyq baǵa aýytqýyn tolyq joıý ázirge múmkin bolmaı tur. QR Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrliginiń málimetinshe, zamanaýı jemis-kókónis qoımalary azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi mańyzdy tetik bolǵanymen, olar baǵanyń tolyq turaqtylyǵyna kepil bola almaıdy.

Maýsymaralyq kezeńde naryqtaǵy jaǵdaıǵa bir mezgilde birneshe faktor áser etedi. Olardyń qatarynda ótken jylǵy ónim qorynyń sarqylýy, jańa ónim túskenge deıin usynystyń azaıýy, aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń maýsymdyq sıpaty, jınalǵan ónim kólemi, aýa raıy jaǵdaıy, álemdik naryqtaǵy ahýal, valıýta baǵamynyń ózgerýi, saqtaý men tasymaldaý shyǵyndarynyń ósýi bar.

Soǵan qaramastan jańa zamanaýı qoımalardyń iske qosylýy naqty nátıje berdi. Olar aýyl sharýashylyǵy ónimderi ysyrabyn azaıtýǵa, saqtaý merzimin uzartýǵa jáne kókónis ónimderiniń naryqqa birkelki jetkizilýine múmkindik berip otyr. Sonyń nátıjesinde maýsymaralyq kezeńde baǵaǵa túsetin qysym birshama tómendedi.

Osylaısha, saqtaý ınfraqurylymyn damytý ishki naryqty turaqtandyrýǵa yqpal etken mańyzdy faktorlardyń birine aınaldy. Alaıda baǵa dınamıkasy áli de ónim kólemine, aýa raıyna, ımporttyq jetkizilimderge, logıstıka men saqtaý shyǵyndaryna, álemdik naryqtaǵy jaǵdaıǵa tikeleı táýeldi.

— Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine sáıkes 2026 jyldyń basynan beri áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary baǵasynyń ındeksi 101,9 paıyzdy qurady. Sonymen qatar osy sanattaǵy taýarlar baǵasynyń ósý qarqyny tórt eseden astam tómendep, 2025 jyldyń sáıkes kezeńindegi 7,6 paıyzdyń ornyna 1,9 paıyzdy qurady, — dep habarlady Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrligi Kazinform agenttiginiń resmı saýalhatyna bergen jaýabynda.

Fermerler ne deıdi

Sala ókilderiniń baǵalaýy memlekettik organdardyń qorytyndylarymen úndes. Olardyń pikirinshe, jańa kókónis qoımalary naryqtaǵy jaǵdaıdy edáýir jaqsartqanymen, maýsymdyq baǵa qubylmalylyǵy máselesin tolyq sheshken joq.

Qaraǵandy oblysynyń agrokásipkeri Aleksandr Matvıenkonyń aıtýynsha, búginde kókónis qoımalary qarqyndy salynyp jatyr. Buǵan eń aldymen memlekettik qoldaý oń yqpal etti.

— Qazir kókónis qoımasyn salý rasymende tıimdi. Eger nysan tońazytqysh jabdyqtarymen jabdyqtalsa, memleket qurylys shyǵyndarynyń 50 paıyzyn, al ondaı jabdyq bolmasa 40 paıyzyn sýbsıdııalaıdy. 2021 jyldan beri Aqmola, Pavlodar jáne Qaraǵandy oblystaryndaǵy qurylys jumystary qarqyndy. Jobalardyń kólemi ár sharýashylyqtyń múmkindigine baılanysty. Máselen, biz qazir úsh kókónis qoımasyn salyp jatyrmyz: ekeýi 6,5 myń tonnaǵa, bireýi 22 myń tonnaǵa arnalǵan, — deıdi fermer.

Onyń aıtýynsha, zamanaýı qoımalar aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń tabysyn edáýir arttyrýǵa múmkindik beredi. Eger kartop jınalǵannan keıin birden satylmaı, qys mezgiline deıin saqtalsa, tabys 30-40 paıyzǵa, al keı jyldary odan da joǵary deńgeıge jetýi múmkin.

Sondaı-aq shaǵyn sharýashylyqtardyń basym bóligi áli de ónimdi qymbat ınfraqurylymǵa ınvestıtsııa salmaı-aq, «egistik basynan» satýdy jón kóredi.

— Olar burynnan qalyptasqan tásilmen jumys isteýge úırengen. Degenmen ónimdi qysqa deıin saqtasa, áldeqaıda kóp tabys tabýǵa bolatynyn jaqsy túsinedi, — deıdi Aleksandr Matvıenko.

Fermerdiń aıtýynsha, eń zamanaýı kókónis qoımalarynyń ózi maýsymdyq baǵa aýytqýyn tolyq joıa almaıdy. Onyń pikirinshe, naryqty turaqtandyrýda áleýmettik-kásipkerlik korporatsııalar arqyly júzege asyrylatyn forvardtyq satyp alý tetigi mańyzdy ról atqarady. ÁKK kóktemgi egis jumystaryna jeńildetilgen qarjylandyrý usynyp, onyń ornyna bolashaq ónimniń belgili bir bóligin belgilengen baǵamen jetkizý týraly kelisimshart jasaıdy. Keıin sharýagerler birneshe aı boıy, ádette mamyr aıyna deıin, ónimdi kezeń-kezeńimen jetkizý arqyly mindettemelerin oryndaıdy. Sonyń arqasynda ishki naryq jazdyń basyna deıin negizinen otandyq kókónispen qamtamasyz etiledi. Al odan keıin ımporttyq ónimderdiń úlesi birtindep arta bastaıdy.

— Kún jylynǵan soń ónimdi tońazytqysh qoımalarǵa aýystyrýǵa týra keledi. Bul elektr energııasyna ketetin qosymsha shyǵyndy kóbeıtedi. Saqtaý shyǵynyn óteý úshin kartoptyń kelisi keminde 200-250 teńgeden satylýy tıis. Sondyqtan óndirýshilerdiń kóbisi qordaǵy ónimin maýsym aıyna deıin ótkizýge tyrysady. Jazda naryqtaǵy otandyq kartop kólemi aıtarlyqtaı azaıyp, onyń ornyn birtindep Qyrǵyzstan, Ózbekstan jáne Qytaıdan ákelinetin ónim basady. Іri qalalardyń mańyndaǵy qoımalardan az kólemde kartop jetkiziletin jaǵdaılar bar, biraq bul ishki suranysty tolyq qamtamasyz etýge jetkiliksiz, — deıdi Aleksandr Matvıenko.

Osyǵan uqsas pikirdi táýelsiz sarapshylar da bildirip otyr. Olardyń aıtýynsha, saqtaý qýattarynyń artýy naryqqa oń áserin tıgize bastady.

Sarapshy Kırıll Pavlov jańa kókónis qoımalarynyń salynýy keıbir ónim túrleri boıynsha maýsymdyq baǵa qubylýyn báseńdetken negizgi faktorlardyń biri bolǵanyn aıtty.

— Bıyl kóktemde kartop baǵasy aldyńǵy jyldardaǵydaı kúrt qymbattaǵan joq. Buǵan jańa qoımalardyń paıdalanýǵa berilýi óz áserin tıgizgeni sózsiz. Saýda jelileri jumysyndaǵy ózgeristerdi de eskergen jón. Buryn olar ımporttyq ónimderdiń basymdyǵyn tutynýshylardyń talǵamymen túsindiretin. Qazir bul jaǵdaı birtindep ózgerip keledi. Importty otandyq ónimmen almastyrýǵa múmkindik bar jerde ony barynsha tıimdi paıdalaný qajet, — deıdi ol.

Kırıll Pavlov saqtaý ınfraqurylymyn damytý agroazyq-túlik naryǵyndaǵy barlyq máseleni tolyq sheshpeıtinin atap ótti.

— Kartop pen sábizge qatysty jaǵdaı rasynda da aıtarlyqtaı jaqsardy. Alaıda tez buzylatyn jemis-kókónis ónimderin saqtaý men tasymaldaýǵa qatysty máseleler áli de ózekti bolyp qala beredi, — deıdi sarapshy.

Salany damytýdaǵy kelesi qadam

Sońǵy jyldary Qazaqstanda zamanaýı saqtaý qoımalarynyń tapshylyǵy túıtkiliniń túıini tarqatyldy. Birneshe jyl buryn bul másele eldiń azyq-túlik qaýipsizdigine tóngen negizgi táýekelderdiń biri sanalǵan edi. Alaıda júrgizilgen taldaý kókónis qoımalaryn salý salany jańǵyrtýdyń alǵashqy kezeńi ǵana bolǵanyn kórsetedi.

Endigi negizgi mindet — saqtaý ınfraqurylymyn ulǵaıtý emes, tuqym sharýashylyǵynan bastap ónim óndirý, saqtaý, qaıta óńdeý, logıstıka jáne naryqty retteýge deıingi búkil óndiristik-ótkizý tizbeginiń tıimdiligin arttyrý.

Dál bul baǵyttardyń ózara úılesimdi ári tıimdi bolýy qurylǵan júıeniń tek ónimdi saqtap qalýǵa emes, ishki naryqty jyl boıy otandyq ónimmen turaqty qamtamasyz etýge jáne tutynýshylar úshin baǵanyń barynsha turaqty ári boljamdy bolýyna múmkindik beredi.

Eske salsaq, osyǵan deıin jaz mezgilinde kókónisten ýlanyp qalmaý úshin ne isteý kerektigi jaıynda jazǵanbyz.