Myńjyldyq tarıhtyń sabaqtastyǵy – jańa Konstıtýtsııa jobasy aıqyndap bergen baǵdar
ASTANA.KAZINFORM - Konstıtýtsııalyq reformalar jónindegi komıssııa Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Ata Zańynyń jobasyn jarııalady. Bul týraly Konstıtýtsııalyq sot habarlady.
Bul qujat azamattardan, saıası partııalardan, qoǵamdyq uıymdar men sarapshylardan túsken usynystardy muqııat taldaýdyń, ashyq qoǵamdyq talqylaýlardyń, sondaı-aq jańa normalar men erejelerdi jan-jaqty ári tııanaqty pysyqtaýdyń nátıjesinde paıda boldy.
Konstıtýtsııalyq reforma Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstanda bir palataly Parlament qurý jónindegi bastamasynyń negizinde týyndady. Prezıdent bul ıdeıany 2025 jylǵy 8 qyrkúıekte óziniń halyqqa arnaǵan jyl saıynǵy Joldaýynda eldiń saıası júıesin keshendi jańǵyrtý jáne jasandy ıntellekt dáýirinde Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna eleýli oń serpin berý maqsatynda aıtqan bolatyn.
2025 jylǵy 8 qazanda Parlamenttik reformany iske asyrý jónindegi jumys tobyn qurý týraly ókimge qol qoıyldy. Onyń quramyna belgili quqyqtanýshy ǵalymdar, sarapshylar, saıası partııalar men qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi kirdi.
Alaıda talqylaýlarǵa barlyq belsendi azamattar qosylyp, óz pikirleri men usynystaryn e-Otinish jáne eGov portaldary arqyly joldaı bastady. Osylaısha, jańa reformany keńinen ári qarqyndy talqylaý shamamen alty aıǵa sozyldy. Osy kezeń ishinde Jumys toby azamattardan túsken eki myńnan astam usynysty jan-jaqty qarap, júıelep shyqty.
2026 jylǵy qańtarda ótken Ulttyq quryltaıdyń V otyrysynda Memleket basshysy atqarylǵan jumystyń qorytyndysyn shyǵaryp, aldaǵy ózgeristerge qatysty óz kózqarasyn bildirdi.
Qasym-Jomart Toqaev, sondaı-aq, parlamenttik reforma aıasynda bastapqyda Ata Zańnyń shamamen 40 babyna ózgerister engizý kózdelgenin atap ótti. Alaıda jumys barysynda ózgerister kólemi áldeqaıda aýqymdy bolatyny aıqyndalyp, olar saıası jáne qoǵamdyq ómirdiń kóptegen ózge de qyrlaryn qamtıtyny belgili boldy.
2026 jylǵy 21 qańtarda Konstıtýtsııalyq komıssııa quryldy. Onyń quramyna Ulttyq quryltaı músheleri, belgili quqyqtanýshylar, ortalyq memlekettik organdardyń jaýapty qyzmetkerleri, BAQ basshylary, máslıhat tóraǵalary, aımaqtyq qoǵamdyq keńesterdiń ókilderi, sondaı-aq sarapshylyq jáne ǵylymı qaýymdastyq ókilderin qosa alǵanda 130 adam kirdi. Osylaısha, Komıssııa quramynda Qazaqstannyń barlyq áleýmettik toptary men aımaqtary tolyq qamtyldy.
Komıssııaǵa Konstıtýtsııalyq Sottyń Tóraǵasy Elvıra Azımova basshylyq etedi. Memlekettik keńesshi Erlan Qarın jáne Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva onyń orynbasarlary bolyp belgilendi.
«Komıssııanyń qurylýyn sektorlyq ózgeristerden keshendi konstıtýtsııalyq transformatsııaǵa ótýdiń kórinisi retinde qarastyrýǵa bolady. Onyń aldynda erekshe mıssııa tur. Ol – Ata Zańda bir jaǵynan konstıtýtsııalyq qurylystyń negizgi prıntsıpterin saqtaý, ekinshi jaǵynan qazirgi zamanǵy syn-qaterlerge laıyqty kózqarasty bildirý múmkindigin qamtamasyz etý», – dep atap ótti alǵashqy otyrysta Konstıtýtsııalyq Sottyń Tóraǵasy Elvıra Azımova.
Komıssııanyń barlyq otyrystary tolyqtaı ashyq túrde ótkizilip, tikeleı efırde kórsetildi. Onyń jumysy BAQ-ta keńinen jáne egjeı-tegjeıli baıandaldy. Óz pikirlerin, eskertpelerin jáne usynystaryn belgili zańgerler, quqyq qorǵaýshylar, qoǵamdyq belsendiler, depýtattar, saıası zertteýshiler jáne basqa da sarapshylar bildirdi.
Jumys barysynda Komıssııa músheleri respýblıkanyń Ata Zańynyń barlyq negizgi túzetýlerin jan-jaqty qarap shyqty. Bul túzetýler Konstıtýtsııanyń barlyq bólimderine jáne 77 babyna qatysty, ıaǵnı jalpy mátinniń 84%-yn qamtydy. Osylaısha, Komıssııa músheleri Qazaqstannyń jańa Konstıtýtsııasyn ázirleý máselesin alǵa tartty.
Qazaqstan Respýblıkasy Ata Zańynyń tujyrymdamalyq ózgeristeri memlekettiń adamǵa baǵdarlanǵanyn arttyrýǵa, Qazaqstan halqyna tán ózekti qundylyqtar men qaǵıdattardy kórsetýge, sondaı-aq respýblıkadaǵy saıası ınstıtýttar qurylymynyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Jańa Preambýlada adam quqyqtary men bostandyqtary alǵash ret memlekettiń negizgi basymdyǵy retinde jarııa etildi. Birlik pen yntymaqtastyq, ultaralyq jáne dinaralyq kelisim Qazaqstan memlekettiliginiń negizi retinde belgilendi.
Egemendik pen Táýelsizdik, birtutastyq, aýmaqtyq tutastyq ózgermeıtin qundylyqtar sanatyna jatqyzyldy.
Ádilettilik, Zań men Tártip, tabıǵatqa uqypty qaraý sııaqty qaǵıdattar alǵash ret Konstıtýtsııa deńgeıinde bekitilgen.
Sonymen qatar, memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy jáne egemendiktiń ıesi Qazaqstan halqy bolyp tabylatyny bekitilgen.
Ata Zańymyzdyń jańa mátininiń basty ıdeıasy retinde bilim men ǵylym, mádenıet pen ınnovatsııa anyqtaldy. Bul memlekettiń bolashaǵy mıneraldy resýrstar men tabıǵı baılyqtarmen emes, adamı kapıtalmen jáne azamattardyń jetistikterimen anyqtalatynyn kórsetetin túbegeıli mańyzdy betburys.
Taǵy bir mańyzdy maǵynalyq baǵyt – tsıfrlandyrý. Osyǵan baılanysty Konstıtýtsııanyń jańa mátininde alǵash ret azamattardyń quqyqtaryn tsıfrlyq ortada qorǵaý týraly norma bekitildi.
Konstıtýtsııanyń jańa mátininiń basty ereksheligi – adam quqyqtaryna baǵdarlanýy. Osylaısha, adam quqyqtary men bostandyqtary jańa Preambýlada ǵana bekitilip qoımaı, búkil Konstıtýtsııanyń erekshe basymdyǵy ári maǵynalyq ózegi retinde aıqyndalǵan.
Din men memlekettiń ara-jigi naqty ajyratylyp bekitiledi. Bilim berý men tárbıe júıesiniń zaıyrly sıpaty aıqyndalady.
Neke er adam men áıel adamnyń erikti jáne teń quqyqty odaǵy ekendigi týraly ereje engiziledi. Bul sheshim dástúrli qundylyqtardy eń joǵary quqyqtyq deńgeıde qorǵaýǵa jáne áıelderdiń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtýge baǵyttalǵan.
Konstıtýtsııa jobasynyń negizgi novellalarynyń ishinde mynalardy atap ótýge bolady:
- 145 depýtattan turatyn jáne jańa, keńeıtilgen ókilettikterge ıe bir palataly jańa Parlament – Quryltaı qurylady. Ony qurý kezinde proportsıonaldy saılaý júıesi qoldanylady, al depýtattardyń ókilettik merzimi 5 jyldy quraıdy.
Proportsıonaldy júıe partııalardyń kadrlyq saıasatyn damytýǵa, olardyń ınstıtýtsıonaldyq rólin arttyrýǵa jáne saıası kúshterdiń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin kúsheıtýge yqpal etedi.
- Jańa jalpyulttyq dıalog platformasy – Qazaqstannyń Halyq Keńesi qurylady, ol Qazaqstan halqy Assambleıasy men Ulttyq quryltaıdyń strategııalyq fýnktsııalaryn jalǵastyrady. Bul Qazaqstan halqynyń múddelerin bildiretin, zań shyǵarý bastamasy quqyǵyna ıe joǵarǵy konsýltatıvtik organ bolady.
- Vıtse-prezıdent ınstıtýtyn qurý. Ol QR Prezıdentiniń atynan Qazaqstan men shetelderdiń qoǵamdyq-saıası, ǵylymı jáne mádenı-aǵartýshylyq uıymdarymen ózara is-qımyl jasasýdy júzege asyrady.
- Advokattyq qyzmetke jáne advokatýraǵa arnalǵan arnaıy bap alǵash ret Konstıtýtsııada bekitiledi.
- Zııatkerlik menshik quqyǵyn qorǵaý qamtamasyz etiledi.
- Azamattarǵa jańa mindetter júkteıtin nemese olardyń jaǵdaıyn nasharlatatyn zańdarǵa, sol quqyq buzýshylyq úshin qaıtadan jaýapqa tartýǵa jol bermeýge tyıym salýdy jáne kinásizdik prezýmptsııasy qaǵıdattaryna, qosa alǵanda, azamattardyń quqyqtaryna kepildik kúsheıtiledi.
- «Mıranda erejesi» bekitiledi.
Sonymen qatar, Qazaqstannyń jańa Konstıtýtsııasynyń jobasynda eskirgen termınologııalyq apparat máselesi keshendi túrde sheshilýde.
Elimizdiń jańa Ata Zańynyń mátini qalyptasqan memlekettik qurylymdy, halyqaralyq bedeldi, adamı kapıtaldy, bilim, ǵylym jáne ınnovatsııalardy damytýdaǵy Qazaqstannyń aıqyn basymdyǵyn atap kórsetedi, ol senimdi túrde bolashaqqa kóz tastaıdy.
Sonymen qatar, memlekettik qurylymnyń qalyptasýyna jáne Qazaqstannyń tarıhı damýynda mańyzdy ról atqarǵan qazirgi Konstıtýtsııaǵa qurmet kórsetiledi.
Jalpy, Konstıtýtsııanyń jańa redaktsııasynyń alǵashqy jobasynda Preambýla, 11 bólim jáne 95 bap bekitilý usynylady.
Usynystar qabyldaý e-Otinish jáne eGov portaldary arqyly jalǵasyp jatyr.
Jańa Konstıtýtsııa boıynsha naqty sheshimdi elimizdiń azamattary jalpyulttyq referendýmda qabyldaıdy.
Konstıtýtsııalyq komıssııanyń jumysy jalǵasýda.
****
2026 jylǵy 30 qańtar
JOBA
QAZAQSTAN RESPÝBLIKASYNYŃ KONSTITÝTsIıASY
Biz, birtutas Qazaqstan halqy,
baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilikti nyǵaıta otyryp,
Uly Dalanyń myńjyldyq tarıhynyń sabaqtastyǵyn saqtap,
memlekettiń ýnıtarly sıpatyn, onyń shekarasy men aýmaǵynyń tutastyǵyna qol suǵýǵa bolmaıtynyn naqtylap,
Ádiletti Qazaqstan ıdeıasyn jáne Zań men Tártip qaǵıdatyn ustanyp,
azamattardyń quqyqtary men bostandyqtary múltiksiz saqtalatynyn málimdep,
birlik pen yntymaq, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyq qaǵıdattaryna súıenip,
mádenıet pen bilim, ǵylym men ınnovatsııa qundylyqtaryn baǵdarǵa alyp,
tabıǵatty aıalaý qajettigin moıyndap,
beıbitshilikke jáne barlyq elmen dostyqqa umtylyp,
keleshek urpaq aldyndaǵy asa joǵary jaýapkershilikti sezinip,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Ata Zańyn – osy Konstıtýtsııany qabyldaımyz.
І bólim
Konstıtýtsııalyq qurylys negizderi
1-bap
Qazaqstan Respýblıkasy – demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket. Memlekettiń eń joǵary qundylyǵy – adam men onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary.
2-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasy – ýnıtarly memleket. Basqarý úlgisi – prezıdenttik respýblıka.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Egemendigi onyń búkil aýmaǵyn qamtıdy. Memleket óz aýmaǵynyń tutastyǵyn, bólinbeýin, oǵan qol suǵylmaýyn qamtamasyz etedi.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy konstıtýtsııalyq zańda aıqyndalady.
4. Qazaqstan Respýblıkasynyń elordasy – Astana qalasy. Elorda mártebesi zańda aıqyndalady.
5. Qazaqstan Respýblıkasy men Qazaqstan ataýlarynyń máni birdeı.
6. Qazaqstan Respýblıkasynyń Egemendigi, Táýelsizdigi, ýnıtarlyǵy, aýmaqtyq tutastyǵy men basqarý úlgisi ózgermeıdi.
3-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasy qyzmetiniń negiz quraýshy qaǵıdattary: Egemendik pen Táýelsizdikti qorǵaý; adam quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaý; zań men tártip ústemdigin qamtamasyz etý; jalpyulttyq birlikti bekemdeý; halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý; jaýapty ári jasampaz otanshyldyq ıdeıasyn ornyqtyrý; qoǵamdyq dıalogty damytý; eńbeksúıgishtik, progress, bilim qundylyqtaryn bekitý; joǵary ekologııalyq mádenıet qalyptastyrý; tarıhı-mádenı murany saqtaý; tól mádenıetti qoldaý.
2. Qazaqstan Respýblıkasy adam kapıtalyn, bilimdi, ǵylymdy, ınnovatsııany damytýdy memleket qyzmetiniń strategııalyq baǵyty dep tanıdy.
4-bap
1. Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy jáne Egemendik ıesi – Qazaqstan halqy.
2. Halyq bılikti jalpyhalyqtyq referendým jáne erkin saılaý arqyly tikeleı júrgizedi, sondaı-aq óz bıligin memlekettik organdar arqyly júzege asyrady.
3. Qazaqstan Respýblıkasynda bılikti eshkim de ıemdenip kete almaıdy. Bılikti ıemdenip ketý zańmen qýdalanady. Halyq pen memleket atynan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, sondaı-aq konstıtýtsııalyq ókilettigi sheginde Qazaqstan Respýblıkasynyń Quryltaıy áreket etedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men ózge de memlekettik organdar ózderine berilgen ókilettik sheginde memleket atynan áreket etedi.
4. Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik bılik birtutas jáne ol zań shyǵarýshy, atqarýshy, sot tarmaqtaryna bóliný, ózara is-qımyl jasaý qaǵıdatyna sáıkes Konstıtýtsııa men zańdar negizinde júzege asyrylady.
5-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy quqyǵy – Konstıtýtsııanyń, oǵan sáıkes keletin zańdardyń, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııalyq Soty men Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń normatıvtik qaýlylarynyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń, Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq shart mindettemeleriniń normalary.
2. Konstıtýtsııanyń eń joǵary zańdy kúshi bar jáne ol Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda tikeleı qoldanylady.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda halyqaralyq sharttardy qoldaný tártibi zańdarda aıqyndalady.
4. Barlyq zańdar men Qazaqstan Respýblıkasy ratıfıkatsııalaǵan halyqaralyq sharttar jarııalanady. Azamattardyń quqyqtaryna, bostandyqtary men mindetterine qatysty normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń resmı jarııalanýy – olardy qoldanýdyń mindetti sharty.
5. Azamattarǵa jańa mindetter júkteıtin nemese olardyń jaǵdaıyn nasharlatatyn zańdardyń keri kúshi bolmaıdy.
Jaýaptylyqty belgileıtin nemese kúsheıtetin zańdardyń keri kúshi bolmaıdy.
Jańa zań buryn jasalǵan quqyq buzýshylyq úshin jaýaptylyqty joıatyn nemese jeńildetetin bolsa, jańa zań qoldanylady.
6. Qazaqstan Respýblıkasynyń jekelegen óńirleriniń ekonomıkasyn qarqyndy damytý maqsatynda konstıtýtsııalyq zańdarǵa sáıkes qarjy salasyna qatysty arnaýly quqyqtyq rejım nemese «qarqyndy damıtyn qala» arnaýly quqyqtyq rejımi belgilenýi múmkin. Osy arnaýly quqyqtyq rejımder memlekettik basqarý, sot júıesiniń jumys isteý erekshelikterin kózdeýi múmkin.
6-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynda ıdeologııalyq jáne saıası áralýandyq tanylady. Memlekettik organda saıası partııa uıymyn qurýǵa jol berilmeıdi.
2. Qoǵamdyq birlestikter zań aldynda teń. Memlekettiń qoǵamdyq birlestik isine, al qoǵamdyq birlestiktiń memleket isine zańsyz aralasýyna jáne qoǵamdyq birlestikke memlekettik organ fýnktsııalaryn júkteýge jol berilmeıdi.
3. Maqsaty nemese áreketi konstıtýtsııalyq qurylys negizderin kúshtep ózgertýge, Qazaqstan Respýblıkasynyń tutastyǵyn jáne qoǵamdyq tártipti buzýǵa, ulttyq qaýipsizdikke nuqsan keltirýge, soǵysty, áleýmettik, násildik, ulttyq, dinı arazdyqty qozdyrýǵa baǵyttalǵan qoǵamdyq birlestik qurýǵa jáne onyń qyzmetine, sondaı-aq zańnamada kózdelmegen áskerılendirilgen jasaq qurýǵa tyıym salynady.
4. Basqa memlekettiń saıası partııasy men kásiptik odaǵynyń, dinı negizdegi saıası partııanyń qyzmetine jol berilmeıdi, sondaı-aq saıası partııa men kásiptik odaqty sheteldik zańdy tulǵanyń, shetel azamaty men azamattyǵy joq adamnyń, sheteldik qatysýy bar zańdy tulǵanyń, shet memleket pen halyqaralyq uıymnyń qarjylandyrýyna jol berilmeıdi.
5. Kommertsııalyq emes uıymnyń shet memleketten, halyqaralyq jáne sheteldik zańdy tulǵadan, shetel azamaty men azamattyǵy joq adamnan alatyn aqsha qarajatynyń qozǵalysy jáne aktıvteri týraly aqparat Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryna sáıkes ashyq ári qoljetimdi bolýǵa tıis.
7-bap
1. Din memleketten bólek.
2. Qazaqstan aýmaǵynda dinı uıymdardyń qyzmeti zańǵa sáıkes júzege asyrylady jáne ol konstıtýtsııalyq qurylys negizderin, adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, qoǵamdyq tártipti, azamattardyń densaýlyǵyn jáne qoǵamnyń adamgershilik bolmysyn qorǵaý maqsatynda shektelýi múmkin.
8-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik menshik pen jeke menshik tanylady jáne teń qorǵalady.
2. Menshikti paıdalaný qoǵam men memleket ıgiligine qyzmet etýge, qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeýge, basqa tulǵalardyń quqyqtaryna jáne zańmen qorǵalatyn múddelerine nuqsan keltirmeýge tıis. Menshik sýbektileri men obektileri, menshik ıeleri quqyqtarynyń kólemi men shegi, olardy qorǵaý kepildikteri zańda aıqyndalady.
3. Jer jəne onyń qoınaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar halyqqa tıesili. Halyqtyń atynan menshik quqyǵyn memleket júzege asyrady. Jer zańda belgilengen negizderde, sharttar men shekterde jeke menshikte de bolýy múmkin.
9-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili – qazaq tili.
2. Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady.
3. Memleket birtutas Qazaqstan halqynyń tilderin úırený jáne damytý úshin jaǵdaı jasaýǵa qoldaý kórsetedi.
10-bap
Qazaqstan Respýblıkasy halyqaralyq quqyq qaǵıdattary men normalaryn qurmetteıdi, múddeli memlekettermen beıbitshilik pen yntymaqtastyqty, olardyń ishki isine aralaspaýdy, halyqaralyq daýdy beıbit jolmen sheshýdi kózdeıtin syrtqy saıasat júrgizedi.
11-bap
Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderi – Memlekettik Tý, Memlekettik Eltańba, Memlekettik Ánuran. Olardyń sıpattamasy jáne paıdalaný tártibi konstıtýtsııalyq zańda belgilenedi.
II bólim
Negizgi quqyqtar, bostandyqtar men mindetter
12-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy zańǵa sáıkes beriledi jáne toqtatylady, ol berilgen negizine qaramastan biryńǵaı jáne teń.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatyn óz azamattyǵynan aıyrýǵa, azamattyǵyn ózgertý quqyǵynan aıyrýǵa, sondaı-aq Qazaqstannan tys jerge alastatýǵa bolmaıdy. Azamattyqtan aıyrýǵa terrorıstik qylmys jasaǵany, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq múddelerine ózge de aýyr zııan keltirgeni úshin sot sheshimimen ǵana jol beriledi.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatynda qos nemese kóp azamattyǵy bolýyna jol berilmeıdi. Ózge el azamattyǵynyń bolýy Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn toqtatýǵa negiz bolady.
13-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq sharttarynda ózgeshe belgilenbese, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty shet memleketke berilmeıdi.
2. Qazaqstan Respýblıkasy óz azamattaryn el aýmaǵynan tys jerde zańǵa sáıkes qorǵaýǵa kepildik beredi.
14-bap
1. Konstıtýtsııaǵa sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynda adam quqyqtary men bostandyqtary tanylady jáne olarǵa kepildik beriledi.
2. Adam quqyqtary men bostandyqtary árkimge týmysynan tıesili, olar absolıýtti jáne olardan eshkim aıyra almaıdy.
3. Qazaqstan Respýblıkasy azamatynyń quqyqtary men mindetteri bar.
4. Konstıtýtsııada, zańdarda jáne halyqaralyq sharttarda kózdelgen jaǵdaıda shetel azamaty men azamattyǵy joq adam Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty úshin belgilengen quqyqtar men bostandyqtardy paıdalanady, sondaı-aq mindetterdi atqarady.
5. Quqyqtar men bostandyqtardy iske asyrý basqa tulǵanyń quqyqtaryn buzbaýǵa jáne bostandyqtaryn shektemeýge tıis, konstıtýtsııalyq qurylys negizderine, qoǵamdyq tártipke, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyna nuqsan keltirmeýge tıis.
15-bap
1. Ár adamnyń quqyq sýbektisi retinde tanylýǵa quqyǵy bar. Ár adam quqyqtary men bostandyqtaryn zańǵa qaıshy kelmeıtin barlyq tásilmen, onyń ishinde qajetti qorǵanys arqyly qorǵaýǵa quqyly.
2. Ár adamnyń óz quqyqtary men bostandyqtaryn sot arqyly qorǵaýǵa quqyǵy bar.
3. Qazaqstan Respýblıkasynda zańǵa sáıkes bilikti zań kómegin alý quqyǵy tanylady.
16-bap
1. Zań men sot aldynda bári teń.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatyn, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda turatyn nemese ýaqytsha júrgen shetel azamaty men azamattyǵy joq adamdy tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinı kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine nemese kez kelgen ózge de sebepterge baılanysty kemsitýge bolmaıdy.
17-bap
1. Ómir súrý quqyǵy – ár adamnyń absolıýtti jáne ajyramas quqyǵy.
2. Eshkimniń óz betimen adam ómirin qııýǵa quqyǵy joq.
3. Ólim jazasyna tyıym salynǵan.
18-bap
1. Ár adamǵa jeke basyna tıispeý quqyǵyna jáne jeke bas bostandyǵy quqyǵyna kepildik beriledi.
2. Sot sheshiminsiz adamdy zańda kózdelgen merzimnen artyq ustaýǵa bolmaıdy.
Kúzetpen ustaýǵa sot sheshimimen ǵana ruqsat etiledi jáne oǵan shaǵym jasaý quqyǵy beriledi.
3. Ár adamǵa ustalǵan sátte bostandyǵyn shekteý negizi men quqyqtary túsindiriledi.
4. Ustalǵan adamnyń, kúdiktiniń, aıyptalýshynyń tıisinshe ustalǵan, kúdikti retinde tanylǵan nemese aıyp taǵylǵan sátten bastap advokat (qorǵaýshy) kómegin paıdalanýǵa quqyǵy bar.
19-bap
1. Zańdy kúshine engen sot úkimimen adamdy kináli dep tanymaıynsha, ol jasalǵan qylmystyq quqyq buzýshylyqqa kináli emes dep sanalady.
2. Eshkim óz-ózine, jubaıyna (zaıybyna) jáne zańda aıqyndalǵan jaqyn týystaryna qarsy aıǵaq berýge mindetti emes.
Dinı qyzmetshiler ózderine senip, syryn ashqan adamdarǵa qarsy kýálik etýge mindetti emes.
3. Adamdy dál sol quqyq buzýshylyq úshin qylmystyq nemese ákimshilik jaýaptylyqqa qaıta tartýǵa tyıym salynady.
20-bap
1. Adamnyń ar-namysy men qadir-qasıetine tıisýge bolmaıdy jáne olar zańmen qorǵalady.
2. Eshkimdi azaptaýǵa, oǵan zorlyq-zombylyq jasaýǵa, basqa da qatygezdik kórsetip nemese adamnyń qadir-qasıetin qorlap jábirleýge jáne jazalaýǵa bolmaıdy.
21-bap
1. Jeke ómirge qol suqpaý quqyǵyna, jeke jáne otbasy qupııasynyń bolý quqyǵyna, tsıfrlyq tehnologııalardy qoldanýdy qosa alǵanda, derbes derekterdi zańsyz jınaýdan, óńdeýden, saqtaýdan jáne paıdalanýdan qorǵaý quqyǵyna zańmen kepildik beriledi.
2. Bank operatsııalarynyń, jeke salymdar men jınaqtardyń, jazysqan hattardyń, telefon arqyly sóılesken sózderdiń, poshta habarlamalarynyń jáne baılanys quraldarynyń, onyń ishinde tsıfrlyq tehnologııalardy qoldaný arqyly beriletin ózge de habarlamalardyń qupııasy zańmen qorǵalady. Bul quqyqty shekteýge zańda belgilengen jaǵdaıda jáne kózdelgen tártippen ǵana jol beriledi.
3. Memlekettik organdar, qoǵamdyq birlestikter, laýazymdy adamdar jáne buqaralyq aqparat quraldary ár adamǵa óz quqyqtary men múddelerine qatysty qujatpen, sheshimmen jáne aqparat kózimen tanysý múmkindigin qamtamasyz etýge mindetti.
22-bap
1. Ár adam óziniń qaı ultqa jatatynyn aıqyndaýǵa, ony kórsetýge ne kórsetpeýge quqyly.
2. Ár adamnyń ana tili men tól mádenıetin qoldanýǵa, qarym-qatynas jasaý, tárbıe berý, oqý men shyǵarmashylyq tilin erkin tańdaýǵa quqyǵy bar.
23-bap
1. Sóz erkindigine, ǵylymı, tehnıkalyq, kórkem shyǵarmashylyq erkindigine kepildik beriledi.
2. Zııatkerlik menshik zańmen qorǵalady.
3. Memlekettik qupııalardy qospaǵanda, erkin aqparat alý jáne taratý quqyǵy zańmen tyıym salynbaǵan kez kelgen tásilmen iske asyrylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qupııalaryn quraıtyn málimetter tizbesi zańda aıqyndalady.
4. Sóz erkindigi jáne aqparat taratý basqa adamdardyń ar-namysy men qadir-qasıetine, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyna nuqsan keltirmeýge, qoǵamdyq tártipti buzbaýǵa tıis.
5. Tsenzýraǵa tyıym salynady.
6. Qazaqstan Respýblıkasynyń konstıtýtsııalyq qurylys negizderin kúshtep ózgertýdi, aýmaqtyq tutastyǵyna, Egemendigi men Táýelsizdigine qol suǵýdy, qoǵamdyq tártipti buzýdy, ulttyq qaýipsizdikke nuqsan keltirýdi, soǵysty, qarýly qaqtyǵysty, áleýmettik, násildik, ulttyq, etnostyq, dinı basymdyqty nemese alaýyzdyqty, qatygezdik pen zorlyq-zombylyqty nasıhattaýǵa, sondaı-aq arandatý áreketine jáne oǵan shaqyrýǵa jol berilmeıdi.
24-bap
1. Zańda belgilengen jaǵdaılardy qospaǵanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda zańdy túrde júrgen ár adamnyń el aýmaǵynda erkin júrip-turýǵa jáne turǵylyqty jerin erkin tańdaýǵa quqyǵy bar.
2. Ár adamnyń Qazaqstan Respýblıkasynan tys jerge shyǵýǵa quqyǵy bar. Bul quqyqty shekteýge zańda belgilengen jaǵdaıda jáne kózdelgen tártippen jol beriledi. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń Qazaqstan Respýblıkasyna kedergisiz oralýǵa quqyǵy bar.
25-bap
1. Ár adamnyń ar-ojdan bostandyǵyna quqyǵy bar.
2. Ar-ojdan bostandyǵy quqyǵyn paıdalaný jalpyadamzat pen azamat quqyqtaryn, memleket aldyndaǵy mindetterdi shektemeýge tıis.
26-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń birlestik qurý bostandyǵyna quqyǵy bar. Qoǵamdyq birlestik qyzmeti zańmen retteledi.
2. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııalyq Sotynyń, Joǵarǵy Sotynyń jáne ózge de sottarynyń tóraǵalary men sýdıalary, Ortalyq saılaý komıssııasynyń, Joǵary aýdıtorlyq palatasynyń tóraǵalary men músheleri, quqyq qorǵaý organy jáne arnaýly memlekettik organ qyzmetkerleri men jumyskerleri, áskerı qyzmetshiler saıası partııa men kásiptik odaqta bolýǵa, qandaı da bir saıası partııany nemese qoǵamdyq-saıası qozǵalysty qoldaýǵa ne synı pikir bildirýge quqyly emes.
27-bap
1. Ár adamnyń eńbek etýge, qyzmet pen kásip túrin erkin tańdaýǵa quqyǵy bar. Májbúrli eńbekke tartýǵa qylmystyq nemese ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin adamdy kináli dep taný týraly sot aktisiniń negizinde, ne tótenshe jaǵdaıda, ne soǵys jaǵdaıynda ǵana jol beriledi.
2. Qazaqstan Respýblıkasy qaýipsizdik pen gıgıena talaptaryna saı eńbek jaǵdaılary quqyǵyna, eńbegi úshin qandaı da bir kemsitýsiz syıaqy alý, sondaı-aq zańǵa sáıkes áleýmettik qorǵalý quqyǵyna kepildik beredi.
3. Zańda belgilengen tásilderdi qoldana otyryp, jeke jáne ujymdyq eńbek daýlaryn sheshý quqyǵy tanylady.
4. Tynyǵý, jumys ýaqytynyń uzaqtyǵy, demalys jáne mereke kúnderi, aqy tólenetin demalys quqyǵyna zańmen kepildik beriledi.
28-bap
1. Turǵyn úıge qol suǵýǵa bolmaıdy. Sot sheshiminsiz turǵyn úıden aıyrýǵa jol berilmeıdi. Turǵyn úıge basyp kirýge, ony qarap-tekserýge, tintýge zańda belgilengen jaǵdaıda jáne kózdelgen tártippen jol beriledi.
2. Qazaqstan Respýblıkasynda óz azamattaryn turǵyn úımen qamtamasyz etýge jaǵdaı jasalady. Turǵyn úıge muqtaj azamattardyń zańda kórsetilgen sanattaryna baspana zańda belgilengen normalarǵa sáıkes beriledi.
29-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń zańdy túrde alǵan kez kelgen múlkine jeke menshik quqyǵy bolady.
2. Menshikke, onyń ishinde muragerlik quqyǵyna zańmen kepildik beriledi.
3. Sot sheshiminsiz eshkimdi óz múlkinen aıyrýǵa bolmaıdy. Zańmen kózdelgen aıryqsha jaǵdaıda memleket muqtajy úshin múlikti májbúrlep ıelikten shyǵarýǵa onyń teń quny ótelgen kezde jol beriledi.
4. Qazaqstan Respýblıkasy kásipkerlik qyzmet bostandyǵy quqyǵyna, óz múlkin kez kelgen zańdy kásipkerlik qyzmet úshin erkin paıdalaný quqyǵyna kepildik beredi. Monopolıstik qyzmet zańmen retteledi nemese shekteledi. Josyqsyz básekege tyıym salynady.
30-bap
1. Neke jáne otbasy, ana, áke men bala memleket qorǵaýynda bolady.
2. Neke – erkek pen áıeldiń memleket zańǵa sáıkes tirkegen erikti jáne teń quqyqty odaǵy.
3. Balaǵa qamqorlyq jasaý jáne tárbıe berý ata-ananyń etene quqyǵy ári mindeti.
4. Kámeletke tolǵan eńbekke qabiletti balalar eńbekke jaramsyz
ata-anasyna qamqorlyq jasaýǵa mindetti.
31-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatyna jalaqy men zeınetaqynyń eń tómen mólsherine kepildik beriledi, sondaı-aq jasyna, naýqastanýyna, múgedektigine, asyraýshysynan aıyrylýyna baılanysty jáne ózge de zańdy negiz boıynsha áleýmettik qamsyzdandyrýǵa kepildik beriledi.
2. Qazaqstan Respýblıkasynda erikti áleýmettik saqtandyrý, áleýmettik qamsyzdandyrýdyń ózge de úlgilerin jáne qaıyrymdylyq jasaý qoldaý tabady.
32-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń densaýlyǵyn saqtaýǵa quqyǵy bar.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary aqy tólemeı, zańda belgilengen tártippen medıtsınalyq kómek alýǵa quqyly.
3. Memlekettik jáne jekemenshik emdeý mekemelerinde, sondaı-aq jeke medıtsınalyq praktıkamen aınalysatyn tulǵalardan aqyly medıtsınalyq kómek alý zańda belgilengen negizde jáne kózdelgen tártippen júzege asyrylady.
33-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń memlekettik oqý oryndarynda aqy tólemeı bastaýysh jáne orta bilim alýyna kepildik beriledi. Bastaýysh jáne orta bilim mindetti.
2. Qazaqstan Respýblıkasy azamatynyń zańǵa sáıkes memlekettik joǵary oqý oryndarynda konkýrs negizinde joǵary bilim alýǵa quqyǵy bar.
3. Jekemenshik oqý oryndarynda aqyly bilim alý zańda belgilengen negizde jáne kózdelgen tártippen júzege asyrylady.
4. Memleket bilim berýdiń jalpyǵa mindetti standarttaryn belgileıdi. Barlyq oqý ornynyń qyzmeti osy standarttarǵa sáıkes kelýge tıis.
5. Dinı bilim berý uıymdaryn qospaǵanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy bilim berý uıymdarynda bilim men tárbıe berý júıesi zaıyrly sıpatqa ıe.
34-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary tabıǵatty saqtaýǵa jáne tabıǵı baılyqqa uqypty qaraýǵa mindetti.
2. Memleket adamnyń ómir súrýine jáne densaýlyǵyna qolaıly bolatyn qorshaǵan ortany qorǵaýdy maqsat etedi.
3. Adam ómiri men densaýlyǵyna qater tóndiretin faktilerdi, mán-jaılardy laýazymdy adamdardyń jasyrýy zańǵa sáıkes jaýaptylyqqa alyp keledi.
35-bap
Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń beıbit jınalys, mıtıng, demonstratsııa ótkizýge quqyǵy bar. Bul quqyqty paıdalaný konstıtýtsııalyq qurylys negizderin, adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, qoǵamdyq tártipti, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyn saqtaý maqsatynda shektelýi múmkin.
36-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń tikeleı jáne óz ókilderi arqyly memleket isin basqarýǵa qatysýǵa, memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna ózi júginýge, sondaı-aq jeke jáne ujymdyq ótinish joldaýǵa quqyǵy bar.
2. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryn saılaýǵa jáne olarǵa saılanýǵa, sondaı-aq jalpyhalyqtyq referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar.
3. Sot áreketke qabiletsiz dep tanyǵan Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń, sondaı-aq sot úkimimen bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn ótep júrgen Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń saılaýǵa, jalpyhalyqtyq referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy joq.
Sot áreketke qabiletsiz dep tanyǵan Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń, sottalǵandyǵy zańda belgilengen tártippen joıylmaǵan nemese alynbaǵan Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń, sondaı-aq sybaılas jemqorlyq qylmys nemese sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaýǵa qatysty kinásin sot zańda belgilengen tártippen tanyǵan Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń saılanýǵa quqyǵy joq.
4. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń memlekettik qyzmetke kirýge teń quqyǵy bar. Memlekettik qyzmetshi laýazymyna kandıdatqa qoıylatyn talaptar zańǵa sáıkes laýazymdyq mindetine ǵana qatysty bolady.
37-bap
1. Ár adam Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasy men zańnamasyn saqtaýǵa, basqa adamdardyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn, ar-namysy men qadir-qasıetin qurmetteýge mindetti.
2. Ár adam Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderin qurmetteýge mindetti.
38-bap
Zańdy túrde belgilengen salyqtardy, alymdardy jáne ózge de mindetti tólemderdi tóleý – ár adamnyń boryshy men mindeti.
39-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasyn qorǵaý – onyń ár azamatynyń qasıetti paryzy men mindeti.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary áskerı qyzmetti zańda belgilengen túrde jáne kózdelgen tártippen ótkeredi.
40-bap
Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary tarıhı jáne mádenı muranyń saqtalýyna qamqor bolýǵa, tarıh pen mádenıet eskertkishterine uqypty qaraýǵa mindetti.
41-bap
1. Adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtary konstıtýtsııalyq qurylys negizderin, adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, qoǵamdyq tártipti, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyn saqtaý maqsatynda tek zańmen jáne qajetti shamada ǵana shektelýi múmkin.
2. Etnosaralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyqty buzatyn kez kelgen áreket konstıtýtsııalyq emes dep tanylady.
3. Azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn saıası sebeptermen kez kelgen shekteýge jol berilmeıdi. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasynyń 13, 15 – 17, 20, 22, 25-baptarynda kózdelgen quqyqtar men bostandyqtar eshbir jaǵdaıda shektelmeýge tıis.
III bólim
Prezıdent
42-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – memleket basshysy, memlekettiń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıtyn, Qazaqstan atynan el ishinde jáne halyqaralyq qatynastarda ókildik etetin eń joǵary laýazymdy tulǵa.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýtsııanyń myzǵymastyǵynyń, Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti memlekettik bıliktiń barlyq tarmaǵynyń úılesimdi ári kedergisiz jumys isteýin, bılik organdarynyń birtutas Qazaqstan halqynyń aldyndaǵy jaýapkershiligin qamtamasyz etedi.
43-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentin Qazaqstan Respýblıkasynyń kámeletke tolǵan azamattary konstıtýtsııalyq zańǵa sáıkes jalpyǵa birdeı, teń jáne tóte saılaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly jeti jyl merzimge saılaıdy.
Konstıtýtsııaǵa sáıkes bir adam bir retten artyq Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti bolyp saılana almaıdy.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti bolyp týmysynan Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bolyp tabylatyn, qyryq jasqa tolǵan, memlekettik tildi jetik meńgergen, Qazaqstanda sońǵy on bes jyl boıy turatyn, joǵary bilimi bar jáne memlekettik qyzmette nemese saılanbaly memlekettik laýazymda keminde bes jyl jumys istegen Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty saılana alady.
3. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kezekti saılaýy onyń ókilettik merzimi aıaqtalǵanǵa deıingi eki aıdan keshiktirilmeı ótkiziledi jáne Qazaqstan Respýblıkasy Quryltaıynyń jańa quramyn saılaý merzimimen tuspa-tus kelmeýge tıis.
4. Daýys berýge qatysqan saılaýshylardyń elý paıyzynan astam daýysyn alǵan kandıdat saılandy dep sanalady. Kandıdattardyń eshqaısysy elý paıyzdan astam daýys sanyn ala almasa, eń kóp daýys sanyn alǵan eki kandıdat qaıta daýysqa salynady. Daýys berýge qatysqan saılaýshylardyń eń kóp daýys sanyn alǵan kandıdat saılandy dep sanalady.
5. Osy baptyń 1-tarmaǵynyń erejeleri ózgermeıdi.
44-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti: «Qazaqstan halqyna adal qyzmet etýge, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasy men zańdaryn qatań saqtaýǵa, Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń quqyqtary men bostandyqtaryna kepildik berýge, ózime júktelgen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń mártebeli mindetin adal atqarýǵa saltanatty túrde ant etemin», – dep halyqqa ant bergen sátten bastap qyzmetine kirisedi.
2. Ant berý saılaý qorytyndysy jarııalanǵan kúnnen bastap bir aı ishinde Qazaqstan Respýblıkasy Quryltaıy depýtattarynyń, Konstıtýtsııalyq Soty, Joǵarǵy Soty sýdıalarynyń, eks-Prezıdentteriniń, sondaı-aq qoǵam ókilderi men shaqyrylǵan shetel azamattarynyń qatysýymen ótkiziledi. Konstıtýtsııanyń 51-babynda kózdelgen jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin qabyldaǵan tulǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz erkimen ornynan túsýine, densaýlyq jaǵdaıyna qaraı óz mindetterin júzege asyrýǵa qabiletsizdiginiń dendeýine nemese laýazymynan ketirilýine baılanysty merziminen buryn laýazymynan bosatylǵan ne qaıtys bolǵan kúnnen bastap jeti kún ishinde ant beredi.
3. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigi jańadan saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti qyzmetine kirisken sátten bastap, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń óz erkimen ornynan túsýine, densaýlyq jaǵdaıyna qaraı óz mindetterin júzege asyrýǵa qabiletsizdiginiń dendeýine nemese qyzmetinen ketirilýine baılanysty merziminen buryn laýazymynan bosatylǵan ne qaıtys bolǵan jaǵdaıda toqtatylady. Qyzmetinen ketirilgenderden basqa, Qazaqstan Respýblıkasynyń barlyq burynǵy Prezıdentteriniń Qazaqstan Respýblıkasynyń eks-Prezıdenti ataǵy bolady.
45-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti ókildi organnyń depýtaty bolyp saılanýǵa, ózge de aqy tólenetin laýazymdy atqarýǵa jáne kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýǵa quqyly emes.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz ókilettigin júzege asyrý kezeńinde saıası partııada bolýǵa quqyly emes.
3. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń jaqyn týystary memlekettik saıası qyzmetshi laýazymynda, kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń basshy laýazymynda bolýǵa quqyly emes.
46-bap
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti:
1) Qazaqstan halqyna eldegi jaǵdaı men Qazaqstan Respýblıkasynyń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttary týraly joldaý jasaıdy;
2) depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen Quryltaı kelisimimen Qazaqstan Respýblıkasynyń Vıtse-Prezıdentin taǵaıyndaıdy; Qazaqstan Respýblıkasynyń Vıtse-Prezıdentin laýazymynan bosatady, onyń ókilettigin aıqyndaıdy.
Quryltaı Qazaqstan Respýblıkasynyń Vıtse-Prezıdentin taǵaıyndaýǵa kelisim berýden qaıta bas tartqan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaıdy taratady;
3) Qazaqstan Respýblıkasy Quryltaıynyń kezekti jáne kezekten tys saılaýyn taǵaıyndaıdy; Quryltaıdyń birinshi sessııasyn shaqyrady jáne onyń depýtattarynyń Qazaqstan halqyna beretin antyn qabyldaıdy; Quryltaıdyń kezekten tys sessııasyn shaqyrady; Quryltaı usynǵan zańǵa bir aı ishinde qol qoıady, zańdy halyqqa jarııa etedi nemese zańdy ne onyń jekelegen baptaryn qaıta talqylap, daýysqa salý úshin qaıtarady;
4) Quryltaıda ókildigi bar saıası partııalar fraktsııalarymen konsýltatsııadan keıin Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń kandıdatýrasyn kelisim berý úshin Quryltaıdyń qaraýyna usynady; depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen Quryltaı kelisimimen Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstrin taǵaıyndaıdy; Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstrin laýazymynan bosatady; Premer-Mınıstrdiń usynýymen Úkimet qurylymyn aıqyndaıdy; Quryltaımen konsýltatsııadan keıin Premer-Mınıstr usynǵan Úkimet múshelerin taǵaıyndaıdy; syrtqy ister, qorǵanys, ishki ister mınıstrlerin derbes taǵaıyndaıdy; Úkimet múshelerin laýazymynan bosatady; Úkimet músheleriniń antyn qabyldaıdy; asa mańyzdy máseleler boıynsha Úkimet otyrystaryna tóraǵalyq etedi.
Quryltaı Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstrin taǵaıyndaýǵa kelisim berýden qaıta bas tartqan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaıdy taratady;
5) Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııalyq Sotynyń Tóraǵasyn, Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasyn, Ulttyq Bankiniń Tóraǵasyn, Bas Prokýroryn, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Tóraǵasyn, Ortalyq saılaý komıssııasynyń Tóraǵasyn, Joǵary aýdıtorlyq palatasynyń Tóraǵasyn, Joǵary Sot Keńesiniń Tóraǵasyn, Memlekettik kúzet qyzmetiniń bastyǵyn, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákildi taǵaıyndaıdy jáne olardy laýazymynan bosatady;
6) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine tikeleı baǵynatyn jáne esep beretin memlekettik organdardy qurady, taratady jáne qaıta qurady, olardyń basshylaryn taǵaıyndaıdy jáne laýazymynan bosatady;
7) Qazaqstan Respýblıkasynyń dıplomatııalyq ókildik basshylaryn taǵaıyndaıdy jáne keri shaqyryp alady;
8) depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen Quryltaı kelisimimen Konstıtýtsııalyq Sottyń on sýdıasyn segiz jyl merzimge, Ortalyq saılaý komıssııasynyń alty múshesin bes jyl merzimge, Joǵary aýdıtorlyq palatanyń segiz múshesin bes jyl merzimge taǵaıyndaıdy; olardy laýazymynan bosatady.
Quryltaı Konstıtýtsııalyq Sot sýdıalaryn, Ortalyq saılaý komıssııasy men Joǵary aýdıtorlyq palata múshelerin taǵaıyndaýǵa kelisim berýden qaıta bas tartqan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaıdy taratady;
9) Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas Qolbasshysy bolyp tabylady, Qarýly Kúshterdiń joǵary qolbasshylyǵyn taǵaıyndaıdy jáne laýazymynan bosatady;
10) jalpyhalyqtyq referendým ótkizý týraly sheshim qabyldaıdy;
11) adamnyń jáne Qazaqstan Respýblıkasy azamatynyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti, memlekettiń Egemendigi men tutastyǵyn qamtamasyz etý úshin Konstıtýtsııalyq Sotqa kúshine engen zańnyń nemese ózge de normatıvtik quqyqtyq aktiniń Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasyna sáıkestigin qaraý týraly, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasynyń 93-babynda kózdelgen jaǵdaıda qorytyndy berý týraly ótinish jiberedi;
12) Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan kelissózder júrgizedi jáne halyqaralyq sharttarǵa qol qoıady; ratıfıkatsııalyq gramotalarǵa qol qoıady; Qazaqstan Respýblıkasynda akkredıttelgen shet memleketterdiń dıplomatııalyq ókildikteriniń, sondaı-aq halyqaralyq uıym basshylarynyń senim jáne keri shaqyrý gramotalaryn qabyldaıdy;
13) Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik nagradalaryn, qurmetti ataqtardy belgileıdi;
14) Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik nagradalarymen marapattaıdy, qurmetti ataqtardy, joǵary áskerı ataqtardy, synyptyq shenderdi, dıplomatııalyq dárejelerdi, biliktilik synyptaryn beredi;
15) Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy máselesin, saıası baspana berý máselesin sheshedi;
16) keshirim berýdi júzege asyrady;
17) Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyna, ishki saıası turaqtylyǵyna, azamattarynyń qaýipsizdigine tikeleı qater tónse jáne bul memlekettik konstıtýtsııalyq organdardyń jumys isteýin buzýǵa alyp kelse, Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstrimen jáne Quryltaıynyń Tóraǵasymen resmı konsýltatsııadan keıin Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda nemese jekelegen aımaqtarynda tótenshe jaǵdaı engizýdi, Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshterin qoldanýdy qosa alǵanda, osy mán-jaılar talap etetin sharalardy qabyldaıdy;
18) Qazaqstan Respýblıkasyna qarsy agressııa jasalǵan ne onyń qaýipsizdigine syrttan tikeleı qater tóngen jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda nemese onyń jekelegen aımaqtarynda áskerı jaǵdaı engizedi, ishinara ne jalpy jumyldyrý jarııalaıdy, bul jóninde Qazaqstan Respýblıkasynyń Quryltaıyna dereý habarlaıdy;
19) ózine baǵynatyn Memlekettik kúzet qyzmetin qurady;
20) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Ákimshiligin qurady;
21) Qaýipsizdik Keńesin, ózge de konsýltatıvtik-keńesshi organdardy, sondaı-aq Joǵary Sot Keńesin qurady;
22) Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasy men zańdaryna sáıkes basqa da ókilettikterdi júzege asyrady.
47-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Konstıtýtsııa men zańdar negizinde jáne olardy oryndaý úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar jarlyqtar men ókimder shyǵarady.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaı ókilettigi merziminen buryn toqtatylyp, ol ýaqytsha bolmaǵan kezeńde Qazaqstan Respýblıkasynyń konstıtýtsııalyq zań kúshi nemese zań kúshi bar jarlyqtar shyǵarady.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qol qoıǵanǵa deıin zańdarǵa Quryltaı Tóraǵasy men Premer-Mınıstr aldyn ala qol qoıady jáne olarǵa zańdardyń Konstıtýtsııa men zańdarǵa sáıkestigi úshin jaýaptylyq júkteledi.
Úkimet bastamasymen shyǵarylatyn Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń aktilerine Premer-Mınıstr aldyn ala qol qoıady jáne oǵan aktilerdiń Konstıtýtsııa men zańdarǵa sáıkestigi úshin jaýaptylyq júkteledi.
48-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine, onyń ar-namysy men qadir-qasıetine tıisýge bolmaıdy.
Memleketke opasyzdyq jasaýdy qospaǵanda, Prezıdent ókilettigin atqarý barysyndaǵy áreketi úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qylmystyq jáne ákimshilik jaýaptylyqqa tartylmaıdy.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti men onyń otbasyn qamtamasyz etý, qyzmet kórsetý jáne kúzetý memleket esebinen júzege asyrylady.
3. Osy baptyń erejeleri Qazaqstan Respýblıkasynyń eks-Prezıdentterine de qoldanylady.
49-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Vıtse-Prezıdentin depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen Qazaqstan Respýblıkasy Quryltaıynyń kelisimimen Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti taǵaıyndaıdy.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Vıtse-Prezıdenti ókildi organnyń depýtaty bolyp saılanýǵa, ózge de aqy tólenetin laýazymdy atqarýǵa jáne kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýǵa quqyly emes.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń Vıtse-Prezıdenti óz ókilettigin júzege asyrý kezeńinde saıası partııada bolýǵa quqyly emes.
4. Qazaqstan Respýblıkasynyń Vıtse-Prezıdenti:
1) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń tapsyrmasymen halyqaralyq arenada Qazaqstan Respýblıkasynyń múddelerin bildiredi;
2) Quryltaımen, Úkimetpen jáne basqa da memlekettik organdarmen ózara is-qımyl jasaý kezinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń atynan ókildik etedi;
3) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń tapsyrmasymen Qazaqstan Respýblıkasy men shet memleketterdiń qoǵamdyq-saıası, ǵylymı jáne mádenı-aǵartý uıymdarymen ózara is-qımyl jasaıdy;
4) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti aıqyndaıtyn ózge de ókilettikterdi júzege asyrady.
50-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııalyq Sotyna ótinish berý arqyly óz erkimen ornynan túsýge quqyly. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııalyq Soty bul ótinishti Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ózi jáne óz erkimen bergenin rastaıdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııalyq Soty qorytyndy bergen sátten bastap Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz erkimen ornynan túsýine baılanysty laýazymynan bosatyldy dep sanalady.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti densaýlyǵyna baılanysty óz mindetterin júzege asyrýǵa qabiletsizdigi dendegen jaǵdaıda merziminen buryn laýazymynan bosatylýy múmkin. Bul jaǵdaıda Quryltaı depýtattardan jáne medıtsınanyń tıisti salalaryndaǵy mamandardan turatyn komıssııa qurady. Merziminen buryn bosatý týraly sheshimdi Quryltaı otyrysynda depýtattardyń jalpy sanynyń keminde tórtten úshiniń daýysymen komıssııanyń qorytyndysy jáne konstıtýtsııalyq rásimderdiń saqtalǵany týraly Konstıtýtsııalyq Sot qorytyndysy negizinde qabyldaıdy.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz ókilettigin júzege asyrý kezindegi áreketi úshin memleketke opasyzdyq jasaǵanda ǵana jaýapty bolady jáne bul úshin Quryltaı ony qyzmetinen ketirýi múmkin. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine memleketke opasyzdyq jasady dep aıyp taǵý jáne ony tergep-tekserý týraly bastamany Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten biri usynady. Bul másele boıynsha sheshimdi Quryltaı depýtattarynyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen qabyldaıdy. Quryltaı taǵylǵan aıypty tergep-tekserýdi uıymdastyrady jáne onyń nátıjeleri Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen Quryltaı otyrysynyń qaraýyna shyǵarylady. Bul másele boıynsha túpkilikti sheshim Joǵarǵy Sottyń aıyp taǵýdyń negizdiligi týraly qorytyndysy jáne Konstıtýtsııalyq Sottyń belgilengen konstıtýtsııalyq rásimderdiń saqtalǵany týraly qorytyndysy bolǵan jaǵdaıda Quryltaı otyrysynda depýtattardyń jalpy sanynyń keminde tórtten úshiniń daýysymen qabyldanady. Aıyp taǵylǵan sátten bastap eki aı ishinde túpkilikti sheshim qabyldanbasa, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine qarsy taǵylǵan aıyp qabyldanbady dep sanalady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine memleketke opasyzdyq jasady dep taǵylǵan aıyptyń kez kelgen satyda qabyldanbaýy osy máseleni qaraýǵa bastamashy bolǵan Quryltaı depýtattarynyń ókilettigin merziminen buryn toqtatýǵa alyp keledi.
4. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentin qyzmetinen ketirý týraly másele Quryltaıdyń ókilettigin merziminen buryn toqtatý máselesin qaraý kezeńinde usynylmaıdy.
51-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz erkimen ornynan túsýine, densaýlyq jaǵdaıyna qaraı óz mindetterin júzege asyrýǵa qabiletsizdiginiń dendeýine nemese Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qyzmetinen ketirilýine baılanysty laýazymynan merziminen buryn bosatylǵan, sondaı-aq ol qaıtys bolǵan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigi Qazaqstan Respýblıkasynyń Vıtse-Prezıdentine ótedi; Qazaqstan Respýblıkasy Vıtse-Prezıdentiniń densaýlyq jaǵdaıyna nemese jeke sıpattaǵy ózge de sebepterge baılanysty Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin qabyldaýy múmkin bolmaǵan kezde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigi Qazaqstan Respýblıkasy Quryltaıynyń Tóraǵasyna ótedi; Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin Qazaqstan Respýblıkasy Quryltaıy Tóraǵasynyń qabyldaýy múmkin bolmaǵan kezde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigi Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstrine ótedi.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin qabyldaýdan bas tartý jóninde sheshim qabyldaǵan tulǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııalyq Sotyna Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin qabyldaýdan bas tartý týraly ótinish beredi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııalyq Soty osy tulǵanyń Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin qabyldaýdan bas tartý týraly ótinishti óz erkimen bergenin rastaıdy jáne tıisti qorytyndy beredi.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin qabyldaǵan tulǵa tıisinshe Vıtse-Prezıdent, Quryltaı Tóraǵasy, Premer-Mınıstr ókilettigin doǵarady. Bul jaǵdaıda bos memlekettik laýazymdarǵa ornalasý Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasynda kózdelgen tártippen júzege asyrylady.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz erkimen ornynan túsýine, densaýlyq jaǵdaıyna qaraı óz mindetterin júzege asyrýǵa qabiletsizdiginiń dendeýine nemese Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qyzmetinen ketirilýine baılanysty laýazymynan merziminen buryn bosatylǵan ne qaıtys bolǵan kúnnen bastap jeti kún ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Quryltaıy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń saılaýyn ótkizý týraly jarııalaıdy. Saılaý Qazaqstan Respýblıkasynyń Quryltaıy tıisti sheshim qabyldaǵan kúnnen bastap eki aı ishinde ótkiziledi.
3. Osy baptyń 1-tarmaǵyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ókilettigin qabyldaǵan tulǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizýge bastama jasaýǵa, sondaı-aq Quryltaıdy taratýǵa quqyly emes.
IV bólim
Quryltaı
52-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Quryltaıy – Qazaqstan Respýblıkasynyń zań shyǵarý bıligin júzege asyratyn eń joǵary ókildi organ.
2. Quryltaıdyń ókilettigi onyń birinshi sessııasy ashylǵan kezden bastalady jáne jańadan saılanǵan Quryltaıdyń birinshi sessııasy jumysyn bastaǵan kezde aıaqtalady.
3. Quryltaıdyń ókilettigi Konstıtýtsııada kózdelgen jaǵdaıda jáne onda belgilengen tártippen merziminen buryn toqtatylýy múmkin.
4. Quryltaıdyń uıymdastyrylýy men qyzmeti, onyń depýtattarynyń quqyqtyq jaǵdaıy konstıtýtsııalyq zańda aıqyndalady.
53-bap
1. Quryltaı konstıtýtsııalyq zańda belgilengen tártippen birtutas jalpyulttyq saılaý okrýginiń aýmaǵy boıynsha proportsııaly ókildik júıesi negizinde saılanatyn bir júz qyryq bes depýtattan turady.
2. Quryltaı depýtattarynyń ókilettik merzimi – bes jyl.
54-bap
1. Quryltaı depýtattary jalpyǵa birdeı, teń jəne tóte saılaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly saılanady. Quryltaı depýtattarynyń kezekti saılaýy jumys istep turǵan Quryltaı shaqyrylymynyń ókilettik merzimi aıaqtalǵanǵa deıingi eki aıdan keshiktirilmeı ótkiziledi.
2. Quryltaı depýtattarynyń kezekten tys saılaýy Quryltaıdyń ókilettigi merziminen buryn toqtatylǵan kúnnen bastap eki aı ishinde ótkiziledi.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy bar, onyń aýmaǵynda sońǵy on jyl boıy turaqty turyp jatqan, jıyrma bes jasqa tolǵan adam Quryltaı depýtaty bola alady.
4. Qazaqstan Respýblıkasy Quryltaıynyń depýtattaryn saılaý konstıtýtsııalyq zańmen retteledi.
5. Quryltaı depýtattary Qazaqstan halqyna ant beredi.
55-bap
1. Quryltaı depýtattary onyń jumysyna qatysýǵa mindetti. Quryltaıda depýtattyń jeke ózi daýys beredi. Depýtat Quryltaı men onyń organdarynyń otyrystaryna dáleldi sebepsiz úsh retten artyq qatyspasa, sol sııaqty daýys berý quqyǵyn basqaǵa berse, bul zańda belgilengen jazalaý sharalaryn qoldanýǵa alyp keledi.
2. Quryltaı depýtaty basqa ókildi organnyń depýtaty bolýǵa, oqytýshylyq, ǵylymı, shyǵarmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin laýazymdy atqarýǵa, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýǵa, kommertsııalyq uıymnyń basshy organynyń nemese baıqaýshy keńesiniń quramyna kirýge quqyly emes. Osy talaptardy buzý depýtattyń ókilettigin toqtatýǵa alyp keledi.
3. Quryltaı depýtatyn qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdaılaryn qospaǵanda, ony óz ókilettigi merzimi ishinde Quryltaıdyń kelisiminsiz ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldanylatyn ákimshilik jazalaýǵa ne qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaıdy.
4. Quryltaı depýtatynyń ókilettigi depýtat ornynan túsken, qaıtys bolǵan, zańdy kúshine engen sot sheshimimen áreketke qabiletsiz, qaıtys bolǵan nemese habarsyz ketken dep tanylǵan jáne Konstıtýtsııa men konstıtýtsııalyq zańda kózdelgen ózge de jaǵdaıda toqtatylady.
Quryltaı depýtaty:
1) Qazaqstannan tys jerge turaqty turýǵa ketken;
2) ózine qatysty sottyń aıyptaý úkimi zańdy kúshine engen;
3) Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy toqtatylǵan;
4) ózin saılaǵan saıası partııadan shyqqan nemese shyǵarylǵan;
5) ózin saılaǵan saıası partııa qyzmetin toqtatqan kezde mandatynan aıyrylady.
Quryltaı depýtattarynyń ókilettigi Quryltaı taratylǵan jaǵdaıda toqtatylady.
5. Depýtattarǵa jazalaý sharalaryn qoldanýǵa, olardyń osy baptyń 2-tarmaǵynyń talaptaryn jáne depýtattyq etıka qaǵıdalaryn saqtaýyna, sondaı-aq depýtattardyń ókilettigin toqtatýǵa, olardy ókilettiginen jáne depýtatqa tıispeý kepildiginen aıyrýǵa baılanysty máselelerdi daıyndaý Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq saılaý komıssııasyna júkteledi.
56-bap
Quryltaı:
1)konstıtýtsııalyq zańdardy jáne zańdardy qabyldaıdy;
2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qarsylyq bildirgen zańdardy nemese zań baptaryn qarsylyq jiberilgen kúnnen bastap bir aı merzimde qaıta talqylap, daýysqa salady. Bul merzimniń saqtalmaýy Prezıdent qarsylyǵynyń qabyldanǵanyn bildiredi. Eger Quryltaı konstıtýtsııalyq zańdar nemese konstıtýtsııalyq zań baptary boıynsha depýtattardyń jalpy sanynyń tórtten úshiniń daýysymen, al zańdar nemese zań baptary boıynsha depýtattardyń jalpy sanynyń úshten ekisiniń daýysymen Prezıdenttiń qarsylyǵyn eńserse, Prezıdent bir aı ishinde konstıtýtsııalyq zańǵa jáne zańǵa qol qoıady. Eger Prezıdenttiń qarsylyǵy eńserilmese, konstıtýtsııalyq zań jáne zań qabyldanbady nemese Prezıdent usynǵan redaktsııada qabyldandy dep sanalady;
3) soǵys jáne bitim máselelerin sheshedi;
4) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń usynysy boıynsha beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaý jónindegi halyqaralyq mindettemelerdi oryndaý úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshterin qoldaný týraly sheshim qabyldaıdy;
5) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń saılaýyn jarııalaıdy;
6) jalpyhalyqtyq referendým taǵaıyndaý týraly bastama kóteredi;
7) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Vıtse-Prezıdentin taǵaıyndaýǵa kelisim beredi;
8) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstrin taǵaıyndaýǵa kelisim beredi;
9) Prezıdenttiń Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııalyq Sotynyń sýdıalaryn, Ortalyq saılaý komıssııasynyń, Joǵary aýdıtorlyq palatasynyń múshelerin taǵaıyndaýyna Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen kelisim beredi;
10) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń usynýy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıalaryn saılaıdy jáne laýazymynan bosatady, olardyń antyn qabyldaıdy;
11) Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııalyq Sotynyń sýdıalaryn, Joǵarǵy Sotynyń sýdıalaryn tıispeý kepildiginen aıyrady;
12) Quryltaı depýtatynyń ókilettigin toqtatady, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasy Bas Prokýrorynyń usynýy boıynsha Quryltaı depýtatyn tıispeý kepildiginen aıyrý máselelerin sheshedi;
13) Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń keminde besten biriniń bastamasymen Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen Úkimetke senimsizdik votýmyn bildirýge quqyly;
14) Konstıtýtsııalyq Sottyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýtsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly jyl saıynǵy joldaýyn tyńdaıdy;
15) jylyna eki ret Joǵary aýdıtorlyq palata Tóraǵasynyń esebin tyńdaıdy;
16) Úkimet pen Joǵary aýdıtorlyq palatanyń respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepterin talqylaıdy jáne bekitedi. Quryltaıdyń respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly Úkimet esebin bekitpeýi Quryltaıdyń Úkimetke senimsizdik votýmyn bildirýi dep sanalady;
17) Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten biriniń bastamasymen Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti músheleriniń óz qyzmeti jónindegi esepterin tyńdaýǵa quqyly. Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdary oryndalmaǵan jaǵdaıda esepti tyńdaý qorytyndysy boıynsha Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten ekisiniń daýysymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine Úkimet múshesin laýazymynan bosatý týraly ótinish qabyldaýǵa quqyly. Bul jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Úkimet múshesin laýazymynan bosatady;
18) óz quzyretindegi máseleler boıynsha tyńdaý ótkizedi;
19) óz qyzmetiniń reglamentin jáne Quryltaıdyń jumysyn uıymdastyrýǵa, ishki tártiptemesine baılanysty máseleler boıynsha ózge de sheshim qabyldaıdy;
20) Quryltaıdyń úılestirý organyn jáne jumys organdaryn qurady;
21) Quryltaı komıssııalaryn qurady, tóraǵalaryn saılaıdy jáne laýazymynan bosatady, komıssııalardyń qyzmeti týraly esepti tyńdaıdy;
22) Quryltaıǵa Konstıtýtsııada júktelgen ózge de ókilettikterdi júzege asyrady.
57-bap
1. Quryltaıdy memlekettik tildi jetik meńgergen depýtattar arasynan Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen jasyryn daýys berý arqyly saılanǵan Tóraǵa basqarady. Quryltaı Tóraǵasynyń laýazymyna kandıdatýrany Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti usynady.
Quryltaı Tóraǵasyn saılaýdan qaıta bas tartylǵan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaıdy taratady.
2. Quryltaı depýtattarynyń jalpy sanynyń kópshiligi daýys bergen jaǵdaıda Quryltaı Tóraǵasy laýazymynan keri shaqyrylýy, sondaı-aq ornynan túsýi múmkin.
3. Quryltaı Tóraǵasy:
1) Quryltaı otyrysyn shaqyrady jáne oǵan tóraǵalyq etedi;
2) Quryltaıdyń qaraýyna engiziletin máselelerdi daıyndaýǵa jalpy basshylyq etedi;
3) Quryltaı Tóraǵasynyń orynbasarlary laýazymyna saılaý úshin Quryltaıǵa kandıdatýralar usynady;
4) Quryltaıdyń qyzmetinde reglamenttiń saqtalýyn qamtamasyz etedi;
5) Quryltaıdyń úılestirý organynyń qyzmetine basshylyq etedi;
6) Quryltaı shyǵaratyn aktige qol qoıady;
7) ózine Quryltaı reglamentimen júkteletin basqa da mindetterdi atqarady.
4. Konstıtýtsııada ózgeshe kózdelmese, Quryltaı Tóraǵasy Quryltaı sessııasyn ashady.
5. Quryltaı Tóraǵasy óz quzyretindegi máseleler boıynsha ókim shyǵarady.
58-bap
1. Quryltaı sessııasy otyrys túrinde ótkiziledi.
2. Quryltaıdyń birinshi sessııasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaı saılaýynyń qorytyndysy jarııalanǵan kúnnen bastap otyz kúnnen keshiktirmeı shaqyrady.
3. Quryltaıdyń kezekti sessııasy jylyna bir ret, qyrkúıektiń birinshi jumys kúninen maýsymnyń sońǵy jumys kúnine deıin ótkiziledi.
4. Quryltaı sessııasyn, ádette, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti ashady jáne sessııa Quryltaı otyrysynda jabylady. Quryltaı sessııalary arasyndaǵy kezeńde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz bastamasymen, Quryltaı Tóraǵasynyń nemese Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten biriniń usynysymen Quryltaıdyń kezekten tys sessııasyn shaqyra alady. Onda sessııany shaqyrýǵa negiz bolǵan máseleler ǵana qaralady.
5. Quryltaı otyrystary Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten ekisi qatysqan jaǵdaıda ótkiziledi.
6. Quryltaı otyrysy ashyq ótedi. Reglamentte kózdelgen jaǵdaıda otyrys jabyq ótkizilýi múmkin. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń, Qazaqstan Respýblıkasy Vıtse-Prezıdentiniń, Premer-Mınıstrdiń jáne Úkimet músheleriniń, Qazaqstan Halyq Keńesi Tóraǵasynyń, Ulttyq Bank Tóraǵasynyń, Bas Prokýrordyń, Ulttyq qaýipsizdik komıteti Tóraǵasynyń kez kelgen otyrysqa qatysýǵa jáne sóz sóıleýge quqyǵy bar.
59-bap
1. Quryltaı konstıtýtsııalyq zańda sany aıqyndalǵan turaqty komıtetter, sondaı-aq komıssııalar qurady.
2. Komıtetter men komıssııalar óz quzyretindegi máseleler boıynsha qaýly shyǵarady.
3. Komıtetter men komıssııalardy qurý tártibi, olardyń ókilettigi jáne qyzmetin uıymdastyrý zańda aıqyndalady.
60-bap
1. Zań shyǵarýǵa bastama jasaý quqyǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine, Quryltaı depýtattaryna, Úkimetke, Qazaqstan Halyq Keńesine tıesili jáne tek qana Quryltaıda iske asyrylady.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti zań jobalaryn qaraýdyń basymdyǵyn aıqyndaýǵa quqyly, bul tıisti zań jobalary birinshi kezekte eki aı ishinde qabyldanýǵa tıis degendi bildiredi.
3. Quryltaı:
1) jeke jáne zańdy tulǵalardyń quqyq sýbektiligine, azamattyq quqyqtar men bostandyqtarǵa, jeke jáne zańdy tulǵalardyń mindettemeleri men jaýaptylyǵyna;
2) menshik rejımine jáne ózge de zattyq quqyqtarǵa;
3) memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryn uıymdastyrýdyń jáne olardyń qyzmetiniń, memlekettik jáne áskerı qyzmettiń negizderine;
4) salyq salýǵa, alymdar men basqa da mindetti tólemderdi belgileýge nemese olardyń kúshin joıýǵa;
5) respýblıkalyq bıýdjetke, memlekettik qaryz, Qazaqstan Respýblıkasynyń ekonomıkalyq jáne ózge de kómek kórsetý máselelerine;
6) sot qurylysy men sot isin júrgizý máselelerine;
7) raqymshylyq máselelerine;
8) bilim berýge, densaýlyq saqtaýǵa jáne áleýmettik qamsyzdandyrýǵa;
9) kásiporyndardy jáne olardyń múlkin jekeshelendirýge;
10) qorshaǵan ortany qorǵaýǵa;
11) Qazaqstan Respýblıkacynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysyna;
12) memleket qorǵanysy men qaýipsizdigin qamtamasyz etýge;
13) Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderine;
14) halyqaralyq sharttardy ratıfıkatsııalaýǵa jáne denonsatsııalaýǵa qatysty asa mańyzdy qoǵamdyq qatynastardy retteıtin, negiz quraýshy qaǵıdattar men normalardy belgileıtin zań shyǵarýǵa quqyly.
4. Quryltaı halyqtyń ómiri men densaýlyǵyna, konstıtýtsııalyq qurylysqa, qoǵamdyq tártiptiń qorǵalýyna, eldiń ekonomıkalyq qaýipsizdigine qater tóndiretin jaǵdaılarǵa jedel den qoıý úshin Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń zań shyǵarý bastamasymen engizilgen zań jobalaryn dereý qaraýǵa tıis.
Osy tarmaqtyń birinshi bóliginde kózdelgen zań jobalary Quryltaıǵa engizilgen jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti ózine jaýapkershilikti ala otyryp, osy baptyń 3-tarmaǵynda kórsetilgen máseleler boıynsha zań kúshi bar ýaqytsha normatıvtik quqyqtyq akt qabyldaýǵa quqyly. Mundaı akt Quryltaı qabyldaǵan zań kúshine engenge deıin nemese Quryltaı zań jobalaryn qabyldamaı tastaǵanǵa deıin qoldanysta bolady.
5. Quryltaı qabyldaǵan zań on kún ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine qol qoıýǵa usynylady.
Quryltaı zań jobasyn depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen tutastaı qabyldamaýǵa quqyly. Mundaı jaǵdaıda zań jobasy qabyldanbady dep sanalady jáne bastamashyǵa qaıtarylady.
6. Memlekettik kiristi qysqartýdy nemese memlekettik shyǵysty ulǵaıtýdy kózdeıtin zań jobalary Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń oń qorytyndysy bolǵan kezde ǵana engizilýi múmkin. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń zań shyǵarý bastamasymen Quryltaıǵa engiziletin zań jobalary úshin mundaı qorytyndy talap etilmeıdi.
7. Úkimet engizgen zań jobasy qabyldanbasa, Premer-Mınıstr Quryltaı otyrysynda Úkimetke senim bildirý máselesin qoıýǵa quqyly. Bul másele senim bildirý máselesi qoıylǵannan bastap qyryq segiz saǵattan keıin ǵana daýysqa salynady. Eger senimsizdik votýmy týraly usynys Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysyn almasa, zań jobasy daýysqa salynbastan qabyldandy dep sanalady. Alaıda Úkimet bul quqyqty jylyna eki retten artyq paıdalana almaıdy.
61-bap
1. Quryltaı Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar zań men qaýly qabyldaıdy.
2. Zań Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qol qoıǵannan keıin kúshine enedi.
3. Konstıtýtsııalyq zań Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasynda kózdelgen máseleler boıynsha Quryltaı depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten ekisiniń daýysymen qabyldanady.
4. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasynda ózgeshe kózdelmese, Quryltaı zańdy depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen qabyldaıdy.
Eger Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasynda ózgeshe kózdelmese, Quryltaı qaýlysy depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen qabyldanady.
5. Zań jobalary boıynsha keminde úsh oqylym ótkizý mindetti.
6. Zańdar, Quryltaı qaýlylary Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasyna qaıshy kelmeýge tıis. Quryltaı qaýlylary zańdarǵa qaıshy kelmeýge tıis.
7. Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamalyq jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerin ázirleý, usyný, talqylaý, qoldanysqa engizý jáne jarııalaý tártibi zańmen jáne Quryltaı reglamentimen retteledi.
62-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaı Tóraǵasymen jáne Premer-Mınıstrmen konsýltatsııadan keıin Quryltaıdy taratady.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Quryltaı kelisimimen taǵaıyndalatyn laýazymǵa Prezıdent usynǵan kandıdatýrany taǵaıyndaýǵa kelisim berýden qaıta bas tartylǵan, sondaı-aq Quryltaı Tóraǵasyn saılaýdan qaıta bas tartylǵan jaǵdaıda Quryltaıdy taratady.
3. Quryltaıdy tótenshe jaǵdaı nemese soǵys jaǵdaıy kezinde, Prezıdent ókilettiginiń sońǵy alty aıynda, sondaı-aq aldyńǵy taratýdan keıingi bir jyl ishinde nemese Konstıtýtsııanyń 51-babynyń 3-tarmaǵynda belgilengen jaǵdaıda taratýǵa bolmaıdy.
V bólim
Úkimet
63-bap
1. Úkimet Qazaqstan Respýblıkasynyń atqarýshy bıligin júzege asyrady, atqarýshy organdar júıesin basqarady jáne olardyń qyzmetine basshylyq etedi.
2. Úkimet – alqaly organ, ol óz qyzmetinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti men Quryltaıdyń aldynda jaýapty.
3. Úkimet músheleri Konstıtýtsııanyń 56-babynyń 17) tarmaqshasynda kózdelgen jaǵdaıda Quryltaıǵa esep beredi.
4. Úkimettiń quzyreti, uıymdastyrylý jáne qyzmet tártibi konstıtýtsııalyq zańda aıqyndalady.
64-bap
1. Úkimetti Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Konstıtýtsııada kózdelgen tártippen qurady.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine Premer-Mınıstr taǵaıyndalǵannan keıin on kún ishinde Úkimettiń qurylymy men quramy týraly usynys engizedi.
3. Úkimet músheleri Qazaqstan Respýblıkasynyń halqy men Prezıdentine ant beredi.
65-bap
Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti:
1) memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatynyń, qorǵanys qabiletiniń, qaýipsizdiginiń, qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý isiniń negizgi baǵyttaryn ázirleıdi jáne olardyń júzege asyrylýyn uıymdastyrady;
2) Quryltaıǵa respýblıkalyq bıýdjetti jáne onyń atqarylýy týraly esepti usynady, bıýdjettiń atqarylýyn qamtamasyz etedi;
3) Quryltaıǵa zań jobalaryn engizedi jáne zańdardyń oryndalýyn qamtamasyz etedi;
4) memlekettik menshikti basqarýdy uıymdastyrady;
5) Qazaqstan Respýblıkasynyń syrtqy saıasatyn júrgizý sharalaryn ázirleıdi;
6) mınıstrlikterdiń, ózge de ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń qyzmetine basshylyq etedi;
7) Qazaqstan Respýblıkasynyń mınıstrlikteri, ózge de ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdary aktileriniń qoldanysyn tolyq nemese bir bóliginde joıady ne toqtata turady;
8) memlekettik bıýdjet esebinen qamtylatyn barlyq organ úshin qarjylandyrýdyń jáne qyzmetkerlerge eńbekaqy tóleýdiń biryńǵaı júıesin Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kelisimimen bekitedi;
9) ózine Konstıtýtsııamen, zańdarmen jáne Prezıdent aktilerimen júktelgen ózge de fýnktsııalardy oryndaıdy.
66-bap
Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri:
1) Úkimet qyzmetin uıymdastyrady jáne basqarady, onyń jumysy úshin derbes jaýap beredi;
2) Úkimet qaýlysyna qol qoıady;
3) Úkimet qyzmetiniń negizgi baǵyttary jóninde jáne onyń barlyq asa mańyzdy sheshimderi týraly Prezıdent pen Quryltaıǵa baıandaıdy;
4) Úkimet qyzmetin uıymdastyrýǵa jáne basqarýǵa baılanysty basqa da fýnktsııalardy oryndaıdy.
67-bap
1. Úkimet músheleri óz quzyreti sheginde derbes sheshim qabyldaıdy jáne ózine baǵynysty memlekettik organdardyń jumysy úshin Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń aldynda derbes jaýap beredi. Úkimet júrgizip otyrǵan saıasatpen kelispeıtin nemese ony iske asyrmaıtyn Úkimet múshesi ornynan túsýge ótinish beredi ne laýazymynan bosatylýǵa tıis.
2. Úkimet músheleri ókildi organnyń depýtaty bolýǵa, oqytýshylyq, ǵylymı, shyǵarmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin laýazymdy atqarýǵa, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýǵa, sondaı-aq zańnamaǵa sáıkes óziniń laýazymdyq mindetteri bolatyn jaǵdaılardy qospaǵanda, kommertsııalyq uıymnyń basqarýshy organynyń nemese baıqaýshy keńesiniń quramyna kirýge quqyly emes.
68-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti óz quzyretindegi máseleler boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar qaýly shyǵarady.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar ókim shyǵarady.
3. Úkimet qaýlylary men Premer-Mınıstrdiń ókimderi Konstıtýtsııaǵa, zańdarǵa, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń aktilerine qaıshy kelmeýge tıis.
69-bap
1. Úkimet jańadan saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Quryltaıy aldynda óz ókilettigin doǵarady.
2. Úkimet jáne onyń kez kelgen múshesi ózderine júktelgen fýnktsııalardy odan ári oryndaý múmkin emes dep eseptese, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine ornynan túsý týraly ótinish berýge quqyly.
3. Quryltaı Úkimetke senimsizdik votýmyn bildirgen jaǵdaıda Úkimet Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine ornynan túsý týraly ótinish beredi.
4. Ornynan túsýdi qabyldaý nemese qabyldamaý týraly máseleni Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti on kún ishinde qaraıdy.
5. Ornynan túsýdi qabyldaý Úkimettiń ne onyń tıisti múshesiniń ókilettigi toqtatylǵanyn bildiredi. Premer-Mınıstrdiń ornynan túsýin qabyldaý búkil Úkimettiń ókilettigi toqtatylǵanyn bildiredi.
6. Úkimettiń nemese onyń múshesiniń ornynan túsýi qabyldanbaǵan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti oǵan mindetterin odan ári atqarýdy tapsyrady.
7. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz bastamasymen Úkimettiń ókilettigin toqtatý týraly sheshim qabyldaýǵa jáne onyń kez kelgen múshesin laýazymynan bosatýǵa quqyly. Premer-Mınıstrdi laýazymynan bosatý búkil Úkimettiń ókilettigi toqtatylǵanyn bildiredi.
VI bólim
Qazaqstan Halyq Keńesi
70-bap
1. Qazaqstan Halyq Keńesi – Qazaqstan Respýblıkasy halqynyń múddesin bildiretin joǵary konsýltatıvtik organ.
2. Qazaqstan Halyq Keńesi Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattarynan quralady.
3. Qazaqstan Halyq Keńesin qurý, onyń quramyn qalyptastyrý tártibi, ókilettigi jáne qyzmetiniń uıymdastyrylýy konstıtýtsııalyq zańda aıqyndalady.
71-bap
Qazaqstan Halyq Keńesi:
1) memlekettiń ishki saıasatynyń negizgi baǵyttary;
qoǵamdyq kelisimdi, jalpyulttyq birlik pen yntymaqty nyǵaıtý;
Qazaqstan Respýblıkasy qyzmetiniń negiz quraýshy qaǵıdattaryn jáne jalpyulttyq qundylyqtardy ilgeriletý jóninde usynystar men usynymdar ázirleıdi;
2) Quryltaıǵa zań jobalaryn engizedi;
3) jalpyhalyqtyq referendým taǵaıyndaý týraly bastama kóteredi.
VII bólim
Konstıtýtsııalyq Sot
72-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııalyq Soty – konstıtýtsııalyq baqylaýdy júzege asyratyn jáne búkil el aýmaǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasynyń ústemdigin qamtamasyz etetin táýelsiz memlekettik organ.
2. Konstıtýtsııalyq Sot Tóraǵa men on sýdıadan turady, olardyń ókilettigi – segiz jyl.
Konstıtýtsııaǵa sáıkes bir adam bir retten artyq Konstıtýtsııalyq Sot sýdıasy bolyp taǵaıyndalmaıdy.
3. Konstıtýtsııalyq Sot Tóraǵasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti taǵaıyndaıdy jáne ol ókilettik merzimi ishinde Konstıtýtsııalyq Sot sýdıasy da bolady.
Konstıtýtsııaǵa sáıkes bir adam bir retten artyq Konstıtýtsııalyq Sot Tóraǵasy bolyp taǵaıyndalmaıdy.
4. Konstıtýtsııalyq Sot sýdıalaryn depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen Quryltaı kelisimimen Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti taǵaıyndaıdy.
Konstıtýtsııalyq Sot Tóraǵasynyń orynbasaryn Konstıtýtsııalyq Sot Tóraǵasynyń usynýymen Konstıtýtsııalyq Sot sýdıalary arasynan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti taǵaıyndaıdy.
5. Konstıtýtsııalyq Sot sýdıasynyń depýtat mandatyn qatar alyp júrýine, oqytýshylyq, ǵylymı, shyǵarmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin laýazymdy atqarýyna, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýyna, sondaı-aq kommertsııalyq uıymnyń basqarýshy organynyń nemese baıqaýshy keńesiniń quramyna kirýine bolmaıdy.
6. Konstıtýtsııalyq Sot Tóraǵasy men sýdıalaryn qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdaılaryn qospaǵanda, olardy óz ókilettigi merzimi ishinde tıisinshe Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ne Quryltaıdyń kelisiminsiz ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldanylatyn ákimshilik jazalaýǵa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaıdy.
7. Konstıtýtsııalyq Sottyń uıymdastyrylýy jáne qyzmeti konstıtýtsııalyq zańmen retteledi.
73-bap
1. Konstıtýtsııalyq Sot Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń, Quryltaı Tóraǵasynyń, Quryltaı depýtattarynyń jalpy sanynyń keminde besten biriniń, Premer-Mınıstrdiń ótinishi boıynsha:
1) daý týyndaǵan jaǵdaıda Prezıdenttiń, Quryltaı depýtattarynyń saılaýyn jáne jalpyhalyqtyq referendým ótkizýdiń durystyǵy máselesin sheshedi;
2) Prezıdent qol qoıǵanǵa deıin Quryltaı qabyldaǵan zańdardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasyna sáıkestigin qaraıdy;
3) Quryltaı qabyldaǵan qaýlylardyń Konstıtýtsııaǵa sáıkestigin qaraıdy;
4) halyqaralyq sharttardy ratıfıkatsııalaǵanǵa deıin olardyń Konstıtýtsııaǵa sáıkestigin qaraıdy;
5) halyqaralyq uıymdar men olardyń organdary sheshimderiniń oryndalýynyń Konstıtýtsııaǵa sáıkestigin qaraıdy;
6) Konstıtýtsııa normalaryna resmı túsindirme beredi;
7) Konstıtýtsııanyń 50 jáne 51-baptarynda belgilengen jaǵdaılarda qorytyndy beredi.
2. Konstıtýtsııalyq Sot Konstıtýtsııanyń 46-babynyń 11) tarmaqshasynda kózdelgen jaǵdaıda – Prezıdenttiń ótinishterin, sondaı-aq Konstıtýtsııanyń 79-babynda belgilengen jaǵdaıda sottardyń ótinishterin qaraıdy.
3. Konstıtýtsııalyq Sot Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń Konstıtýtsııada kózdelgen quqyqtary men bostandyqtaryna tikeleı qatysty Qazaqstan Respýblıkasy normatıvtik quqyqtyq aktileriniń Konstıtýtsııaǵa sáıkestigin olardyń ótinishteri boıynsha qaraıdy.
Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń Konstıtýtsııalyq Sotqa júginý tártibi men sharttary konstıtýtsııalyq zańda aıqyndalady.
4. Konstıtýtsııalyq Sot osy baptyń 1-tarmaǵynyń 4), 5) jáne 6) tarmaqshalarynda kórsetilgen máselelerdi, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń normatıvtik quqyqtyq aktileriniń Konstıtýtsııaǵa sáıkestigin Bas Prokýrordyń ótinishi boıynsha qaraıdy.
5. Konstıtýtsııalyq Sot adamnyń jáne azamattyń Konstıtýtsııada bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna qatysty Qazaqstan Respýblıkasynyń normatıvtik quqyqtyq aktileriniń Konstıtýtsııaǵa sáıkestigin Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń ótinishi boıynsha qaraıdy.
74-bap
1. Konstıtýtsııanyń 73-baby 1-tarmaǵynyń 1) tarmaqshasynda kórsetilgen máseleler boıynsha Konstıtýtsııalyq Sotqa ótinish berilgen jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń qyzmetine kirisýi, Quryltaıdyń saılanǵan depýtattaryn tirkeý ne jalpyhalyqtyq referendým qorytyndysyn shyǵarý toqtatyla turady.
2. Konstıtýtsııanyń 73-baby 1-tarmaǵynyń 2) jáne 4) tarmaqshalarynda kórsetilgen máseleler boıynsha Konstıtýtsııalyq Sotqa ótinish berilgen jaǵdaıda tıisti aktilerge qol qoıý ne olardy ratıfıkatsııalaý merziminiń ótýi toqtatyla turady.
3. Konstıtýtsııalyq Sot óz sheshimin konstıtýtsııalyq zańda belgilengen merzimde shyǵarady.
75-bap
1. Konstıtýtsııaǵa sáıkes kelmeıdi dep tanylǵan zańdar men halyqaralyq sharttarǵa qol qoıylmaıdy ne ratıfıkatsııalanbaıdy jáne olar qoldanysqa engizilmeıdi.
2. Konstıtýtsııaǵa sáıkes kelmeıdi dep tanylǵan, onyń ishinde adamnyń jáne azamattyń Konstıtýtsııada bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiredi dep tanylǵan zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktiler, olardyń jekelegen erejeleri Konstıtýtsııalyq Sot sheshim qabyldaǵan kúnnen nemese ol belgilegen kúnnen bastap qoldanysyn toqtatady jáne qoldanylmaýǵa tıis.
Konstıtýtsııalyq Sottyń túsindirmesinde Konstıtýtsııaǵa sáıkes keledi dep tanylǵan zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktiler, olardyń jekelegen erejeleri osy túsindirmedegideı qoldanylýǵa tıis.
3. Konstıtýtsııalyq Sot oryndalýy Konstıtýtsııaǵa sáıkes kelmeıdi dep tanyǵan halyqaralyq uıymdar men olardyń organdarynyń sheshimderi, onyń ishinde jekelegen erejeleri oryndalmaýǵa tıis.
4. Konstıtýtsııalyq Sot sheshimderi qabyldanǵan kúninen bastap kúshine enedi, Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda jalpyǵa birdeı mindetti, túpkilikti bolady jáne olarǵa shaǵym jasalmaıdy.
VIII bólim
Sot tóreligi. Prokýratýra.
Quqyq qorǵaý tetikteri
76-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynda sot tóreligin sot qana júzege asyrady.
2. Sot bıligi sot isin júrgizýdiń zańmen belgilengen azamattyq, ákimshilik, qylmystyq jáne ózge de nysandary arqyly júzege asyrylady. Qylmystyq sot isin júrgizýge alqabıler zańda kózdelgen jaǵdaıda qatysady.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń sottary – Joǵarǵy Sot, zańmen qurylǵan jergilikti jáne basqa da sottar.
4. Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi Konstıtýtsııada jáne konstıtýtsııalyq zańda belgilenedi. Qandaı da bir ataýmen bolsa da arnaýly jáne tótenshe sottardy qurýǵa jol berilmeıdi.
77-bap
1. Sot bıligi Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan júzege asyrylady, onyń maqsaty – Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń jáne uıymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdy, Konstıtýtsııanyń, zańdardyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń, Qazaqstan Respýblıkasy halyqaralyq sharttarynyń oryndalýyn qamtamasyz etý.
2. Sot bıligi Konstıtýtsııanyń, zańdardyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń, Qazaqstan Respýblıkasy halyqaralyq sharttarynyń negizinde týyndaıtyn barlyq ister men daýlarǵa qoldanylady.
3. Sot sheshiminiń, úkimi men ózge de qaýlysynyń Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar.
78-bap
1. Sýdıa sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz bolady jáne Konstıtýtsııa men zańǵa ǵana baǵynady.
2. Sot tóreligin iske asyrǵan kezde sottyń qyzmetine múldem aralasýǵa bolmaıdy jáne bul zań boıynsha jaýaptylyqqa alyp keledi. Sýdıalar naqty ister boıynsha esep bermeıdi.
3. Sýdıa sot tóreligin iske asyrý kezinde myna qaǵıdattardy basshylyqqa alýǵa tıis:
1) eshkimniń ózine zańda kózdelgen sottylyǵyn onyń kelisiminsiz ózgertýge bolmaıdy;
2) sotta ár adamnyń óz sózin tyńdatýǵa quqyǵy bar;
3) aıyptalýshy óziniń kinásiz ekenin dáleldeýge mindetti emes;
4) adamnyń kináli ekenine qatysty kez kelgen kúmán aıyptalýshynyń paıdasyna qarastyrylady;
5) zańsyz tásilmen jınalǵan dáleldemelerdiń zańdy kúshi joq. Eshkimdi óziniń jeke moıyndaýy negizinde ǵana sottaýǵa bolmaıdy;
6) qylmystyq zańdy uqsastyǵyna qaraı qoldanýǵa jol berilmeıdi.
4. Konstıtýtsııada belgilengen sot tóreliginiń qaǵıdattary Qazaqstan Respýblıkasynyń barlyq sottary men sýdıalaryna ortaq jáne biryńǵaı.
79-bap
Sottar adamnyń jáne azamattyń Konstıtýtsııada bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiretin zańdardy jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdi qoldanýǵa quqyly emes.
Eger sot qoldanylýǵa tıis zań nemese ózge de normatıvtik quqyqtyq akt adamnyń jáne azamattyń Konstıtýtsııada bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiredi dep tapsa, ol is júrgizýdi toqtata turýǵa jáne osy aktini konstıtýtsııalyq emes dep taný týraly usynýmen Konstıtýtsııalyq Sotqa júginýge mindetti.
80-bap
1. Sottar turaqty sýdıalardan turady, olardyń táýelsizdigi Konstıtýtsııamen jáne zańmen qorǵalady. Sýdıanyń ókilettigi tek qana zańda belgilengen negizdermen toqtatylýy nemese toqtatyla turýy múmkin.
2. Sýdıany qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdaılaryn qospaǵanda, tıisinshe Joǵary Sot Keńesiniń qorytyndysyna negizdelgen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kelisiminsiz ne Quryltaıdyń kelisiminsiz ony ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldanylatyn ákimshilik jazalaýǵa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaıdy.
3. Qazaqstan Respýblıkasy sottarynyń sýdıalaryna qoıylatyn talaptar konstıtýtsııalyq zańda aıqyndalady.
4. Sýdıanyń depýtat mandatyn qatar alyp júrýine, oqytýshylyq, ǵylymı, shyǵarmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin laýazymdy atqarýyna, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýyna, kommertsııalyq uıymnyń basqarýshy organynyń nemese baıqaýshy keńesiniń quramyna kirýine bolmaıdy.
81-bap
Sottardy qarjylandyrý, sýdıalardy turǵyn úımen qamtamasyz etý respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen júrgiziledi jáne sot tóreligin tolyq ári táýelsiz júzege asyrý múmkindigin qamtamasyz etýge tıis.
82-bap
Joǵarǵy Sot – jergilikti jáne basqa da sottardyń qaraýyna jatatyn azamattyq, ákimshilik, qylmystyq jáne ózge de ister boıynsha joǵary sot organy, ol zańda kózdelgen jaǵdaıda óziniń qaraýyna jatatyn sot isterin qaraıdy jáne sot praktıkasy máseleleri boıynsha túsindirý beredi.
83-bap
1. Joǵarǵy Sot Tóraǵasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Joǵary Sot Keńesiniń usynymymen taǵaıyndaıdy jáne ol óz ókilettigi merzimi ishinde Joǵarǵy Sot sýdıasy da bolady. Joǵarǵy Sot Tóraǵasynyń ókilettik merzimi – alty jyl.
Konstıtýtsııaǵa sáıkes bir adam bir retten artyq Joǵarǵy Sot Tóraǵasy bolyp taǵaıyndalmaıdy.
Joǵarǵy Sot sýdıalaryn Quryltaı Joǵary Sot Keńesiniń usynymy negizinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń usynýymen saılaıdy.
2. Jergilikti jáne basqa da sot sýdıalaryn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Joǵary Sot Keńesiniń usynymymen taǵaıyndaıdy.
3. Sottarda konstıtýtsııalyq zańǵa sáıkes sot alqalary qurylýy múmkin.
4. Joǵary Sot Keńesiniń Tóraǵasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti taǵaıyndaıdy.
5. Joǵary Sot Keńesiniń mərtebesi, quramyn qalyptastyrý tərtibi jəne jumysyn uıymdastyrý zańda aıqyndalady.
84-bap
1. Prokýratýra memleket atynan Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda zańdylyqtyń saqtalýyna joǵary qadaǵalaýdy zańda belgilengen shekte jáne nysanda júzege asyrady, sotta memleket múddesin bildiredi jáne memleket atynan qylmystyq qýdalaýdy júzege asyrady.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń prokýratýrasy ortalyqtandyrylǵan biryńǵaı júıeni quraıdy, tómen turǵan prokýrorlar joǵary turǵan prokýrorlarǵa jáne Bas Prokýrorǵa baǵynady. Ol óz ókilettigin basqa memlekettik organdardan, laýazymdy adamdardan táýelsiz júzege asyrady jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine ǵana esep beredi.
3. Bas Prokýrordy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti taǵaıyndaıdy. Bas Prokýrordyń ókilettik merzimi – alty jyl.
Konstıtýtsııaǵa sáıkes bir adam bir retten artyq Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas Prokýrory bolyp taǵaıyndalmaıdy.
4. Bas Prokýrordy qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdaılaryn qospaǵanda, ony óz ókilettigi merzimi ishinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kelisiminsiz ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldanylatyn ákimshilik jazalaýǵa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaıdy.
5. Prokýratýranyń quzyreti, qyzmetiniń uıymdastyrylýy men tártibi konstıtýtsııalyq zańda aıqyndalady.
85-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýəkil adamnyń jáne azamattyń buzylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltirýge jərdemdesedi, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn ilgeriletýge yqpal etedi.
2. Adam quqyqtary jónindegi ýəkildi Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti taǵaıyndaıdy.
3. Adam quqyqtary jónindegi ýəkil óz ókilettigin júzege asyrý kezinde təýelsiz bolady jəne memlekettik organdar men laýazymdy adamdarǵa esep bermeıdi.
4. Adam quqyqtary jónindegi ýəkildi qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdaılaryn qospaǵanda, ony óz ókilettigi merzimi ishinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kelisiminsiz ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldanylatyn ákimshilik jazalaýǵa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaıdy.
5. Adam quqyqtary jónindegi ýəkildiń quqyqtyq jaǵdaıy men qyzmetin uıymdastyrý konstıtýtsııalyq zańda aıqyndalady.
86-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy advokatýra adamnyń memleket kepildik bergen sot arqyly qorǵalý quqyǵyn jáne zań kómegin alý quqyǵyn iske asyrýǵa járdemdesýdi kózdeıdi. Zań kómegin advokattar men ózge tulǵalar zańǵa sáıkes kórsetedi.
2. Advokat qyzmetin júzege asyrý tártibi, advokat quqyqtary, mindetteri men jaýaptylyǵy zańda aıqyndalady.
IX bólim
Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý
87-bap
Jergilikti memlekettik basqarýdy tıisti aýmaqtaǵy ahýaldyń jaı-kúıine jaýapty jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar júzege asyrady.
88-bap
1. Jergilikti ókildi organdar – máslıhattar tıisti ákimshilik-aýmaqtyq birlik halqynyń erik-múddesin bildiredi jáne jalpymemlekettik múddelerdi eskere otyryp, ony iske asyrýǵa qajetti sharalardy aıqyndaıdy, olardyń júzege asyrylýyn baqylaıdy.
2. Máslıhattardy halyq jalpyǵa birdeı, teń, tóte saılaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly bes jyl merzimge saılaıdy.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń jıyrma jasqa tolǵan azamaty máslıhat depýtaty bolyp saılana alady. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bir ǵana máslıhattyń depýtaty bola alady.
4. Máslıhattardyń qaraýyna:
1) aýmaqty damytýdyń josparlaryn, ekonomıkalyq jáne áleýmettik baǵdarlamalaryn, jergilikti bıýdjetti jáne olardyń atqarylýy týraly esepterdi bekitý;
2) óz qaraýyna jatqyzylǵan jergilikti ákimshilik-aýmaqtyq qurylys máselelerin sheshý;
3) zańmen máslıhat quzyretine jatqyzylǵan máseleler boıynsha jergilikti atqarýshy organ basshylarynyń esebin qaraý;
4) máslıhattyń turaqty komıssııalaryn jáne ózge de jumys organdaryn qurý, olardyń qyzmeti týraly esepti tyńdaý, máslıhat jumysyn uıymdastyrýǵa baılanysty ózge de máselelerdi sheshý;
5) Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń quqyqtary men zańdy múddelerin qamtamasyz etý boıynsha ózge de ókilettikterdi júzege asyrý jatady.
5. Máslıhattyń ókilettigin Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Premer-Mınıstrmen jáne Quryltaı Tóraǵasymen konsýltatsııadan keıin, sondaı-aq máslıhat ózin-ózi taratý týraly sheshim qabyldaǵan jaǵdaıda merziminen buryn toqtatady.
6. Máslıhattardyń quzyreti, uıymdastyrylý jáne qyzmet tártibi, depýtattardyń quqyqtyq jaǵdaıy zańda belgilenedi.
89-bap
1. Jergilikti atqarýshy organdar Qazaqstan Respýblıkasy atqarýshy organdarynyń birtutas júıesine kiredi, atqarýshy bıliktiń jalpymemlekettik saıasatyn tıisti aýmaqty damytý múddesimen jáne qajettiligimen úılestire júrgizýdi qamtamasyz etedi.
2. Jergilikti atqarýshy organdardyń qaraýyna:
1) aýmaqty damytýdyń josparlaryn, ekonomıkalyq jáne áleýmettik baǵdarlamalaryn, jergilikti bıýdjetti ázirleý men olardyń atqarylýyn qamtamasyz etý;
2) kommýnaldyq menshikti basqarý;
3) jergilikti atqarýshy organ basshylaryn taǵaıyndaý jáne laýazymynan bosatý, jergilikti atqarýshy organdardyń jumysyn uıymdastyrýǵa baılanysty ózge de máselelerdi sheshý;
4) jergilikti atqarýshy organdarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasymen júkteletin ózge de ókilettikterdi jergilikti memlekettik basqarý múddesinde júzege asyrý jatady.
3. Jergilikti atqarýshy organdy tıisti ákimshilik-aýmaqtyq birliktiń ákimi basqarady, ol Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti men Úkimetiniń ókili bolyp tabylady.
4. Astana, oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qala əkimderin Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti oblys aýmaǵyndaǵy məslıhat depýtattarynyń nemese tıisinshe astana, respýblıkalyq mańyzy bar qala məslıhaty depýtattarynyń kelisimimen taǵaıyndaıdy.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti keminde eki kandıdatýrany usynady, olar daýysqa salynady. Daýys berýge qatysqan məslıhat depýtattarynyń kópshilik daýys sanyn alǵan kandıdat kelisim aldy dep sanalady.
Ózge əkimshilik-aýmaqtyq birlik əkimderi zańda aıqyndalatyn tərtippen taǵaıyndalady nemese saılanady, sondaı-aq laýazymynan bosatylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz uıǵarýymen astana, oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qala əkimderin laýazymynan bosatýǵa quqyly.
5. Máslıhat depýtattarynyń jalpy sanynyń keminde besten biriniń bastamasymen ákimge senimsizdik votýmyn bildirý máselesi qoıylýy múmkin. Bul jaǵdaıda məslıhat óz depýtattarynyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen əkimge senimsizdik bildirýge jəne ony laýazymynan bosatý máselesin tıisinshe astana, oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qala əkimderine qatysty Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń aldyna ne ózge de əkimshilik-aýmaqtyq birlik əkimderine qatysty joǵary turǵan əkimniń aldyna qoıýǵa quqyly. Astana, oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qala ákimderiniń ókilettigi jańadan saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz qyzmetine kiriskende toqtatylady.
6. Jergilikti atqarýshy organdardyń quzyreti, uıymdastyrylý jáne qyzmet tártibi zańda belgilenedi.
90-bap
1. Máslıhattar óz quzyretindegi máseleler boıynsha – sheshim, ákimder sheshim men ókim qabyldaıdy, bular tıisti ákimshilik-aýmaqtyq birlik aýmaǵynda oryndalýǵa mindetti.
2. Jergilikti bıýdjet kirisin qysqartýdy nemese jergilikti bıýdjet shyǵysyn ulǵaıtýdy kózdeıtin máslıhat sheshiminiń jobalary ákimniń oń qorytyndysy bolǵanda ǵana qaraýǵa engizilýi múmkin.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasy men zańnamasyna sáıkes kelmeıtin máslıhat sheshiminiń kúshi sot tártibimen joıylýy múmkin.
4. Ákimderdiń sheshimderi men ókimderiniń kúshin tıisinshe Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti ne joǵary turǵan ákim joıa alady, olardyń kúshi sot tártibimen de joıylýy múmkin.
91-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynda jergilikti mańyzy bar máselelerdi turǵyn halyqtyń ózi sheshýin qamtamasyz etetin jergilikti ózin-ózi basqarý tanylady.
2. Jergilikti ózin-ózi basqarýdy halyq tikeleı júzege asyrady, sondaı-aq ol máslıhattar arqyly jáne turǵyn sany shaǵyn aýmaqtardy qamtıtyn jergilikti qoǵamdastyqtarda ózge de jergilikti ózin-ózi basqarý organdary arqyly júzege asyrylady.
Jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna zańǵa sáıkes memlekettik fýnktsııalar berilýi múmkin.
3. Qazaqstanda jergilikti ózin-ózi basqarýdy uıymdastyrý jáne onyń qyzmeti zańmen retteledi.
4. Jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń derbestigine zańda belgilengen ókilettik sheginde kepildik beriledi.
X bólim
Konstıtýtsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý
92-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz bastamasy boıynsha, Quryltaıdyń, Úkimettiń, Qazaqstan Halyq Keńesiniń bastamasy boıynsha qabyldaǵan sheshimmen ótkiziletin jalpyhalyqtyq referendýmda engiziledi.
2. Jalpyhalyqtyq referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń jartysynan astamy daýys berýge qatyssa, jalpyhalyqtyq referendým ótkizildi dep sanalady.
3. Astananyń, oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń keminde úshten ekisinde daýys berýge qatysqan Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń jartysynan astamy jalpyhalyqtyq referendýmǵa shyǵarylǵan Konstıtýtsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlardy jaqtap daýys berse, olar qabyldandy dep sanalady.
93-bap
Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlardyń Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasynyń 2-baby 6-tarmaǵynyń jáne 43-baby 5-tarmaǵynyń talaptaryna sáıkestigi týraly Konstıtýtsııalyq Sot qorytyndysy bolǵan jaǵdaıda olar jalpyhalyqtyq referendýmǵa shyǵarylady.
XI bólim
Qorytyndy jáne ótpeli erejeler
94-bap
1. Respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasy referendým nátıjeleri resmı túrde jarııalanǵan kúnnen bastap kúshine enedi, sol mezgilden bastap buǵan deıin qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasynyń kúshi joıylady.
2. Respýblıkalyq referendýmda Konstıtýtsııa qabyldanǵan kún memlekettik mereke – Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasy kúni dep jarııalanady.
95-bap
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasy kúshine engen kúni qoldanysta bolatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdary men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktileri oǵan qaıshy kelmeıtin bóliginde qoldanylady.
2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti, ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdary normatıvtik quqyqtyq aktilerdi Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasyna sáıkes keltirý úshin qajetti sharalar qabyldaıdy.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasy kúshine engen kezde qoldanysta bolatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna sáıkes qabyldanǵan Konstıtýtsııalyq Keńestiń jáne Konstıtýtsııalyq Sottyń normatıvtik qaýlylary Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasyna qaıshy kelmeıtin bóliginde zańdy kúshin saqtaıdy.