Qorǵanys salasyndaǵy ózgerister: Tsıfrlandyrý, bitimgerlik mıssııa, áskerı daıarlyqtyń kúsheıtilýi
ASTANA. KAZINFORM – 2025 jyl Qazaqstannyń qorǵanys salasy úshin bir mezgilde saltanatty da, syn-qaterge toly kezeń boldy. Jyl boıy el armııasynyń jaýyngerlik áleýetin kórsetýge baǵyttalǵan aýqymdy is-sharalar ótti, sonymen qatar áskerı qyzmetshilerdiń qaýipsizdigi men psıhologııalyq ahýalyna qatysty máseleler qoǵam nazaryn aýdardy.
Jeńistiń 80 jyldyǵy: elordadaǵy tarıhı áskerı sherý
2025 jyly Otan qorǵaýshylar kúnine oraı Astanada ótken áskerı sherý el tarıhyndaǵy aıtýly oqıǵalardyń biri boldy. Araǵa birneshe jyl salyp qaıta ótkizilgen bul sherý Jeńistiń 80 jyldyǵymen tuspa-tus keldi.
Saltanatty is-shara «Qazaq Eli» monýmenti aldyndaǵy alańda ótti. Áskerı sherýge Qarýly Kúshterdiń, ózge de ásker men áskerı qurylymdardyń 4 myńnan astam áskerı qyzmetshisi qatysty, olardyń 200-den astamy – áıelder. Sherýdi QR Qarýly kúshteri Qurlyq áskerleriniń bas qolbasshysy, general-maıor Mereke Kóshekbaev basqardy.
Alańda jaıaý ásker sap túzep, tarıhı jáne zamanaýı áskerı tehnıkalar, arnaıy maqsattaǵy bólimsheler men áýe kúshteri kórsetildi. Jalpy alǵanda, sherýge 300-den astam áskerı jáne avıatsııalyq tehnıka jumyldyryldy. Árbir sherýlik eseptopty joǵary shendi ofıtserler bastap shyqty.
Áskerı tehnıkalardyń sherýi sımvoldyq mánge ıe tarıhı mashınalardan bastaldy. Aldymen alańnan aty ańyzǵa aınalǵan T-34-85 tankisi ótip, onyń artynan ZIL-157 júk kóligi men «Katıýsha» reaktıvti qondyrǵylary júrip ótti. Bul kórinis Jeńistiń tarıhı sabaqtastyǵyn aıqyn ańǵartty.
Odan keıin kópshilik nazaryna qazirgi qoldanystaǵy áskerı tehnıkalar usynyldy. Olardyń qatarynda T-72 tankileri, BMP-2, BTR-80, artıllerııalyq júıeler, 240 mm-lik ózi júretin mınometter, «Grad» reaktıvti júıeleri, tankige jáne áýe shabýylyna qarsy qorǵanys tehnıkalary boldy. Sonymen birge arnaıy maqsattaǵy bólimshelerdiń, radıoelektrondyq qorǵanys, ınjenerlik jáne hımııalyq qaýipke qarsy tehnıkalary kórsetildi.
Bıylǵy paradtyń taǵy bir ereksheligi – Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń qorǵanys bólimsheleri áskerı sherýge alǵash ret qatysýy. Sondaı-aq alańǵa TJM-niń arnaıy tapsyrysy boıynsha jasalǵan otandyq BKM «ALAN-2» brondalǵan kólikteri alǵash ret shyǵaryldy. Bul – elimizdegi áskerı-tehnıkalyq áleýettiń damyp kele jatqanyn kórsetetin naqty mysal.
Sherý barysynda qurlyq, áýe jáne teńiz kúshteriniń jańa qarý-jaraqpen jabdyqtalǵany baıqaldy. Kórermenderge áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıeleri men ushqyshsyz ushý apparattary tanystyryldy. Olardyń qatarynda Wing Loong, Skylark jáne túriktiń ANKA drondary bar.
Áýe parady da saltanatty sherýdiń mańyzdy bóligine aınaldy. Astana aspanynda Sý-30SM, MıG-29 joıǵysh ushaqtary, S-295, An-72 áskerı-kólik ushaqtary, sondaı-aq Mı-17 jáne Mı-35M tikushaqtary ushty.
Sherý sońynda 300 mýzykanttan quralǵan birikken áskerı orkestrdiń defılesi ótti. Al paradqa daıyndyq kezeńinde sarbazdardyń dalalyq jaǵdaıda ómir súrgeni de atap ótýge turarlyq. Shatyrly qalashyqta gospıtal, ashana, monsha syndy barlyq qajetti ınfraqurylym jumys istegen.
Osylaısha, Astanada ótken Jeńistiń 80 jyldyǵyna arnalǵan áskerı sherý Qorǵanys mınıstrligi úshin jyl qorytyndysyndaǵy eń aýqymdy ári mazmundy is-sharalardyń biri retinde este qaldy. Aıta keteıik, Qazaqstanda mundaı sherýler 2018 jyldan beri ótkizilmegen.
Qorǵanys salasyndaǵy tsıfrlandyrý
Sońǵy jyldary Qorǵanys mınıstrligi tsıfrlandyrýdy áskerı basqarýdy jańǵyrtýdyń negizgi baǵyttarynyń birine aınaldyrdy. Bul ózgerister eń aldymen áskerı esepke alý, qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne jeke quramnyń psıhologııalyq ahýalyn baqylaý salalarynan kórinis tapty.
Áskerı esepke alý júıesi tolyqtaı elektrondy formatqa kóshirildi. Endi azamattar www.egov.kz portaly arqyly áskerge shaqyrýdan bosatý nemese keıinge qaldyrý qyzmetterin qaǵaz qujatsyz rásimdeı alady. Bul sheshim áskerge shaqyrý naýqanyndaǵy bıýrokratııalyq rásimderdi azaıtyp, protsestiń ashyqtyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Mınıstrliktiń málimetinshe, búginde barlyq áskerı bólimderde táýlik boıy jumys isteıtin beınebaqylaý júıeleri ornatylǵan. Kameralar kazarmalarda, oqý-jattyǵý alańdarynda jáne ortaq aımaqtarda ornalasqan. Sonymen qatar vıdeoanalıtıka júıesi kezeń-kezeńimen engizilip jatyr. Bul tehnologııa kúdikti áreketterdi avtomatty túrde anyqtaýǵa múmkindik beredi.
Áskerge shaqyrý salasynda da tsıfrlyq ózgerister júzege asyryldy. MyArmy.kz portaly iske qosylyp, azamattar áskerge shaqyrylý tártibi, óz mártebesi jáne qajetti málimetterdi onlaın formatta ala bastady.
Sonymen birge «Smart voenkomat» júıesi engizilip, 17 jasqa tolǵan azamattardyń áskerı tirkeýden ótýi avtomattandyryldy. Mınıstrlik dereginshe, tsıfrlandyrý nátıjesinde birqatar protsester ońtaılandyrylyp, 1 mlrd teńge bıýdjet qarajaty únemdelgen.
Áskerge shaqyrylýshyny kósheden ustap áketpeıdi
Sońǵy jyldary qoǵamda eń kóp talqylanǵan máselelerdiń biri – jastardy áskerge kósheden kúshtep ustap áketý oqıǵalary boldy. Bul máselege baılanysty Qorǵanys mınıstrligine de, quqyq qorǵaý organdaryna da syn jıi aıtyldy. Nátıjesinde 2025 jyly áskerge shaqyrý tártibine qatysty birqatar naqty túsindirý men shekteý engizilip, zańnamalyq deńgeıde ózgerister jasaldy.
Qorǵanys mınıstriniń birinshi orynbasary Sultan Qamaletdınovtiń aıtýynsha, qoldanystaǵy zańnamada azamattardy kósheden kúshtep alyp ketý degen uǵym múlde joq.
Konstıtýtsııanyń 36-babynda Otan qorǵaý ár azamattyń paryzy ári mindeti dep naqty kórsetilgenimen, bul talap kúsh qoldaný arqyly oryndalmaýy tıis. Eger azamat óz quqyǵy buzyldy dep eseptese, sotqa júginýge tolyq quqyly. Mınıstr orynbasary ózi qyzmet atqarǵan kezeńde mundaı zańsyz áreketter tirkelmegenin atap ótti.
Sonymen birge mınıstrlik ókilderi áskerge shaqyrýdyń naqty algorıtmi baryn túsindiredi. Azamat aldymen jergilikti áskerı basqarý organynyń shaqyrý qaǵazyn alýǵa tıis. Eger shaqyrtý azamattyń ózine tabystalmasa, ony jetkizý ishki ister organdaryna júkteledi.
Al polıtsııa qyzmetkerleriniń zańdy talabyna baǵynbaǵan jaǵdaıda ǵana azamat májbúrli túrde jetkizilýi múmkin. Bul – áskerge birden alyp ketý emes, shaqyrý pýnktine jetkizý sharasy. Onda onyń qyzmetke jaramdylyǵy, keıinge qaldyrý nemese bosatý negizderi anyqtalady.
Degenmen qoǵamda rezonans týdyrǵan jaıttardyń bir bóligi tájirıbede áskerılerdiń ózderi tarapynan ketken olqylyqtarmen baılanysty bolǵanyn Qorǵanys mınıstriniń birinshi orynbasary da joqqa shyǵarmaıdy.
Osyǵan baılanysty 2025 jyly mańyzdy sheshim qabyldanyp, kósheden, oıyn-saýyq oryndarynan jáne qoǵamdyq keńistikten áskerge shaqyrylýshylardy ustap áketýge resmı túrde tyıym salyndy. Bul týraly Qarýly kúshter Bas shtabynyń ókili Farhat Aıdarbaev arnaıy málimdep, tıisti mınıstrlik buıryǵy bar ekenin rastady.
Endi joǵaryda aıtyp ketkendeı, shaqyrý protsesi barynsha ashyq formatta júrgiziledi. Azamattarǵa shaqyrtý qaǵaz júzinde ǵana emes, 1414 biryńǵaı baılanys ortalyǵy arqyly SMS-habarlama túrinde joldanady.
Bılik ókilderi kósheden kúshtep áketýge tyıym salynǵanymen, áskerı mindetten jaltarý jaýapsyz qalmaıtynyn eskertedi. Ákimshilik kodekske sáıkes, shaqyrý boıynsha kelmegenderge aıyppul qarastyrylǵan.
Al Qylmystyq kodekske saı, áskerı qyzmetten qasaqana jaltarǵan azamatqa 1000 AEK-ke deıin aıyppul salý, qoǵamdyq jumystarǵa tartý nemese bir jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qoldanylýy múmkin. Densaýlyǵyna ádeıi zııan keltirý nemese jalǵan anyqtama jasaý da qylmystyq jaýapkershilikke ákeledi.
Mamandardyń aıtýynsha, daý týǵyzǵan taǵy bir másele – oqýǵa túsý kezeńi men áskerge shaqyrý merziminiń sáıkes kelmeýi. Mektep túlekteri JOO-ǵa qujat tapsyrǵanymen, qabyldaý nátıjesi kesh shyǵatyndyqtan, kóktemgi shaqyrý kezinde stýdent mártebesin ala almaı qalady. Osy aralyqta olardy áskerge shaqyrý jaǵdaılary kezdesedi.
Sarapshylar bul túıtkildi sheshý úshin mınıstrlikterdiń derekqorlaryn tolyq sáıkestendirip, oqýǵa ótinish bergen talapkerlerdi avtomatty túrde keıinge qaldyrý tetigin engizýdi usynyp otyr.
Sonymen qatar zańnamada keıinge qaldyrý múmkindigin shekteý baǵytynda ózgerister qarastyrylǵan. Budan bylaı ár bilim deńgeıinde áskerden bir ret qana bosatýǵa ruqsat etiledi. Bul bakalavrıat, magıstratýra jáne doktorantýra arqyly áskerden uzaq ýaqyt jaltarý tájirıbesin toqtatýǵa baǵyttalǵan. Áskerı kafedra arqyly «qysqa jolmen» áskerden bosaýǵa qatysty olqylyqtardy joıý máselesi de kún tártibinde tur.
Bılik áskerge barýǵa yntalandyrý tetikterin de qatar usynyp otyr. Qazir merzimdi qyzmetin ótkergenderge nesıe tólemderin keıinge shegerý, joǵary oqý oryndaryna arnalǵan myńdaǵan grant bólý, áskerı esepti tolyq tsıfrlandyrý sııaqty jeńildikter qarastyrylǵan.
Osylaısha, sońǵy ózgeristerdiń basty ózegi – buryn qoǵamda synǵa ushyraǵan «kósheden ustap áketý» tájirıbesine zań júzinde tosqaýyl qoıý. Memleket bir jaǵynan tártip pen jaýapkershilikti kúsheıtse, ekinshi jaǵynan áskerge shaqyrý rásimin ashyq, túsinikti ári quqyqtyq sheńberde júrgizýge kóship otyr.
Qarýly Kúshterdiń daıarlyǵy kúsheıdi
2025 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshterinde jaýyngerlik daıarlyq júıeli túrde josparlanyp, joǵary qarqynmen júzege asyryldy. Qorǵanys mınıstrliginiń dereginshe, bul oqý jyly barysynda jalpy shamamen 60 myńnan astam jaýyngerlik daıarlyq is-sharasy ótkizildi.
Jyl boıyna oqý-jaýyngerlik daıyndyqtar ártúrli baǵyttardy qamtydy. Qurlyq áskerleri men Desanttyq-shabýyldaý áskerleriniń bólimderi oqýdyń negizgi bóligin oryndady. Áskerı-áýe kúshteri kúndizgi jáne túngi ýaqytta myńǵa jýyq ushý aýysymyn oryndap, ushqyshtyq tehnıka men kúrdeli meteorologııalyq ahýaldarda oqý-jaýyngerlik mindetterdi oryndaý mashyqtaryn jetildirdi.
Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri men bólimshelerinde 760 jaýyngerlik úılestirý is-sharasy ótkizildi. Áskerı-teńiz kúshterinde esepti kezeńde 188 ret teńizge shyǵý júzege asyryldy, al keme ekıpajdarynyń júzý qashyqtyǵy 25 myń teńiz mılinen asty.
Jaýyngerlik daıyndyqtyń qorytyndy kezeńderinde Qarýly Kúshterdiń túrli ásker tekteri men arnaıy bólimsheleriniń qatysýymen shamamen 4,5 myń jaýyngerlik atys pen taktıkalyq oqý-jattyǵý ótti. Bul jattyǵýlar oqý-jaýyngerlik tapsyrmalardy ártúrli jaǵdaılarda tıimdi oryndaýdy pysyqtaýǵa baǵyttaldy.
Sonymen qatar 2025 jyly «Aıbalta», «Desant», «Jaýyngerlik dostastyq», «Kaspıı brızi» sııaqty iri jedel-strategııalyq jáne jedel-taktıkalyq oqý-jattyǵýlar uıymdastyrylyp, bólimshelerdiń ózara árekettestigi men qazirgi zamanǵy áskerı qaqtyǵystar tájirıbesin eskere otyryp ázirlengen taktıkalyq tásilder synaqtan ótkizildi.
Qazaqstandyq bitimgerler: Golan jotasyndaǵy mıssııa
Qazaqstandyq áskerı qyzmetshilerdiń kásibıligi halyqaralyq deńgeıde joǵary baǵalandy. Golan jotasynda qyzmet atqarǵan bitimgerlerge BUU mıssııasynyń qolbasshysy, Gana Respýblıkasy armııasynyń general-maıory Anıta Asma Birikken Ulttar Uıymynyń medaldaryn tabys etti.
Bir jyl boıy bitimger mindetin atqarǵan 99 áskerı qyzmetshi elge oraldy. BUU mandaty aıasynda ornalastyrylǵan qazaqstandyq kontıngent quramyna 139 áskerı maman kirdi. Olardyń negizgi mindeti – Sırııa men Izraıl arasyndaǵy atysty toqtatý rejımin baqylaý jáne aımaqtaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etý.
Birinshi ulttyq kontıngenttiń komandıri, podpolkovnık Jiger Aıypovtyń aıtýynsha, qazaqstandyq kontıngent jaýapkershilik aımaǵynda patrýl júrgizý, gýmanıtarlyq júkter men BUU ókilderin aımaq ishinde jáne syrtynda alyp júrý, oq-dárilerdi izdeý jáne joıý sekildi mindetterdi atqardy.
Aıta keteıik, 2024 jyldyń naýryz aıynda Qazaqstan tarıhynda alǵash ret Birikken Ulttar Uıymynyń bólýdi baqylaý jónindegi kúshteri UNDOF quramynda Sırııa Arab Respýblıkasy aýmaǵyndaǵy Golan jotasyna jeke ulttyq bitimgerlik kontıngent jiberdi.
Osy jyl ishinde BUU mıssııasy quramynda qyzmet etetin bólinýdi baqylaý jónindegi Qazaqstan kontıngentiniń ınjenerlik-saperlik toby aýmaqty qaýipti zattardan tazalaý boıynsha aýqymdy jumys júrgizdi.
Mıssııa barysynda qazaqstandyq bitimgerler ınjenerlik jáne kúzet mindetterin oryndap, aımaqtaǵy qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa úles qosty. Qorǵanys mınıstrliginiń málimetinshe, saperler myńnan astam jarylǵysh zatty joıdy.
Mıssııanyń aıaqtalýyna baılanysty jeke quramnyń ári qaraıǵy qyzmeti de naqtylandy. Májilistiń jalpy otyrysynda depýtattar suraǵyna jaýap bergen Qorǵanys mınıstriniń orynbasary Shaıh-Hasan Jazyqbaev bitimgerlerdiń óz áskerı bólimderine qaıta oralatynyn aıtty.
2024 jyly Senat Qazaqstan Úkimeti men BUU arasyndaǵy UNDOF mıssııasyna resýrs usyný jónindegi memorandýmdy ratıfıkatsııalaý týraly zańdy maquldady. Senator Andreı Lýkınniń aıtýynsha, qujatta qazaqstandyq kontıngenttiń qatysýyna baılanysty BUU tarapynan ótemaqy tólemderi kózdelgen.
BUU tólemderiniń jalpy somasy jylyna shamamen 5 mln AQSh dollaryn quraıdy. Onyń ishinde jeke quram úshin – 2,4 mln AQSh dollary, tehnıka, qarý-jaraq pen múlikti paıdalanǵany úshin – 2,6 mln AQSh dollary.
Golan jotasynan oralǵan áskerı qyzmetshiler Qazaqstan aýmaǵynda qyzmetin jalǵastyrdy. Olar elordada Jeńistiń 80 jyldyǵyna arnalǵan áskerı paradqa qatysyp, halyqaralyq mıssııada jınaǵan tájirıbesin pash etti. Paradtyq eseptopty Bitimgerlik operatsııalar ortalyǵynyń bastyǵy, І jáne II dárejeli «Aıbyn» ordenderiniń ıegeri podpolkovnık Jiger Aıypov bastady.
Qazaqstandyq áskerı qyzmetshiler Batys Saharada, Kongo Demokratııalyq Respýblıkasynda, Ortalyq Afrıka Respýblıkasynda, Sırııada, Lıvanda, sondaı-aq Izraıl men Palestına arasyndaǵy atysty toqtatý rejımin baqylaý jónindegi mıssııada qyzmet atqardy.
Qorǵanys mınıstrliginiń málimetinshe, Sırııa baǵytyndaǵy UNDOF mıssııasyna qatysý Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń kásibı áleýetin arttyryp qana qoımaı, elimizdiń halyqaralyq beıbit bastamalarǵa qosqan súbeli úlesin kórsetti.
Áskerdegi álimjettikpen kúres
Sońǵy jyldary áskerdegi tártip pen qaýipsizdikke qatysty qoǵamnyń alańdaýshylyǵy kúsheıe tústi. Qaza tapqan jáne aýyr jaraqat alǵan sarbazdardyń analary birneshe ret memlekettik organdarǵa júginip, ádil tergeý men ashyqtyqty talap etti. Bul úndeýler nazardan tys qalǵan joq.
Qorǵanys mınıstrligi áskerdegi jaǵdaıdy baqylaýda ustaý maqsatynda birqatar shara qabyldanyp jatqanyn málimdeıdi.
Mınıstrdiń orynbasary Qanysh Ábýbákirovtiń aıtýynsha, áskerı bólimderde beınebaqylaý kúsheıtilip, psıhologterdiń jumysyna basymdyq berilgen. Onyń dereginshe, bıylǵy áskerge shaqyrý kezinde 700-den astam jas azamattyń áskerı qyzmetke psıhologııalyq turǵyda daıyn emes ekeni anyqtalǵan. Mınıstrlik ókili muny jastardyń jaıly ortadan shyǵýǵa ázir emestigimen baılanystyrdy.
Qorǵanys mınıstrligi áskerde álimjettik joq ekenin birneshe ret qaıtalady. Vedomstvo bastyǵy Dáýren Qosanov analardyń kótergen máseleleriniń basym bóligi tergeý is-sharalaryna qatysty ekenin aıtyp, bul isterdi Іshki ister mınıstrligi Bas áskerı prokýratýranyń qadaǵalaýymen júrgizip jatqanyn jetkizdi.
Onyń aıtýynsha, áskerı bólimderde tártipti kúsheıtý, kamera ornatý, komandırler men psıhologterdiń jaýapkershiligin arttyrý baǵytynda jumys júrip jatyr. Sonymen birge, aıyna bir-eki ret BAQ ókilderine arnalǵan arnaıy saparlar uıymdastyrylady. Degenmen mınıstr «áskerdi qoǵamnan bólip qaraýǵa bolmaıdy» dep, túrli keleńsiz jaǵdaılar azamattyq ómirde de kezdesetinin atap ótti.
Bul máselege Memleket basshysy da nazar aýdardy. Prezıdent áskerde qaza tapqan sarbazdardyń analarynyń aryz-shaǵymyn 12 kún ishinde qarastyrýdy tapsyryp, tergeý barysynda zańnyń qatań saqtalýyn Bas prokýrorǵa júktedi.
Alaıda Májilis depýtaty Nartaı Sársenǵalıevtiń deregi qoǵamdaǵy alańdaýshylyqty odan ári kúsheıtti. Onyń aıtýynsha, sońǵy úsh jylda eldegi áskerı bólimderde 270 sarbaz qaza tapqan. Bul statıstıka Parlament qabyrǵasynda da ótkir suraqtardyń qoıylýyna sebep boldy. Kóshpeli Úkimet saǵatynda depýtattar áskerdegi ólim men sýıtsıdtiń qashan toqtaıtynyn ashyq surady.
Qorǵanys mınıstriniń orynbasary Shaıh-Hasan Jazyqbaev áskerdegi keleńsizdikterdiń bir bóligin sarbazdardyń áskerge deıingi áleýmettik ortasymen baılanystyrdy. Onyń sózinshe, otbasyndaǵy, mekteptegi tárbıe, qoǵamdaǵy teris qubylystar men psıhologııalyq turaqsyzdyq áskerdegi jaǵdaıǵa áser etpeı qoımaıdy. Osyǵan baılanysty mınıstrlik áskerı psıhologterdiń biliktiligin arttyryp, jergilikti psıhologııalyq ortalyqtardy tartyp, jasandy ıntellekt negizindegi táýlik boıy jumys isteıtin telegram-botty iske qosqan.
Alaıda bul ýájben bári birdeı kelise qoıǵan joq. Májilis tóraǵasynyń orynbasary Dánııa Espaeva máseleni tek psıhologterdiń jumysyna tirep qoıý jetkiliksiz ekenin aıtyp, negizgi jumys áskerı bólimderdiń óz ishinde júrgizilýi tıis ekenin qadap aıtty.
Qaza tapqan jáne jaraqat alǵan sarbazdar analarynyń ótinishine qatysty Bas prokýratýra da resmı málimdeme jasady. Vedomstvo ókilderi analardyń ýáji nazardan tys qalmaıtynyn, olar jeke qabyldaýlarǵa shaqyrylyp, árbir is zań sheńberinde qaralatynyn jetkizdi.