Jalǵan jeńildik qaltańyzdy qaǵyp júrmesin

Desek te, mamandardyń paıymdaýynsha, shyntýaıtynda, bul jeńildikterdiń artynda úlken qýlyq jatady. Halyqtyń basym bóligi sol jeńildikterden utpaıdy, kerisinshe, utylady. «Jeńildik» degen sóz adamǵa aıryqsha áser etetinin bizdiń saýda ortalyqtary jaqsy biletindikten, olar eń aldymen zattyń baǵasyn qoldan eki ese kóterip, artynan bastapqy baǵasy­na tómendetedi. Osydan baryp myna­daı esep týyndaıdy: mysaly, siz bir jeıdeni 6700 teńgege jeńildikpen qýa­na-qýana satyp aldyńyz delik, al kelesi bir dúkenge barsańyz, jeńildiksiz ol jeıdeniń baǵasy 4500 teńge bolyp turady. Al osydan soń qalaısha jeńildikter utymdy deı ala­myz? Endeshe, biz osy jaıttardy eskere otyryp, jańajyldyq jeńildikter jaıynda saraptap kórmekpiz.

1+1 buqaraǵa tıimdi me?

Bizde buqaranyń qulaǵyn eleń etkizetin jeńil­diktiń eń jetilgen bir túri - bir zat alsań, ekinshi zat­ty tutynýshyǵa tegin syıǵa usyný «jomart­tyǵy». Muny marketologter «1+1» ak­tsııa­sy dep ataıdy. Al mamandar tegin zatty «tartý» etetinder týraly oń kózqarasta emes.

Merýert MOLDABAEVA, áleýmettanýshy:

- Árıne, taýardy tıimdi ótkizýdiń bir tásili:1+1. ıAǵnı bir zatty qym­bat­qa satyp alsa, ekinshisi syılyqqa beriledi. Biraq bul jerde eskeretin dúnıe, tegin zat alǵashqysynan 80 pa­ıyz arzan bolýy kerek. Máselen, syrt­qy kıimge - belbeý, taǵy basqa dúnıe­ler. Tipti qaısybir tutynýshylarymyz osyndaı jeńildikke urynyp, ekinshi zattyń tym eski, kıilgen zat ekenin aıtyp shaǵym­danǵan kezder de bolady. Jaqyndap qalǵan Jańa jyl meıramy tusynda kásipkerler shyǵynǵa ushyraǵysy kel­meı­di. Sol sebepten taýar qandaı kúı­de bolsa da, ótip ketkenin olar oń kóre­di. Sondyqtan kez kelgen jeńildikpen taýar alarda abaı bolǵan jón.

Saýdalasýǵa saýattylyq kerek

Jalpy, naq osy jańajyldyq jeńil­dik­terge qatysty derekterge júginsek, elimizde tutynýshylardyń 73 paıyzy otan­dyq saýda-sattyq salasynyń jumy­syna razy emes. Tutynýshylardyń quqyn qorǵaý birlestikteriniń júrgizgen saýal­namasy osyny aıqyndaıdy. Bir qyzyǵy, tutynýshylardyń deni qara bazardaǵy saýdaǵa emes, qaladaǵy iri sýpermarketter men dúkenderdiń saýda-sattyq júrgizý jumystaryna qanaǵattanbaı otyr. Jeńil­dikpen aldaý túrleri qazirde iri sýper­mar­ketterde de molynan oryn ala bastaǵan. Tipti qaısybir sýpermarketter taýar­lar­dyń baǵasy jazylǵan shtrıhkodtardy ózgertý arqyly paıda tabýǵa kóshken. Buǵan qatysty aıtarymyz, mysaly, tuty­ný­shy bir qorap shokolad alǵysy keldi delik, sórede álgi shokoladtyń baǵasy 120 teńge dep kórsetilgen bolsa, kassaǵa satý­shy shokoladtyń shtrıhkodyn sap kep jibergende taýar baǵasy ekrannan 220 bolmasa 260 teńgeni kórsetýi ǵajap emes. Mundaıda taýar baǵasy birden eki esege deıin ósip shyǵa keledi.

Bul rette marke­tolog maman Aısha KEŃESBAEVA:

- Osyndaı jaıtqa ushyraı qalsa, tuty­ný­shylardyń kóbi «taýar baǵasy sórede qate jazylǵan boldy ǵoı» dep asa mán bermeýshilikke salynady. Aınalyp kelgen­de bul jerde óreskel zańbuzýshylyq jatyr. Zańdylyq boıynsha sóredegi baǵa men kassada kórsetiletin ekrandaǵy baǵa sáıkes bolýy kerek. Bul jerde taýardyń shtrıhkody ádeıi almastyrylǵan bolýy da múmkin. Ondaıda jańaǵy shokoladtyń baǵasy shynymen de 120 teńge bolyp, shtrıh­kodtyń aýysýyna baılanysty siz basqa qymbat taýardyń baǵasyn tólegen bolasyz. Sondyqtan bul jerde dereý sýpermarkettiń ákimshiligine shaǵym aıtyp, bulaı aldaýdyń zań júzinde alaıaqtyq ekenin túsindirýge tyrysyńyz, - deıdi.

Biraq mundaıǵa ýaqytyn ketirip turatyn bizdiń qazaq «usaqshyl» emes. Rasynda, biz mundaıdy «qalypty jaǵdaı» dep ýaqytymyzdy tekke joǵaltpaý úshin kete baramyz.

Jeńildikke qalaısha aldanbaýǵa bolady?

Abzalynda, mamandardyń saralaýyn­sha, keńestik kezeńde arnaıy oqý ornyn bitir­gen, saýda-sattyq mádenıetinen habar-oshary bar mamandar ǵana arnaıy eńbek kitapshasyn alyp dúkenge satýshy bolyp qyzmetke ornalasatyn. Ol kezderde satýshylyq ta bildeı bir qyzmetten kem emes-tin. Qazir, kerisinshe, satyp turǵan taýarynyń sapasynan, qaıda óndiril­geni­nen, qandaı taýar ekeninen, tipti taýar baǵamynan múlde beıhabar satýshylar jetip-artylady. Sondyqtan tutynýshy retinde biz myna jaıttardy esten shyǵar­maǵanymyz abzal. Ásirese Jańa jyldyń kezinde bul sizge kerek bolary anyq. Máselen, eger sizdiń qapshyqqa salynǵan zatyńyzdy satýshy elektrondy tarazyǵa eppen qoımaı, ekpinmen laqtyryp qoısa, budan kúdiktengen abzal. Sebebi elekt­ron­dy tarazyǵa zat ekpinmen tússe, onda zattyń salmaǵy tym artyq bolyp kórinedi. Budan siz birneshe ese jelinesiz. Bul - bir. Ekinshi, 1+1 aktsııasyn zerttep baryp qana saýda jasaýǵa tyrysyńyz. Óıtkeni ekinshi syıǵa beriletin taýar túkke turǵysyz, sapasyz bolýy da múmkin. Osyny zertteýge tyrysyńyz. Kıim-keshek alsańyz da, azyq-túlik alsańyz da, chek talap etińiz jáne kassadan uzamaı alǵan zatyńyzdy chektiń baǵasymen salystyryńyz. Qaısybir satý­shylar chektiń ishine almaǵan taýaryńyzdy basyp jiberýi de ǵajap emes. Taýardyń sertıfıkatyn suraýdy da jadyńyzda ustańyz. Satýshynyń sózýarlyǵynan saqta­nyńyz, qaısybir satýshylar ózara áńgimelesý arqyly jaramsyz taýardy sizge toǵytyp jiberýi múmkin. Mine, maman­dar satýshylardyń osyndaı áreketteri de tuty­nýshyny únemi san soqtyryp jata­tynyn, sondaı-aq mundaı jaǵdaıǵa tap bolǵanda máseleni sol jerde ýshyqtyrmaı sheshý qajettigin alǵa tartady. Buǵan qosa, jalpy aktsııa ataýlyǵa aldanbaý úshin saýda jasaıtyn sátte josparly saýdaǵa basa nazar aýdarǵan jón. Jasaıtyn saýda­ńyz josparly bolsa, saýda-sattyq jasar­da «shynymen de osy zat maǵan qajet pe» degendi oı tarazysyna sala bilseńiz, ámııanyńyz da, ózińiz de qarjydan taryq­pasyńyz anyq.