Jambyldyń týrıstik kelbeti qalaı jańardy

Tarıhı keshen avstralııalyq týrısti tańdandyrdy

Sapar Taraz tórindegi «Tekturmas» etno-tarıhı kesheninen bastaldy. 2019 jyly oblystyń 80 jyldyǵyna oraı boı kótergen nysan búginde kóne shahardyń kórikti oryndarynyń birine aınalǵan. Talas ózeniniń joǵary jaǵalaýynda, taý bókterinde ornalasqan keshenniń ár tusy Tarazdyń myńjyldyq tarıhynan syr shertip tur.

Keshenniń kútimi nazardan tys qalmaǵan. Taraz qalasynyń turǵyn úı-qurylys bóliminiń bas mamany Farhat Balajanovtyń aıtýynsha, nysan paıdalanýǵa berilgennen beri aýmaqty abattandyrý jumystary júıeli júrgizilip keledi.

— Alty jyl buryn qurylys bóliminiń tarapynan tıisti jumystar júrgizildi. Qazirgi tańda munda 4500 túp aǵash egilgen. Tamshylatyp sýarý ádisi qoldanylady. Aýmaq turaqty túrde tazalanady. Bul iske «Jasyl el» jasaǵynyń sarbazdary da atsalysyp jatyr, — dedi ol.

Shynynda keshen aýmaǵy taza ári uqypty. Kelýshilerge arnalǵan oryndyqtar men demalys oryndary jetkilikti. Eń bastysy, týrısterge qajetti ınfraqurylym tolyq qarastyrylǵan. Sondyqtan munda jergilikti turǵyndarmen qatar sheteldik qonaqtardy da jıi kezdestirýge bolady. Solardyń biri — Avstralııadan kelgen týrıst Klemend Lazýrını.

Ol Ortalyq Azııaǵa jasaǵan uzaq sapary barysynda Tarazǵa arnaıy aıaldaǵan.

— Jolǵa shyqqanyma úsh aı boldy. Grýzııaǵa deıin tolyqtaı velosıpedpen jettim. Keıin Grýzııadan Aqtaýǵa ushyp kelip, Qazaqstan arqyly Ózbekstanǵa bardym. Odan soń qaıta Qazaqstanǵa oraldym. Osy saparymda Taraz erekshe áser qaldyrdy. Óńir óte jasyl, ádemi ári tarıhqa tunyp tur. Sonyń ishinde Tekturmas kesheni tańdandyrdy, — deıdi saıahatshy.

Klemendtiń Tarazǵa kelýine áleýmettik jeli de sebep bolǵan. Ol TikTok arqyly jergilikti turǵyn Maqsat Esembaevpen tanysyp, keıin onyń qonaǵy bolǵan.

— Qazaqtar óte qonaqjaı halyq eken. Úıinde dastarhannan dám tattyq. Tarazdy aralatty. Erekshe áser aldym, — deıdi avstralııalyq týrıst.

Degenmen Tekturmasty minsiz deýge kelmeıdi. Máselen, ulttyq taǵamdar usynatyn dámhana jabyq tur. Keıbir baspaldaqtardyń opyrylǵany kózge túsedi. Sondaı-aq keıbir týrısterdiń mádenıeti oılandyrmaı qoımaıdy. Sebebi keshenniń jekelegen bólikterinde atyn qashap jazyp ketken kelýshilerdiń izi saqtalǵan.

Jylyna 70 myń týrıst keledi

Kelesi baǵyt — mahabbattyń máńgi sımvolyna aınalǵan Aısha bıbi kesenesi boldy. Bul — Ortalyq Azııada oıylǵan terrakotamen qaptalǵan biregeı sáýlet eskertkishi.

Kesene qabyrǵalarynda kúıdirilgen qysh taqtalarynyń 60-qa jýyq túri qoldanylǵan. Osy ereksheliginiń arqasynda nysan Qazaqstannyń kıeli oryndary tizimine engen. Búginde munda zııarat etýshiler men týrısterdiń qarasy qalyń.

Aısha bıbi men Babadja Hatýn keseneleriniń aýmaǵy shamamen 5 gektardy alyp jatyr. Jyl saıyn munda 70 myńǵa jýyq adam keledi. Sheteldik qonaqtardyń basym bóligi Qytaıdan, Eýropa elderi men Reseıden aǵylatyn kórinedi.

Eń bastysy, týrısterdi qarsy alýǵa qajetti jaǵdaı jasalǵan. Joldary tegis, aýmaǵy taza, demalys oryndary jetkilikti. Dárethana men kádesyı, kıim satatyn dúkender de jumys istep tur.

— Sońǵy 4-5 kúnniń ózinde ár nysanǵa shamamen 2000 adamnan keldi. Aýla jumyskerleri aýmaqtyń tazalyǵyn turaqty qadaǵalaıdy. Gıdter týrısterdi qarsy alyp, qajetti aqparatpen qamtamasyz etedi. Qyzmet qazaq, orys, aǵylshyn jáne túrik tilderinde kórsetiledi, — dedi «Ejelgi Taraz eskertkishteri» tarıhı-mádenı mýzeı-qorynyń dırektory Nurjan Mergenbaı.

Kesene aýmaǵyn aralaý barysynda kózge birden túsetin nárse — tazalyq pen tártip. Jasyl jelekke kómkerilgen aýmaqta qoqys ta, kútimsiz qalǵan nysandar da baıqalmaıdy.

Qarahan kesenesiniń jumbaǵy

Aısha bıbi kesenesinen keıin jol Tarazdyń taǵy bir tarıhı nysany — Qarahan kesenesine tústi. Eger Aısha bıbi mahabbattyń sımvoly sanalsa, Qarahan kesenesi Qarahanıdter dáýirinen jetken sáýlet óneriniń ozyq úlgisi.

Týrıster jıi keletin nysan 30 túrli órnekti kirpishpen qalanǵan. Kesenedegi tóbege shyǵatyn baspaldaq ta kóptiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrady. Sebebi tóbesi jabyq bolǵanymen, baspaldaqtyń naqty qandaı maqsatta salynǵany áli kúnge deıin jumbaq kúıinde qalyp otyr.

Búginde kesene aýmaǵy abattandyrylǵan, aınalasy jasyl jelekke kómkerilgen. Týrıster úshin QR-kodtar ornatylyp, tarıhı aqparatqa qoljetimdilik jasalǵan.

Degenmen kózge túsken kemshilik joq emes. Jalpy aýmaq taza bolǵanymen, kıeli oryn mańyndaǵy qoqys kóńilge kirbiń túsiredi. Tarıhı nysannyń tartymdylyǵy tek sáýletimen emes, tazalyǵymen de ólshenetinin eskersek, máselege áli de nazar aýdarý qajet.

Sherhan Murtaza shyǵarmasyna qosqan Kóksaı

Tarıhı nysandardy aralaǵannan keıin baǵyt tabıǵattyń tumsa sulýlyǵy saqtalǵan Kóksaı shatqalyna buryldy. Kóksaı — ótken ǵasyrdyń 90-jyldary aımaqtyń florasy men faýnasyn saqtaý maqsatynda qoryq aýmaǵyna engizilgen shatqaldardyń biri. Munda ósimdikterdiń san alýan túri ósedi. Sheten, arsha, shyrsha sekildi aǵashtar kómkergen tabıǵat kórinisi jyl saıyn myńdaǵan demalýshyny ózine tartady.

Tabıǵı týrızmniń áleýeti artyp kele jatqanyn demalys ornynyń ıeleri de baıqap otyr. Alaıda olar kelýshiler sanyn kóbeıtý úshin arnaıy jarnamaǵa basymdyq bermeıtinin aıtady.

— Ortalyqtyń jarnamasyna qatty kúsh salyp jatqan joqpyz. Sebebi keletin adam kóp, olardyń barlyǵyna qyzmet kórsetý qıynǵa soǵýy múmkin. Jazda tabıǵattyń kórki erekshe bolsa, qysta shańǵy tebý qyzmetin qostyq. Byltyr kúnine shamamen 250 adam kelse, bıyl bul kórsetkish 380-ge jetti. Sonymen qatar aýmaqta 80 oryndyq qonaq úıdiń qurylysyn bastaýdy josparlap otyrmyz, — deıdi Koksay Resort demalys ortalyǵynyń ıesi Nurmahambet Myrzahmetuly.

Degenmen týrıstik nysannyń damýyna kedergi bolyp otyrǵan máseleler bar. Eń aldymen kózge túsetini — kólik turaǵynyń joqtyǵy.

— Birinshiden, oǵan ruqsat qajet. Ekinshiden, qarjy qolbaılaý. Biraq aldaǵy ýaqytta bári retteledi dep oılaımyn, — dedi Nurmahambet Myrzahmetuly.

Soǵan qaramastan, Kóksaıdyń tabıǵı tartymdylyǵy kemigen emes. Munda keń dala, ný orman jáne shúıgin shalǵyn qatar úılesim tapqan. Sondyqtan óńir turǵyndary bul jerdiń týrıstik áleýeti áli tolyq ashylmaǵan dep esepteıdi.

— Kóksaıǵa kóbine qazaqstandyqtar keledi. Eger týrızmdi odan ári damytyp, jaqsyraq nasıhattasa, bul jaqqa sheteldik týrısterdiń qyzyǵýshylyǵy artary anyq, — deıdi Jambyl oblysynyń turǵyny Mereı Aıarbek.

Kóksaıdyń kórki týraly aıtqanda, Sherhan Murtazanyń «Aı men Aısha» romanynda jıi sýretteletin Aqsaı men Kóksaı shatqaldaryn aınalyp ótý múmkin emes. Alystan menmundalaǵan asqar taý men jasyl belester kez kelgen jandy tánti etedi. Al shatqaldyń ishine tereńdeı túsken saıyn ondaǵan shaqyrymǵa sozylǵan ózen arnasy kózge shalynady.

Osy ózenniń bastaýy sanalatyn Aınakól de týrıster kóp izdeıtin oryndardyń biri. Taý ishinde ornalasqan kólge atpen shamamen 3-4 saǵatta jetýge bolady. Tabıǵat aıasynda tynyshtyqty izdegen saıahatshylardyń bul jerge arnaıy at basyn burýy beker emes.

Shıpaly sýymen tanylǵan shıpajaı

Kelesi aıaldama — Jambyl oblysyndaǵy eń tanymal saýyqtyrý oryndarynyń biri sanalatyn «Merke Radon» shıpajaıy.

Qyrǵyz Alataýynyń bókterinde ornalasqan shıpajaıdyń basty ereksheligi — radonǵa baı mıneraldy sý. Munda emdik vanna, fızıoterapııa, massaj jáne ózge de saýyqtyrý sharalary júrgiziledi. Sondyqtan em izdep keletinderdiń qarasy qalyń.

— Sýy, aýa raıy, emi shıpa. Jetinshi ret kelip otyrmyz. Saýmal ishemiz. Alaıda nysan eski. Ǵımaratty jóndese artyq emes, — deıdi shıpajaıǵa kelýshiler.

Jyl saıyn munda shamamen 14 myń adam keledi. Táýliktik joldama quny 24 myń teńgeden bastalady. Onyń ishine tórt mezgil tamaq, jatyn oryn jáne 20-ǵa jýyq emdik shara kiredi. Jazda shıpajaı bir mezette 245 adamdy, al qysta 175 adamdy qabyldaı alady. Jalpy aýmaǵy 34 gektardy quraıtyn demalys ornynda dúkender men sulýlyq salony da jumys isteıdi.

— 44 jyldan beri sý arnasy men kóptegen ınjenerlik jeliler jańartylmaǵan edi. Sońǵy eki jylda olardyń barlyǵyn aýystyrdyq. Jańa lıftiler ornatyldy. Aldaǵy bes jylda 120 oryndyq jańa korpýs salyp, oryn sanyn kóbeıtýdi josparlap otyrmyz. Qazir shıpajaı 412 orynǵa shaqtalǵan. Kóbine zeınetkerler keledi. Muny óńirdiń kólik ınfraqurylymymen baılanystyramyn. Sebebi Tarazǵa kóptegen qaladan tikeleı áýe reısteri qatynaı bermeıdi, — deıdi «Merke Radon» shıpajaıynyń bas dırektory Serik Maqajanov.

Shıpajaıdan keıin baǵyt «Merki memlekettik óńirlik tabıǵı parkine» qaraı jalǵasty. Alaıda jol ústinde tazalyq máselesine qatysty túıtkil anyqtaldy.

— Taýdyń arǵy-bergi betinde qoqys úıilip jatyr. Polıgon bar bolǵanymen, qaldyqtar túgeldeı sonda jetkizilmeıdi, — deıdi Merki aýdanynyń turǵyny Qaırat Ilıpov.

Jergilikti turǵynnyń sóziniń jany bar. Tabıǵı parkke bara jatqan jolda tútin kózge shalynady. Bul óńirdegi qaldyqtardy basqarý máselesi áli de ózekti ekenin kórsetedi.

Degenmen tazalyq jumystaryna belsendi atsalysyp júrgen jastar bar eken. Merki aýdanyndaǵy Jastar resýrstyq ortalyǵynyń uıymdastyrýymen eriktiler apta saıyn senbilikke shyǵyp, qorshaǵan ortany taza ustaýǵa úles qosyp keledi.

— Jastar «Taza Qazaqstan» aktsııasy aıasynda turaqty túrde senbilik jumystaryn júrgizedi. Olar ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrýǵa jáne qorshaǵan ortany taza ustaýǵa atsalysyp júr, — deıdi Jastar resýrstyq ortalyǵynyń dırektory Nurbek Jumanazarov.

Ekotýrızmniń jańa núktesi

«Merki memlekettik óńirlik tabıǵı parki» — Jambyl oblysyndaǵy erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń biri. Byltyr tamyz aıynda qurylǵan park búginde óńirdegi ekotýrızmdi damytý baǵytyndaǵy mańyzdy jobalardyń qataryna enip otyr.

Mekemede qazir 50-den astam qyzmetker eńbek etedi. Park tolyqqandy jumysyn jolǵa qoıý úshin qajetti qujattardy rásimdeý jáne ınfraqurylymdy damytý jumystary qatar júrgizilýde.

— Qurylǵanyna 8 aıdan astam ýaqyt boldy. Qazir qujattardy rásimdeý jumystary júrip jatyr. Úkimet qaýlysyn kútýdemiz. Kelýshiler arnaıy aımaqtardy aralap júr. Bıyl jyldyń sońyna qaraı demalys oryndarynyń aýmaǵyn keńeıtip, baılanys jelisin qoljetimdi etýdi josparda. Bul baǵyttaǵy jumystar bastalyp ketti. Sonymen qatar kelýshiler legine turaqty monıtorıng júrgizemiz. Bıyl naýryz aıynan beri parkke 5 myńnan astam adam keldi, — deıdi «Merki memlekettik óńirlik tabıǵı parki» dırektorynyń orynbasary Qaljigit Qalybaev.

Tabıǵı parkke kelýshiler sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Soǵan qaramastan, ázirge munda kirý úshin aqy alynbaıdy. Sebebi park áli damý kezeńinde. Qazir kelýshilerge arnalǵan naqty tarıf bekitilmegen.

Týrıster sanyn eki ese arttyrý kózdelip otyr

Óńirdegi týrıstik nysandardy aralaý barysynda taǵy bir másele nazardan tys qalmady. Ol — jol sapasy. Ásirese shıpajaı men tabıǵı parkke aparatyn baǵyttarda jóndeý jumystary júrip jatqany baıqalady. Osyǵan baılanysty baǵdarlama júrgizýshileri Jambyl oblysynyń ákimi Erbol Qarashókeevpen kezdesip, óńirdegi týrızmniń búgingi ahýaly men aldaǵy josparlardy talqylady.

Ákimniń aıtýynsha, sońǵy jyldary týrıstik ınfraqurylymdy damytýǵa basymdyq berilip keledi. Sonyń nátıjesinde Kóksaı shatqalyna deıingi 19,5 shaqyrym jol salynǵan. Al bıyl jeke ınvestorlar esebinen vızıt-ortalyq ashylypty.

— Merki shıpajaıynyń sý máselesi tolyq sheshildi. Endi oǵan aparatyn joldy retteımiz. Bir aıdyń ishinde jol jumystary tolyq aıaqtalady. Jalpy byltyr oblysqa 212 myń týrıst keldi. Onyń 5 myńy — sheteldik qonaqtar. Aldaǵy bes jylda bul kórsetkishti 500 myńǵa jetkizýdi josparlap otyrmyz. Ol úshin ınfraqurylymdy damytýǵa kúsh salamyz. Týrızm — ınvestıtsııa tartýdyń mańyzdy baǵyty, — deıdi Jambyl oblysynyń ákimi Erbol Qarashókeev.

Óńir basshysy týrıster kóp baratyn tarıhı-mádenı nysandardyń jaı-kúıine de toqtaldy. Onyń aıtýynsha, oblystyń vızıt kartasyna aınalǵan keıbir eskertkishterdi jóndeý men kútip ustaý máselesi jergilikti bıliktiń quzyretine tolyq kirmeıdi.

— Qarahan men Aısha bıbi keseneleri respýblıkalyq teńgerimde. Sondyqtan oblystyq bıýdjetten olarǵa tikeleı ınvestıtsııa sala almaımyz. Degenmen bul másele aldaǵy ýaqytta  sheshimin tabady dep oılaımyn, — dedi oblys ákimi.

Tarıhı óńirge sarapshylar qandaı baǵa berdi?

Óńirdegi týrıstik nysandar men ınfraqurylymnyń jaı-kúıin saralaǵannan keıin baǵdarlama qorytyndysy sarapshylar talqysyna usynyldy.

Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine qarasty «Ulttyq energııa únemdeý ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy Eldos Abaqanovtyń pikirinshe, Jambyl oblysy tabıǵı jáne tarıhı muraǵa baı óńirlerdiń biri. Sondyqtan týrıst tartý baǵytyndaǵy jumystar tolastamaý kerek.

— Jambyldyń kórki kóz súrindiredi. Tarıhı nysandarǵa baı. Týrısterge qajetti jaǵdaı jasalǵan. Degenmen isteletin jumystar áli de bar. Maǵan unaǵany — oblys ákiminiń máselelerdi jasyrmaı, ashyq aıtyp, obektıvti pikir bildirýi, — dedi sarapshy.

Al «Kazakh Tourism» ulttyq kompanııasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Edige Ádilhanov óńirde ishki týrızmniń qarqyndy damyp kele jatqanyn atap ótti.

— Keıbir týrıstik nysandar respýblıkalyq deńgeıde qarjylandyrylady. Bul — basqa óńirlerde de kezdesetin jaǵdaı. Soǵan qaramastan oblystyń týrıstik áleýeti joǵary. Aldaǵy ýaqytta ishki týrızmmen qatar sheteldik týrıster sany da artady dep oılaımyn, — dedi Edige Ádilhanov.

Sarapshylar nazar aýdarǵan taǵy bir másele — ekologııalyq mádenıet pen týrıstik nysandardyń jaı-kúıi.

— Ekomádenıet aqsap tur. Bul — úlken problema. Sonymen qatar shıpajaılardy jańǵyrtý men jóndeý jumystaryn da keıinge qaldyrmaǵan jón, — deıdi Týrızm ındýstrııasy komıtetiniń ishki taldaý basqarmasynyń basshysy Narıman Áldibekov.

Baǵdarlama krıterııleri boıynsha Jambyl oblysy 23 upaı enshiledi. Eske salaıyq, buǵan deıin Shymkenttiń týrıstik mekenderi nazarǵa alynǵan bolatyn.