Jalǵan tirkeýge jaza qataıady

«Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly» kodekstiń qazirgi qoldanystaǵy 492-inshi baby boıynsha azamattyq tulǵalarǵa salynatyn aıyppuldardyń kólemi bar-joǵy 5, 10 jáne 15 aılyq eseptik kórsetkishti (10 605 teńge, 21 2010 teńge jáne 31 815 teńge) quraıdy. Qazirgi kezde Májiliste talqylanyp jatqan «QR-nyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekstremızm jáne terrorızmge qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn jasaýshylar osy aıyppuldardyń kólemin 15-ten 20 aılyq eseptik kórsetkishke deıin ulǵaıtýdy usyndy. Sonymen qatar, baspanada tirkeýsiz jáne tólqujatsyz turý merzimin 3-ten 1 aıǵa deıin qysqartý usynyldy. Aıta ketelik, qazirgi qoldanystaǵy «Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly» kodekstiń 492-inshi babynyń 1-inshi tarmaǵy boıynsha, páterdi jalǵa alyp, 10 kúnnen 3 aıǵa deıin tirkeýsiz turǵan azamattarǵa eskertý jasalady. 

Buǵan qosa, jańa zańda atalǵan kodekske taǵy jańa eki túzetý engizildi. Máselen, tirkeýsiz jáne tólqujatsyz turǵan úılerdiń, ǵımarattardyń, bólme-jaılardyń ıelerine ákimshilik jaýapkershilik belgilenip, sonyń ishinde azamattyq tulǵalarǵa 10 aılyq eseptik kórsetkish, shaǵyn kásipkerlik sýbektileri men kommertsııalyq emes uıymdarǵa - 15 aılyq eseptik kórsetkish, orta kásipkerlik sýbektilerine - 25 aılyq eseptik kórsetkish, iri bıznes sýbektilerine - 50 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppuldar salynady. Atalǵan zańbuzýshylyqtar qaıtalanǵan jaǵdaıda aıyppuldar kólemi eki esege deıin ulǵaıady. Atap aıtarlyǵy, turǵyn jaılardy jalǵa berýshilerdiń ákimshilik jaýapkershiligin belgileý olardyń saýattylyǵyn arttyrady. Mundaı jańashyldyq «rezeńke páterler» máselesin oń sheship qana qoımaı, azamattardyń tirkeýsiz jáne tólqujatsyz turýyna tosqaýyl qoıady.

Sonymen qatar, zań jobasyn daıyndaýshylar Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqtyń kóshi-qony salasyndaǵy zańnamasyn buzyp, sheteldikter men azamattyǵy joq adamdardy qabyldaıtyn azamattyq jáne zańdy tulǵalardyń jaýapkershiligin aıyppuldardy ósirý jolymen qataıtýdy usynyp otyr. Mysaly, «Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly» kodekstiń 518-inshi babynyń 1-inshi tarmaǵy boıynsha, azamattyq tulǵalarǵa salynatyn aıyppuldar kólemin - 5-ten 15 aılyq eseptik kórsetkishke, laýazymdy tulǵalarǵa, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine nemese kommertsııalyq emes uıymdarǵa - 10-nan 30 AEK-ke, orta kásipkerlik sýbektilerine - 15-ten 40 AEK-ke, iri kásipkerlik sýbektilerine 20-dan 60 AEK-ke deıin ulǵaıtý usynylǵan. Osy baptyń 5-inshi tarmaǵynda tıisinshe azamattyq tulǵalarǵa - 15-ten 50 AEK-ke, laýazymdy tulǵa, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine 25-ten 100 AEK-ke, orta kásipkerlikke 30-dan 150 AEK-ke, iri kásipkerlik sýbektilerine 45-ten 300 AEK-ke deıin aıyppuldardy ósirý týraly aıtylǵan. Atap aıtarlyǵy, qazirgi qoldanystaǵy osy bap boıynsha salynatyn aıyppuldar zań buzýshylarǵa eshqandaı áser etpeıdi. Kerisinshe zańsyz mıgratsııa arnalaryn uıymdastyrýdan túsetin tabystyń kólemi aıyppuldardan anaǵurlym kóbirek.

Talqylanyp jatqan zań jobasy aıasynda Іshki ister mınıstrligi taǵy eki zańǵa - Qylmystyq kodekske jáne Qylmystyq-atqarýshylyq kodekske túzetýler engizdi. Birinshiden, Qylmystyq kodekstiń 51-inshi baby «Sheteldikter nemese azamattyǵy joq tulǵalar Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynan májbúrlep shyǵarylady jáne olarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyna 5 jylǵa deıin kirýge tyıym salynady» degen túzetýmen tolyqtyryldy. Ekinshiden, Qylmystyq-atqarýshylyq kodekste jazasyn ótegen sheteldikterdi elden shyǵarý tetigin retteý máselesi usynylǵan. Atap aıtqanda, elden qýylatyn ımmıgrant Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik shekarasyna deıin el Úkimeti bekitken tártippen shyǵarylady jáne oǵan 5 jylǵa deıin Qazaqstanǵa kirýge tyıym salynady (Qylmystyq-atqarýshylyq kodekstiń 70-inshi baby).

El ishindegi kóshi-qon aǵynyn baqylaý jónindegi halyqaralyq tájirıbege úńiletin bolsaq, álemniń elderiniń kópshiliginde tirkeý ınstıtýty baryn kóremiz. Memleket osy ınstıýttyń kómegimen mıgratsııalyq aǵyndardy baqylaı alady. Tirkeý ınstıtýtynyń negizgi irgetasy azamattardyń tirkeýge alý men el ishindegi qozǵalysyn baqylaý bolyp tabylady. Mysaly, Ázerbaıjanda azamattardy tirkeý habarlamalyq sıpatqa ıe. Ár azamat óziniń jańa turaǵy týraly 10 kún ishinde memlekettik organdarǵa habarlama jiberýi tıis. Al elge 60 kúnnen asatyn ýaqytqa kelgen sheteldikter úsh kún ishinde habarlama jiberedi. Eger azamat 60-tan asatyn kúnge kelgen bolsa, ol tirkeýge turatyn jerge jeti jumys kúninde tirkeledi. Memlekettik kóshi-qon qyzmeti tirkeýdi «bir tereze» qaǵıdatymen iske asyrady.

Turǵylyqty jeri boıynsha mindetti tirkelýdiń habarlamalyq júıesi Belarýsta da bar. Aıtarlyǵy, bul elde kelgen jeri boıynsha mindetti emes tirkeý (1 jylǵa deıingi merzimge kelgen jaǵdaıda) júıesi de jumys isteıdi. Tirkeý tártibin buzǵan azamattarǵa aldymen eskertý jasalady, zań buzýshylyq qaıtalansa - aıyppul salynady. Sheteldikter Syrtqy ister mınıstrliginde, ishki ister bóliminde jáne tirkeýge quqyǵy bar qonaq úılerde bes jumys kúni ishinde tirkelýge mindettelgen. Grýzııada da azamattardy turatyn jerine tirkeý habarlamalyq negizde iske asyrylady. Alaıda, tirkelý úshin tólqujat nemese jeke basyn kýálandyratyn qujat qajet.

Germanııanyń tájirıbesi tipten bólek. El ishinde basqa jerge qonys aýdaratyndar jeti kún ishinde tirkelýge mindettelgen. Olarǵa sol aýdannyń turǵyndaryn tirkeıtin mekeme qyzmet kórsetedi. Mundaı shara belgili bir jerdegi turǵyndardyń dálme-dál sanyn bilýge, sondaı-aq tabys salyǵyn bólýge múmkindik beredi. Germanııada tabys salyǵynyń qomaqty bóligi álgi tabys tabýshy tirkelgen eldi-mekenniń bıýdjetine túsedi. Al jyldyń sońynda tirkeýge sáıkes, árbir turǵynǵa tabys salyǵyn tóleıtin karta úlestiriledi. Osy sebepten azamattardy tirkeý úderisine jergilikti bılik erekshe baqylaý ornatqan. Tirkeýmen bir mezgilde ár azamattyń meken-jaıy jalpy málimetter bazasyna engiziledi. Osy bazadaǵy málimetterdiń kómegimen memlekettik organdar kóshi-qon salasyndaǵy barlyq máselelerdi bilip, der kezinde sheshedi.

Ózbekstanda da tólqujat júıesi men azamattardy tirkeý júıesi jumys isteıdi. Atap aıtarlyǵy, sonaý 1990 jyldardyń ortasynan bastap, Tashkent qalasynda basqa qalalardan kelgen azamattardy tirkeýge tyıym salynǵan. Kóshi-qon aǵyndaryn baqylaý salasyndaǵy AQSh pen Ulybrıtanııanyń tájirıbesi bir-birine qatty uqsaıdy. Mysaly, AQSh-ta azamattardy tirkeý ınstıtýty degen joq. Biraq sheteldik azamattardy esepke alý tártibi engizilgen. Memlekettik organdar amerıkalyqtardyń el aýmaǵyndaǵy qozǵalysyn medıtsınalyq polısterdiń, bank kartalarynyń, salyq tóleıtin qujattarynyń jáne saılaýshyshylar tizimi boıynsha baqylap otyrady. Osynyń negizinde memleket azamattardyń bir shtattan ekinshi shtatqa qonys aýdarýynyń statıstıkasyn júrgizedi. Týra osyǵan uqsas tájirıbe Ulybrıtanııada bar.