Jańa Ádep kodeksi zaman talaptarynan týyndap otyr - Esenbaı Boranbaev

Onyń aıtýynsha, táýelsizdik alyp, órkenıetti memleketter qataryna qosylǵan Qazaq eli damýdyń 2050 jylǵa deıingi strategııalyq josparyn júzege asyrýǵa kiriskeni málim. Elimizdiń uzaq merzimdi baǵdarlamalary bolashaqtyń jaı jospary ǵana emes, ár qadamy zańmen negizdelip, ispen bekitilgen damý kórsetkishterine aınaldy. Búginde Elbasynyń ózi quqyqtyq damýdyń kóshbasshysy dep baǵalaǵan Qazaqstandaǵy sot júıesi ózine artylǵan zor senimdi aqtap, zaıyrly qoǵamǵa betalystyń alǵy shebinde keledi. Buǵan deıingi altynshy sezde sýdıalar qaýymdastyǵynyń aldyna qoıylǵan mindetter tolyǵymen oryndaldy. Sot tóreliginiń ashyqtyǵy men qoljetimdiligin qamtamasyz etýge qajetti múmkindikterdiń bári jasaldy. Sýdıa kadrlarynyń kásibı jáne adamgershilik deńgeıin kóterýdiń aýqymdy sharalary alyndy. Oǵan sot protsesteriniń tolyq aýdıobeınetaspaǵa jazylýynyń júzege asýy men sýdıa qadrlaryna qoıylatyn talaptar kúsheıtilgendigi, sot satylarynyń ońtaılandyrylyp, elimizdiń sottary sot tóreligin atqarýdyń úsh býyndy júıesine kóshkendigi aıǵaq.

Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń VІ sezinen bergi úsh jyl ýaqyt ishinde quqyqtyq júıe de asa jedel qarqynmen ilgeriledi. Elbasynyń ótken sezde sýdıalar qaýymdastyǵynyń aldyna qoıǵan mindetteri oryndalyp qana qoıǵan joq, zaman talabynan týyndaǵan jańa mindettermen tolyǵyp, sottar damýdyń jańa belesterine bet aldy.

«100 naqty qadam» Ult jospary aıasynda jańa Azamattyq protsestik Kodeksi, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵary Sot Keńesi týraly» zańy qabyldanyp, «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýtsııalyq zańǵa, Qylmystyq is júrgizý jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksterine ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, azamattardyń quqyqtary men zańdy múddelerin sot arqyly qorǵaýdyń múmkindikteri álemdik ozyq standarttarǵa saı keńeıtildi. Іsterdi sotta qaraý protsesteri jeńildetilip, tıimdi jáne qarapaıym azamattarǵa uǵynyqty etildi. Bitimgershilik rásimderi jetildirildi.

2016 jyldan bastap qoldanysqa engen jańa Azamattyq protsestik kodekske daýlardy sheshý merzimderin qysqartýǵa jáne sot shyǵyndaryn azaıtatyn kóptegen baptar engizildi. Sýdıanyń járdemdesýimen júzege asyratyn bitimgershilik rásimi «Sot medıatsııasy» keńinen qoldanyla bastady. Kodekste daýlardy sheshýdiń balama tásilderi mol qamtylǵan. Daýlasýshy taraptar tatýlasý kelisimin jasaı alady, sondaı-aq daýdy medıatsııa nemese partısıpatıvtik rásimder tártibimen retteı alady. Qala berdi ońaılatylǵan (jazbasha) is qaraýdyń tártipteri engizilip otyr. Jańa Azamattyq protsestik kodeks qoldanysqa engizilgennen bergi aralyqta bitimmen bitetin isterdiń sany artty. Ótken toǵyz aıda oblysta tatýlastyrý rásimderimen 1061 azamattyq is qaralyp, 180 tarap bitimgershilik kelisimge keldi. Medıatsııa tártibimen qaralǵan 877 istiń 610-y boıynsha sot medıatsııasy qoldanyldy. Az da bolsa partısıpatıvtik rásimmen rettelip jatqan daýlar da bar. Toǵyz aıda 6177 talap aryz ońaılatylǵan óndiris tártibimen qaraldy.

-Esenbaı Nurlybaıuly, aldaǵy sezde jańa Ádep kodeksi qabyldanbaqshy. Osyǵan baılanysty ne aıtar edińiz?

-Qoǵam damýynyń jetken belesteri ádet-ǵuryp, ádep normalaryn jańa sapaǵa kóterip otyratyndyǵy belgili. Qoldanystaǵy sýdıalardyń ádep normalary elimizdiń sot júıesiniń ótken kezeńderdegi jaǵdaıyna qaraı kóptegen usynystardy eksheı kele Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń 2009 jylǵy 18 qarashada ótken besinshi sezinde tolyqtyrylyp, jańa nusqada bekitilgen edi. Odan beri qoǵamymyzdyń damýynda qanshama ózgerister boldy. Qazir múlde basqa álemde ómir súrip jatyrmyz desek te bolady. Buǵan deıin qoldanylyp kelgen 9 baptan turatyn «Sýdıalar ádebiniń» kodeksi sot bıliginiń osy kúnge deıingi joǵary mártebesin qalyptastyrýǵa laıyqty qyzmet etip keldi.

Al aldaǵy jetinshi sezde qabyldanatyn jańa ádep Kodeksi sýdıalardyń minez-qulyq joralǵylarynyń Bangrolor qaǵıdattary men úzdik halyqaralyq tájirıbelerge negizdelip jasalyp, qaǵıdattary qazirgi zamanǵy ǵylymı aınalymdaǵy eńbekterde dálelin tapqan jáne iste synalǵan sýdıalardyń ádep normalary men el damýynyń strategııalyq basymdylyqtaryna qaraı jańartyldy. Onda sýdıanyń jalpy etıkalyq ustanymdary men kásibı qyzmetin atqarý kezindegi, otbasy men turmystaǵy ádep ustanymdary bólek-bólek úsh taraýda naqtylanyp otyr.

-Qazaqstan tarıhynda bıler soty bolǵany málim. Endeshe, sýdıalar ádebin, jalpy quqyqtyq qaınardy bıler dástúrinen bastaýǵa bola ma?

-Bul - zertteı túsýdi qajetsinetin másele. Óıtkeni bıler soty, dástúri tek ózimizge ǵana emes, halyqaralyq qaýymdastyqqa úlgi bolarlyqtaı bólek bir ınstıtýt. Qazirgi kezde Joǵarǵy sot pen elimizdiń Bas prokýratýrasy «Ádildik - quqyqtyq qorǵaýdyń basty ustanymy» dep atalatyn jańa jobany júzege asyrýǵa kiristi. Sol ádildiktiń bastaýyn biz bıler sotynan almaǵanda, qaıdan alamyz?! Burynǵy bılerdiń ádebi men dástúri kimnen kem edi?! Qazaqtyń kemeńger zańgerleriniń biri Salyq Zımanov bir sózinde: «Bir kezderi ejelgi qazaq dalasyndaǵy zańdylyq pen ádil sottyń «Altyn ǵasyry» qaıtadan bizdiń tarıhymyzdyń quramdas bóligine - altyn betine jáne bolashaqta jalpy órkenıettiń murasyna aınalar degen úmitim bar... Ýaqyt óte kele qazaq quqyǵy álemdik órkenıettiń quqyqtyq júıeleriniń ishinen laıyqty oryn alatyndyǵyna senimmen qaraımyn», - degen edi.

Ótken jyly elimizde Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵynyń keńinen atap ótilýi memlekettiligimizdiń tarıhı tamyrynyń bastaýlaryna baıypty barlaý jasaýǵa múmkindik berdi. Osyǵan súıensek, qazaq eli sýdıalarynyń ádebi de negizgi bastaýyn ulttyq qundylyqtardan alyp, órkenıet dástúrlerimen sabaqtastyrylǵany jón.

Keıbir elder ózderiniń quqyqtyq bastaýlaryn arnaıy ınstıtýt retinde zerttep keledi. Mysaly, Reseıde Rım quqyǵyn, Qytaıda Konfýtsıı ilimderin zertteıtin arnaıy ǵylymı ortalyqtar bar. Eger quqyqtyq qaınarymyzdy bıler dástúrinen bastar bolsaq, biz de osyndaı ǵylymı negiz jasaýymyz kerek. Oǵan laıyqty negiz de bar. Máselen, Memleket basshysynyń 2016 jylǵy 16 aqpandaǵy Jarlyǵymen Sot tóreligi ınstıtýty Joǵarǵy sot janyndaǵy Sot tóreligi akademııasy bolyp qaıta quryldy. Sot júıesine kadrlar daıarlaıtyn akademııanyń Joǵarǵy sot qaramaǵyna berilýi sot qyzmetiniń erekshelikterin eskere otyryp, oqý protsesterin jetildirýge múmkindik beredi. Endigi jerde osy oqý ornynyń janynan bıler sotyn zertteıtin arnaıy ǵylymı-zertteý ortalyǵyn qurǵan jón.
Árıne, qazirgi qoǵam men bıler zamanyn salystyrýǵa bolmaıdy. Qundylyqtar ózgerip jatyr. Ata-babanyń qııalyna da enbegen ǵarysh zamanynyń ǵalamattarynda shek joq. Sonda da qazaq halqy, onyń tili men dili, dástúri, ulttyq erekshelikteri ornynda. Qazaq halqynyń mentalıteti Uly dalany meken etken ulttar men ulystardyń san alýan salt-dástúr, ádet-ǵuryp mádenıetiniń dińgegine aınalyp otyr. Ǵasyrlar boıy qalyptasyp, zamanyna qaraı jańarǵan saf altyndaı ulttyq qundylyqtar el irgesi bekigen saıyn tot baspaıtyn aq almastaı jarqyldap, ulttyq ereksheligimizdi nurlandyra tústi. Bul da - dala dástúrleriniń ómirsheńdiginiń, rýhynyń asqaqtyǵynyń kórinisi.

Zamanynda qazaqtyń danagóı bıleri halqynyń amandyǵy men tynyshtyǵy, el birligi jolynda ádildik úshin basyn báıgege tikken. Áıgili Áıteke bı: «Ómirim ózgeniki, ólim ǵana ózimdiki», - degen eken. Danyshpan Abaı: «Bı tórttiń quly - adal eńbek, taza nıet, tereń oı, ádildik», deıdi.

Kishi júzdiń on eki ata Baıulynyń Baıbaqty rýyna bı bolǵan Bulan bı qartaıǵan shaǵynda batasyn Syrymǵa berip, bılik tuǵyryna kóterilgen jas bı tana Malaısary bıden bata suraı barǵanda: «Shyraǵym, úsh sóz bar, sony umytpaı júrseń, halqyń sońyńnan qalmas. Umytsań, artyńa ermes. Ol úsh sóz: uıat, borysh, obal! Odan keıin bir aqylym: Jaqyndy jaralama, alysty qaralama!» degen eken.

Búginde bıler dástúriniń muragerleri elimizdiń sot júıesi, qala berdi sýdıalar qaýymdastyǵy ekendigine eshkimniń daýy joq.
Qazirgi órkenıetti qoǵamda sýdıalardyń qoǵamdaǵy oryny men mańyzyn, abyroı-bedelin endigi jerde sol bıler shyqqan bıikten kórsete alǵanǵa ne jetsin!