Jambyl — meniń jaı atym: Jyr alybynyń týǵanyna 180 jyl
ALMATY. KAZINFORM — Búgin — qazaqtyń jyr keńistigin ǵasyrlarǵa jalǵaǵan tulǵa Jambyl Jabaevtyń týǵanyna 180 jyl. Ol — eki ǵasyrdyń kýágeri, úsh dáýirdiń únin estigen jyraý. 1846 jyly Jambyl taýynyń eteginde, el údere kóshken, sary aıazdy borandy kúni dúnıege kelgen sábıge taýdyń aty berildi. Ańyzǵa sensek, ákesi Jabaı kósh toqtaǵan zańǵardyń atyn qoıa salǵan. Bálkim, balasynyń bolashaǵyn sezgen shyǵar: zańǵar taýdaı tulǵa bolaryn.
«On beste-aq dombyrany aldym qolǵa…»
Jambyl aqyndyqty 52 jasynda bastaǵan degen qasań túsinik bar. Biraq onyń óz jyry kýá:
«On beste-aq dombyrany aldym qolǵa,
Teń basqan tórt aıaǵyn boldym jorǵa…»
On jetige jetpeı topqa túsken, «semserdeı maıdandaǵy jarqyldadym» degen jas aqyn Jetisýdyń dýmandy ortasynda erte tanyldy. Moldanyń dúmsheligin áshkerelegen «Shaǵym» óleńi — jasóspirim Jambyldyń-aq qoǵamǵa syn kózben qaraǵanyn dáleldeıdi.
«Aıtqany ishke qonbaǵan, oqyǵansha men odan, dombyrany qolǵa alam» dep ákesinen bata suraǵan bozbala — taǵdyryn ózi tańdaǵan qaısar rýh.
Piri — Súıinbaı, ustanymy — shyndyq
Jyr jolyndaǵy eń úlken mektep — Súıinbaı Aronuly. «Meniń pirim — Súıinbaı, sóz sóılemen syıynbaı» degen Jambyl ustazynyń batasyn alyp, aıtystyń qııa jolyna tústi. Súıinbaıdyń «ár sóziń qanjardaı qadalsyn» degen ósıeti Jambyl poezııasynyń ózegine aınaldy.
Ol aıtysty tek rý maqtaý emes, eldik múddeniń minberine kóterdi. 1897 jylǵy Qulmambet Qulanaıaqpen aıtysynda qarsylasy «Sálemiń men amanyń joq, úlgili orta, tárbıe kórmegen» dep Jambyldyń kemshilikterin izdep, onyń rýy Shapyrashtynyń kedeıligin aıtady. Sol kezde Jambyl erdiń isi baılyǵymen emes, is-áreketimen, erligimen ólshenetinin aıtyp, Suranshy, Saýryq sııaqty batyrlardyń isin dáripteıdi.
— Adamdyqty aıt, erlikti aıt, batyrlyqty aıt! El birligin saqtaǵan tatýlyqty aıt! Qarynbaıdaı sarańdar tolyp jatyr, Ony maqtap, áýre bolmaı, jónińe qaıt! — dep baılyq emes, batyrlyq pen birlikti tý etti.
Bul aıtystan keıin Jetisý men Qyrǵyzstanǵa aty keń jaıyldy. Shashýbaı, Dosmaǵambet, Sarybas, Sara, Maıkót syndy sóz júırikterimen saıysta sýyrypsalmalyqtyń shyńyn kórsetti.
Mıllıon joldy jadynda saqtaǵan jyrshy
Jambyl — tek aıtysker emes, epık jyrshy. 2 555 joldan turatyn ortaǵasyrlyq túrki jyry «Kóroǵlyny» 15 kún tańdy-tańǵa uryp jyrlaǵany aıtylady. «Manas», «Qyz Jibek», «Muńlyq-Zarlyq», «Er Tóstik» sekildi epostardy, tipti «Shahnamanyń» bir nusqasyn jatqa bilgen.
Zertteýshiler onyń jadynda mıllıon jolǵa jýyq jyr saqtalǵanyn jazady. Bul — adam jadyndaǵy sırek fenomen.
Patshaǵa madaq emes, halyqqa arnaý
1913 jyly Romanovtar áýletiniń 300 jyldyǵyna arnalǵan jıynda ózgeler patshany dáriptegende, Jambyl Saýryq pen Suranshyny jyrlady. Bılikke unamaı, qaladan qýyldy.
Keńes avtorlarynyń pikirinshe, aqyn sol jıyndaǵy isi úshin jáne 1916 jylǵy qazaqtardy tyl jumystaryna jumyldyrý kezinde kórsetken qoǵamdyq belsendiligi úsh jyl abaqtyǵa da túsken. Bul qaı kezde de Jambyldyń tarazysy — halyq múddesi boldy degendi ańǵartady.
90-nan asqanda kelgen dańq
1936 jyly «Pravda» gazetinde «Týǵan elim» tolǵaýy jarııalanǵan soń, 90 jastan asqan Jambyl búkilodaqtyq tulǵaǵa aınaldy. Qasyna ádebı hatshylar bekitilip, jyrlary qazaqsha-oryssha qatar tarady. Reseı, Grýzııa minberlerinde sóz sóıledi. Marapat («Eńbek Qyzyl Tý», «Lenın», «Qurmet belgisi» ordenderi) birinen soń biri aǵyldy. Frantsýz oıshyly Romen Rollan oǵan «qazaq halqynyń jáne jańa adamzattyń habarshysy» dep sálem joldady.
Alaıda dańqtyń kóleńkesi de boldy: táýelsizdik jyldary onyń keıbir jyrlarynyń avtorlyǵyna kúmán keltirgen pikirler aıtyldy. Biraq bir shyndyq ózgermeıdi: Jambyl — aýyzsha poezııa dástúriniń sońǵy uly ókilderiniń biri. Ol 90 jyl boıy halyq jadynda ómir súrip, sońǵy 10 jylynda álemge tanyldy.
«Lenıngradtyq órenderim!» — jyrdan týǵan rýh
1941 jyly soǵys bastalǵanda jyrshy 95 jasta edi. Uly Alǵadaı maıdanǵa attanyp, keıin Stalıngrad túbinde qaza tapty. Áke júreginiń zary «Alǵadaı týraly árbir oı» joqtaýyna aınaldy.
Al «Lenıngradtyq órenderim!» tolǵaýy qorshaýdaǵy qala kóshelerine plakat bolyp ilindi. Bul jyrdyń rýhanı qýaty týraly orys qalamgerleri de jazdy.
Ósıeti — alma baqtaǵy máńgilik
1945 jyly 22 maýsymda, 100-ge segiz aı jetpeı, Jambyl dúnıe saldy. Óz ósıetimen alma baǵymen qorshalǵan úıiniń qasyna jerlendi. 1946 jyly kesene turǵyzylyp, úıi ádebı-memorıaldy mýzeıge aınaldy. Búginde Tarazda, Almatyda, Esikte (Almaty oblysy), Atyraý oblysyndaǵy Safonovka aýylynda, Kıevte, Sankt-Peterbýrgte (Reseı), Belgradta (Serbııa) eskertkishteri bar. Qazirgi kúni Qazaqstandaǵy oblys, aýdan, aýyldar jáne oqý oryndary men óner ortalyqtary onyń atymen atalady.
Jambyl — dáýirdiń jyrshysy ǵana emes, dáýirdi jyrmen jasaǵan tulǵa. Ol zar zamannan sotsıalıstik kezeńge deıingi tarıhı silkinisterdi kózimen kórdi, biraq qaı kezeńde de bir joldan taımady:
«Jambyl — meniń jaı atym,
Halyq — meniń shyn atym».
