Astana men Máskeý: eýrazııalyq keńistiktegi seriktestiktiń ekonomıkalyq kelbeti

Strategııalyq transformatsııa

Bıyl naýryz aıynda qos el prezıdentteri – Qasym-Jomart Toqaev pen Vladımır Pýtın telefon arqyly sóılesip, aldaǵy memlekettik sapardyń strategııalyq áriptestik pen odaqtastyq qatynastardy nyǵaıtýdaǵy aıryqsha mańyzyn atap ótti. Dıalog ekijaqty kún tártibindegi joǵary deńgeıdegi senim men turaqty baılanystyń jalǵasy retinde qarastyrylady.

Osy saıası negizdiń aıasynda sońǵy bir jylda Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy yntymaqtastyq aıtarlyqtaı keńeıdi. Buǵan deıin kún tártibinde negizinen energetıka men saýda basym bolsa, qazirgi kezeńde yqpaldastyq tsıfrlandyrý, kólik-logıstıka ınfraqurylymy, ónerkásiptik kooperatsııa, bilim berý, mádenıet, týrızm jáne gýmanıtarlyq salalardy da qamtıtyn kópqyrly júıege aınalyp otyr.

Soǵan qaramastan, eki eldiń jaqyndasýyndaǵy negizgi qozǵaýshy kúsh retinde ekonomıka mańyzyn saqtap otyr. Ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha ekijaqty taýar aınalymy 27,4 mlrd dollar bolyp, Reseı Qazaqstannyń eń iri saýda-ekonomıkalyq seriktesteriniń biri mártebesin saqtady. Taraptar aldaǵy kezeńde ózara saýda kólemin 30 mlrd dollarǵa jetkizýdi josparlap otyr.

Eksport qurylymyna kelsek, Qazaqstannyń Reseıge jetkizetin negizgi taýarlary dástúrli túrde metaldar, mıneraldyq shıkizat, hımııa ónerkásibi jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderinen turady. Sońǵy jyldary bul qurylymda qaıta óńdelgen ónimder men ónerkásiptik taýarlardyń úlesi artyp keledi.

Al Reseıden keletin ımport neǵurlym ártaraptandyrylǵan sıpatqa ıe. Kórshi elden qural-jabdyq, tehnıka, munaı ónimderi, avtokólikter, hımııa jáne metallýrgııa ónimderi, sondaı-aq azyq-túlik taýarlary jetkiziledi.

Ekonomıkalyq jáne salalyq baılanystardyń tereńdeýi eki el qarym-qatynasynyń jańa kezeńge ótip jatqanyn kórsetedi. QR SІM janyndaǵy Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýty basqarma tóraǵasynyń orynbasary Manarbek Qabazıevtiń aıtýynsha, bul úrdis resmı qujattarmen bekitilgen.

– Biz qos el prezıdentteri 2025 jyly qol qoıǵan deklaratsııada bekitilgen jan-jaqty strategııalyq áriptestik deńgeıine kóterildik. Bul – burynǵy strategııalyq áriptestiktiń jańa mazmunmen tolyqqan evolıýtsııalyq jalǵasy.

Sonymen birge qazirgi kezeńde yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyty ózgerip keledi. Basymdyq tehnologııalyq kooperatsııaǵa, birlesken ınfraqurylymdyq jobalarǵa, tsıfrlandyrýǵa jáne jahandyq ekonomıkalyq ózgerister jaǵdaıynda qosylǵan quny joǵary, turaqty óndiristik tizbekter qalyptastyrýǵa berilip otyr, – dedi sarapshy.

Integratsııanyń jańa kezeńi

Sońǵy jyldardaǵy ekonomıkalyq kórsetkishter Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy yqpaldastyqtyń joǵary deńgeıde ekenin kórsetip otyr. Bul tek saýda kóleminiń artýymen emes, ekonomıkanyń tereń ıntegratsııasymen de sıpattalady.

– Oń dınamıkany saqtaý úshin negizgi baǵyttar retinde ónerkásiptik kooperatsııany keńeıtý, kólik-logıstıka júıesin damytý, aýyl sharýashylyǵy, energetıka jáne tsıfrlyq saýda ınfraqurylymyn jetildirý mańyzdy. Mashına jasaý, munaı-hımııa, azyq-túlik óndirisi jáne tranzıttik baılanysty damytý strategııalyq turǵydan erekshe mánge ıe, – dedi qarjy sarapshysy Baýyrjan Ysqaqov.

Ekonomıstiń aıtýynsha, qazirgi saýda ósimine birneshe negizgi faktor yqpal etip otyr. Birinshiden, ol – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy uzaqmerzimdi ıntegratsııalyq úderister. Ekinshiden, jahandyq logıstıkalyq tizbekterdiń ózgerýi men sanktsııalyq qysymnyń kúsheıýi. Bul saýda baǵyttarynyń qaıta qurylýyna jáne qurlyqtyq kólik dálizderiniń rólin arttyrýǵa áser etti.

Sarapshylardyń pikirinshe, yntymaqtastyq birtindep tek shıkizat almasý sheńberinen shyǵyp, kúrdeli ekonomıkalyq baılanys júıesine aınalyp keledi. Sonyń aıǵaǵy retinde Qazaqstanda reseılik qatysýy bar 22 myńnan astam kompanııanyń jumys isteýi atalady. Sońǵy 20 jylda Reseıdiń Qazaqstan ekonomıkasyna salǵan ınvestıtsııasy 28,5 mlrd dollar bolsa, Qazaqstannyń Reseı ekonomıkasyna salǵan ınvestıtsııa kólemi shamamen 9 mlrd dollarǵa jetken.

Reseı kapıtaly energetıka, munaı-gaz, ónerkásip, bank sektory, agrarlyq sala jáne logıstıka baǵyttarynda belsendi túrde jumys istep otyr.

– Reseılik qatysýy bar shamamen 22 myń kompanııanyń qyzmeti ınvestıtsııalyq bazanyń keńeıýine, jańa jumys oryndarynyń ashylýyna jáne óndiristik baılanystyń nyǵaıýyna yqpal etedi. Sonymen birge bul ekonomıkanyń jekelegen salalaryndaǵy táýeldilikti de kúsheıtedi. Sondyqtan Qazaqstan úshin sheteldik ınvestıtsııa tartýmen qatar ekonomıkany ártaraptandyrý negizgi mindetterdiń biri bolyp qala beredi, – dedi Baýyrjan Ysqaqov.

122 joba men jańa ındýstrııalyq kún tártibi

Mańyzdy oqıǵalardyń biri retinde bıyl Qasym-Jomart Toqaev eki eldiń jalpy quny shamamen 25 mlrd dollar bolatyn 122 iri birlesken jobany iske asyrǵanyn málimdedi.

Áńgime tek shıkizat sektorymen shektelmeıdi, sebebi mashına jasaý, munaı-hımııa, kólik ınfraqurylymy sııaqty strategııalyq mańyzdy salalar qamtylyp otyr. 

QR SІM janyndaǵy Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýty basqarma tóraǵasynyń orynbasary Manarbek Qabazıevtiń pikirinshe, qazirgi kezeńdegi qarym-qatynastyń basty ereksheligi – júıeli kooperatsııaǵa kóshý.

– Biz jekelegen naqty jobalardan júıeli ári keshendi ıntegratsııaǵa bet buryp kelemiz. Energetıka negizgi resýrstarmen qamtamasyz etse, kólik pen logıstıka naryqty baılanystyrady, tsıfrlandyrý úderisterdiń tıimdiligin arttyrady, al gýmanıtarlyq yntymaqtastyq osy jobalardy júzege asyratyn adamı kapıtaldy qalyptastyrady. Nátıjesinde sınergııalyq áser paıda bolady, ıaǵnı bir saladaǵy tabys basqa baǵyttardaǵy nátıjeni kúsheıtedi. Mundaı tásil ózara yqpaldastyqty syrtqy kúızelisterge anaǵurlym tózimdi etip, qos taraptyń ekonomıkasy úshin uzaqmerzimdi artyqshylyqtar qalyptastyrady, – dep atap ótti spıker.

Eýrazııalyq baılanys: kólik, tsıfrlandyrý jáne energetıka

Jahandyq saýda baǵyttarynyń qaıta qurylýy jaǵdaıynda Qazaqstan Qytaı, Reseı, Ortalyq Azııa, Taıaý Shyǵys pen Eýropany baılanystyratyn negizgi tranzıttik dálizderdiń birine aınalý áleýetin kúsheıtti. Osy úderistegi basty bastamalardyń qatarynda «Soltústik – Ońtústik» halyqaralyq kólik dálizi bar. Búginde Astana men Máskeý deńgeıinde Qazaqstandy Eýrazııa keńistigindegi negizgi tranzıttik habtardyń birine aınaldyrý máselesi ashyq talqylanyp otyr.

– Eger tsıfrlandyrý, «Soltústik – Ońtústik» dálizin damytý jáne shekara mańyndaǵy ınfraqurylymdy jańǵyrtý jobalary tolyq júzege assa, Qazaqstan Eýrazııadaǵy negizgi tranzıttik habtardyń birine aınalýy múmkin. Bul eldiń mańyzdy logıstıkalyq torap retindegi ornyn kúsheıtedi. Al tranzıtten túsetin tabystyń artýy logıstıka salasyna ınvestıtsııa tartýǵa jol ashady, – dedi Baýyrjan Ysqaqov.

Osy maqsattarǵa qol jetkizýde kólik salasyn tsıfrlandyrý yntymaqtastyqtyń eń qarqyndy damyp kele jatqan baǵyttarynyń birine aınalyp otyr. Bıyl aqpan aıynan bastap Qazaqstan tranzıttik tasymaldarǵa arnalǵan navıgatsııalyq plombalar júıesin engizip, júk qozǵalysyn qashyqtan baqylaýǵa jáne shekaradan ótý ýaqytyn qysqartýǵa múmkindik jasady.

Sonymen qatar eki el arasyndaǵy temirjol qujat aınalymy kezeń-kezeńimen elektrondy formatqa kóshirilip jatyr. Bul baǵyttaǵy jumystar sáýir aıynda Qazaqstan men Reseıdiń ushqyshsyz transport pen kólik salasyn tsıfrlandyrý jónindegi jeke memorandýmǵa qol qoıýymen jalǵasty. Qujat elektrondy taýar-kólik júkqujattaryn damytý, tsıfrlyq ruqsat júıesin engizý jáne jańa kólik tehnologııalarymen jumys isteıtin kadrlardy daıarlaýdy kózdeıdi.

Kólik-logıstıka salasyndaǵy keshendi ózgeristermen birge ınfraqurylymdy jańǵyrtý jumystary da qatar júrgizilip keledi. Qazaqstan men Reseı shekarasyndaǵy ótkizý beketterin kezeń-kezeńimen jańartý bastalyp, bıyl 30 beketti qaıta jóndeý josparlanǵan.

Infraqurylymdyq jáne logıstıkalyq jobalarmen qatar energetıkalyq saladaǵy áriptestik te mańyzǵa ıe. Solardyń ishinde Qazaqstandaǵy alǵashqy atom elektr stantsııasynyń qurylysy erekshe oryn alady.

Sarapshylardyń baǵalaýynsha, Úlken aýylyndaǵy jobanyń júzege asýy Qazaqstan ekonomıkasy úshin keshendi transformatsııalyq áser beredi. Bul – jańa energetıkalyq qýat kózi emes, joǵary tehnologııaly salany damytý, ınjenerlik kadrlardy daıarlaý jáne jańa óndiristik tizbekterdi qalyptastyrý múmkindigi.

Sonymen birge munaı-gaz salasy men elektr energetıkasy baǵyttaryndaǵy yntymaqtastyq ta turaqty damý ústinde. Mamyr aıynyń basynda Qazaqstannyń energetıka mınıstri Erlan Aqkenjenov Máskeýde reseılik áriptesterimen birqatar kelissóz júrgizip, ınfraqurylymdyq jobalar, munaı-gaz sektoryndaǵy áriptestik, elektr energetıkasy jáne energetıkalyq qaýipsizdik máselelerin talqylady.

– Energetıka salasyndaǵy birlesken jobalar energetıkalyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa, ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa jáne elektr energııasy men otyn jetkiziliminiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Ortaq energetıkalyq júıeler ónerkásip óndirisiniń turaqtylyǵyna oń áser etedi, – dedi sarapshy.

EAEO-nyń jańa kezeńi

Ekijaqty yntymaqtastyqtyń edáýir bóligi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń tetikteri arqyly júzege asyp keledi. Bul – eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystardy tereńdetýge múmkindik beretin alań.

Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstannyń EAEO-ǵa tóraǵalyq etýi jáne uıymnyń Astanada ótetin forýmy bıylǵy eń iri saıası oqıǵalardyń biri retinde qarastyrylady. Ol óńirlik ekonomıkalyq ıntegratsııanyń aldaǵy kezeńdegi basymdyqtaryn aıqyndamaq.

Manarbek Qabazıevtiń aıtýynsha, jahandyq syn-qaterlerge qaramastan, EAEO-nyń ıntegratsııalyq ortalyq retindegi áleýeti odan ári kúsheıip keledi.

– Eki el úshin de EAEO tórt erkindikti qamtamasyz etedi. Ol – taýarlardyń, qyzmetterdiń, kapıtaldyń jáne jumys kúshiniń erkin qozǵalysy. Jahandyq syn-qaterlerge qaramastan, álemdik ekonomıkanyń fragmentatsııasy jaǵdaıynda EAEO-nyń ıntegratsııalyq ortalyq retindegi áleýeti artyp jatyr, – deıdi sarapshy.

Múmkindikter men táýekelder

Yntymaqtastyqtyń joǵary qarqynyna qaramastan, ekijaqty kún tártibinde birqatar másele saqtalyp otyr. Túıtkilder negizinen saýda-ekonomıkalyq baılanystardyń jekelegen salalaryndaǵy úılestirýdi qajet etetin baǵyttarǵa qatysty.

Solardyń biri – qazaqstandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń Reseıdiń kólik ınfraqurylymy arqyly tasymaldanýy. Bıyl sáýir aıynda Qazaqstan Reseı teńiz porttary arqyly astyq pen burshaq tuqymdas daqyldardyń tranzıtine qoıylǵan shekteýlerdi alyp tastaý máselesin kóterdi.

QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ókilderiniń aıtýynsha, birqatar shekteý alynyp tastalǵanymen, keı sanattar boıynsha másele áli tolyq sheshilmegen. Al Qazaqstan úshin bul baǵyt erekshe mańyzdy, sebebi elimiz óńirdegi iri astyq eksporttaýshylarynyń biri sanalady.

– Máseleniń sheshilýi logıstıkalyq shyǵyndardy azaıtýǵa, naryqty turaqtandyrýǵa jáne qazaqstandyq agrarshylardyń tabysyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Másele boıynsha kelissózder konstrýktıvti sıpatta ótip jatyr jáne ekijaqty ekonomıkalyq kún tártibiniń mańyzdy bóligi sanalady, – dedi Manarbek Qabazıev.

Agrarlyq baǵytpen qatar, kún tártibindegi taǵy bir mańyzdy másele – sý qaýipsizdigi. Qazaqstan men Reseı Ertis ózenin birlesip paıdalaný jáne sý sharýashylyǵynyń bas josparyn ázirleý baǵytyndaǵy jumysty jalǵastyryp keledi. Sarapshylardyń pikirinshe, klımattyń ózgerýi men sý resýrstary tapshylyǵy jaǵdaıynda transshekaralyq ózender máselesiniń mańyzy aldaǵy ýaqytta odan ári arta túsedi.

Sonymen birge qazirgi geoekonomıkalyq jaǵdaı syrtqy ekonomıkalyq táýekel máselesin ózekti etip otyr.

– Reseımen yntymaqtastyqtyń artyqshylyqtaryna iri naryqqa qoljetimdilik, tranzıttik tabys pen óndiristik kooperatsııany damytý jatady. Alaıda bir ǵana naryqqa shamadan tys táýeldilik syrtqy ekonomıkalyq táýekelderdi kúsheıtýi múmkin. Sondyqtan Qazaqstan úshin eń tıimdi strategııa – Reseımen yntymaqtastyqty saqtaı otyryp, Qytaımen, Ortalyq Azııa elderimen, Eýropamen jáne Taıaý Shyǵyspen baǵyttardy qatar damytý, – dep esepteıdi Baýyrjan Ysqaqov.

Gýmanıtarlyq baılanys

Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy gýmanıtarlyq baǵyttaǵy yntymaqtastyq aıtarlyqtaı jandanyp, bilim, mádenıet jáne týrızm salalarynda da jańa serpin baıqalyp keledi.

Osy baǵyttaǵy mańyzdy qadamdardyń biri retinde sáýir aıynda QR Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevanyń Reseıdiń «Sırıýs» federaldyq aýmaǵynyń basshylyǵymen ótkizgen kelissózderin ataýǵa bolady. Kezdesý barysynda birlesken bilim berý jobalaryn damytý, shyǵarmashylyq mektepterdi keńeıtý jáne qazaq-reseı balalar orkestrin qurý máseleleri talqylandy.

Búginde «Sırıýs» ortalyqtarynyń jelisi Almaty, Astana jáne Qazaqstannyń ózge de qalalarynda jumys istep, daryndy oqýshylardy qoldaýǵa baǵyttalǵan ortaq bilim berý keńistigin qalyptastyryp otyr. Sonymen qatar akademııalyq baılanystar, ǵylymı jobalar men mádenı almasý da turaqty túrde keńeıip keledi.

– Gýmanıtarlyq baǵyt ekijaqty qatynastardyń tolyqqandy quramdas bóligine aınala tústi. Mundaı jobalar mádenıetaralyq dıalogti nyǵaıtady, adamı kapıtaldy damytady jáne halyqtar arasyndaǵy senimniń negizin qalyptastyrady, – dep atap ótti Manarbek Qabazıev.

Týrızm salasyndaǵy áriptestik te mańyzdy baǵyt retinde damyp otyr. Sáýir aıynda Qazaqstan men Reseı Muztaý (Belýha) mańyndaǵy shekaralyq týrızmdi damytý máselesin talqylap, týrıstik rásimderdi jeńildetý jáne shekaralas aýmaqtarda birlesken ınfraqurylym qalyptastyrý bastamalaryn qarastyrdy.

Sonymen birge ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanǵa kelgen týrıster sany jaǵynan Reseı kósh bastap otyr. Bul ózara týrıstik aǵymnyń joǵary deńgeıin jáne eki el arasyndaǵy ashyqtyqtyń artyp kele jatqanyn kórsetedi.

Kóshi-qon belsendiligi de joǵary deńgeıde saqtalyp otyr. QR ІІM derekterine sáıkes, ótken jyly Qazaqstanda turýǵa yqtııarhat alǵan Reseı azamattarynyń sany 8 myńnan asqan. Sarapshylar muny ekonomıkalyq múmkindiktermen qatar, EAEO aıasyndaǵy erkin qozǵalys tetikteriniń tıimdi jumysymen baılanystyrady.

Kelissózder qaı baǵytta órbıdi?

Vladımır Pýtınniń Astanaǵa sapary eki tarap úshin de strategııalyq mańyzy bar oqıǵa retinde qarastyrylyp otyr. Kelissózder energetıka men kólikten bastap, tsıfrlandyrýǵa, ónerkásiptik yntymaqtastyq pen gýmanıtarlyq salaǵa deıingi ekijaqty qatynastyń is júzinde barlyq spektrin qamtıdy dep boljanady. Jalpy mazmun Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy yntymaqtastyqty qazirgi ózgerip jatqan jahandyq jaǵdaılarǵa sáıkes beıimdeý qajettigin kórsetedi.

Búginde eki el arasyndaǵy qatynas birtindep klassıkalyq «eksport – ımport» modelinen shyǵyp, anaǵurlym kúrdeli ári kópdeńgeıli ózara baılanystar júıesine aınalyp keledi.

– Qazaqstan Máskeýmen ózara tıimdi baǵyttarda yntymaqtastyqty tereńdetip, sonymen qatar Qytaımen, EO elderimen, AQSh-pen, Túrkııamen jáne basqa da seriktestermen dıalogti belsendi túrde damytyp keledi. Mundaı saıasat strategııalyq ıkemdilik pen turaqtylyqty saqtaýǵa múmkindik beredi, – dedi Manarbek Qabazıev.

Jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaıynda pragmatızm Qazaqstan–Reseı qatynasynyń negizgi qaǵıdasyna aınalyp otyr. Qazaqstan úshin Reseı eń iri saýda seriktesi, mańyzdy tranzıttik kórshi jáne negizgi ınvestorlardyń biri bolyp qala beredi. Al Reseı úshin Qazaqstan Eýrazııa keńistigindegi mańyzdy logıstıkalyq jáne ınfraqurylymdyq býyn retinde qarastyrylady. Osy turǵydan alǵanda, Astanada ótetin aldaǵy kelissózder ekijaqty kún tártibin ǵana emes, sonymen qatar Eýrazııalyq ıntegratsııanyń jańa baǵyttaryn aıqyndaýy yqtımal.