Jalaqyny jasyrýdyń saldary: jumysshy qandaı tólemderden qaǵylady

Resmı jalaqy — adamnyń eńbegine tólenetin aqy ǵana emes, onyń áleýmettik qorǵalýynyń da negizi. Áleýmettik tólemderdiń mólsheri, zeınetaqy jınaqtary jáne tabysynan aıyrylǵan jaǵdaıda otbasynyń qarjylyq jaǵdaıyn saqtaý múmkindigi jalaqynyń tolyq kórsetilýine jáne mindetti tólemderdiń ýaqtyly aýdarylýyna baılanysty.

Jalaqysyn tolyq alatyn adam qajet bolǵan jaǵdaıda ózine tıesili áleýmettik qoldaýdy alamyn dep kútedi. Alaıda osyndaı jaǵdaı týyndaǵanda onyń naqty tabysynyń qansha bóligi resmı kórsetilgeni mańyzdy bolady. Óıtkeni áleýmettik tólemderdi esepteý kezinde áleýmettik aýdarymdar jasalǵan kiris eskeriledi.

Kóbine másele naqty jalaqynyń bir bóligi jasyrylyp, odan tólenýge tıis salyqtar men mindetti tólemderdiń tolyq aýdarylmaýynan týyndaıdy.

Mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi eńbekke qabilettiliginen, asyraýshysynan nemese jumysynan aıyrylǵan jaǵdaıda qarjylaı qoldaý kórsetedi. Sondaı-aq júktilikke jáne bosanýǵa, jańa týǵan balany asyrap alýǵa, bala bir jarym jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine baılanysty tabystan aıyrylǵan kezde áleýmettik tólemder qarastyrylǵan.

Resmı jalaqynyń tómen kórsetilýi bolashaq áleýmettik tólemniń mólsherin azaıtýy múmkin. Munyń saldary ásirese adamnyń turaqty tabysy toqtap, al otbasynyń shyǵyndary burynǵy deńgeıde qalǵan nemese kóbeıgen kezde seziledi.

Muny shartty mysalmen túsindirýge bolady. Eger bala kútimine baılanysty áleýmettik tólemdi esepteý úshin sońǵy 24 aıdaǵy ortasha aılyq kiris 300 myń teńge dep alynsa, 40 paıyzdyq koeffıtsıent boıynsha aı saıynǵy tólem 120 myń teńgeni quraıdy. Al jalaqy tolyq kórsetilmegendikten, esepke alynatyn ortasha aılyq kiris 150 myń teńge bolsa, tólem 60 myń teńge bolady.

Osylaısha, aı saıynǵy aıyrmashylyq 60 myń teńge. Bul somalardan mindetti zeınetaqy jarnalary áli ustalmaǵan. Tólemniń naqty mólsheri ár adamnyń jeke derekteri men zańnamada belgilengen shekteýlerge sáıkes esepteledi. Otbasy úshin bul aıyrmashylyq balanyń tamaǵyna, kıimine jáne basqa da kúndelikti qajettilikterine jumsalatyn qarajattyń azaıýyna ákelýi múmkin.

Júktilikke jáne bosanýǵa baılanysty áleýmettik tólemdi esepteý kezinde aldyńǵy 12 aıda áleýmettik aýdarymdar jasalǵan kiris eskeriledi. Sondyqtan adamnyń naqty jalaqysy joǵary bolsa da, onyń bir bóligi resmı kórsetilmese, alatyn tólemi kútkennen az bolýy múmkin.

Jalaqyny jasyrýdyń uzaq merzimdi saldary da bar. Zeınetaqy jarnalary tolyq aýdarylmasa, jumyskerdiń bolashaq zeınetaqy jınaǵy azaıady. Al eńbek daýy týyndaǵan jaǵdaıda naqty jalaqy mólsherin, jalaqy boıynsha bereshekti jáne basqa da tıesili tólemderdi dáleldeý qıyndaıdy.

Sonymen birge eńbek shartynyń bolmaýy jumyskerdi eńbek quqyqtarynan avtomatty túrde aıyrmaıdy. Eńbek kodeksiniń 33-babyna sáıkes, eger jumys berýshiniń kinásinen eńbek sharty jasalmasa nemese tıisti túrde resimdelmese, eńbek qatynastary jumysker jumysqa kirisken kúnnen bastap týyndady dep esepteledi.

Áleýmettik qorǵaý salasynda azamattardyń ómir súrý sapasy men ál-aýqatyn jaqsartý, áleýmettik táýekelderdi azaıtý úshin memleket, jumys berýshiler jáne azamattar ortaq jaýapkershilik alady. Bul jaýapkershilik ár taraptyń óz mindetterin oryndaýyna negizdeledi.

Budan bólek, Eńbek kodeksinde jumys berýshiniń júktilikke jáne bosanýǵa baılanysty demalysqa, sondaı-aq jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alǵan jumyskerlerdiń demalysyna júktilikke jáne bosanýǵa baılanysty áleýmettik tólem somasyn shegere otyryp, ortasha jalaqy mólsherinde aqy tóleýi kózdelgen. Bul eńbek jáne (nemese) ujymdyq sharttyń talaptarynda, jumys berýshiniń aktisinde qarastyrylǵan jaǵdaıda júzege asyrylady.

Qyzmetkerdiń áleýmettik qamsyzdandyrylýy qalaı qalyptasatynyn túsiný úshin onyń jalaqysynan aýdarylatyn tólemderdiń maqsatyn eskerý mańyzdy. Salyqtar bıýdjetke aýdarylady, al Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qoryna (MÁSQ) túsetin áleýmettik aýdarymdar áleýmettik táýekelder týyndaǵan kezde azamattarǵa tólem jasaýǵa arnalǵan. Áleýmettik aýdarymdardyń tolyq ári ýaqtyly túsýi jumyskerdiń resmı kirisin eskerip, oǵan tıesili áleýmettik tólemdi durys esepteýge múmkindik beredi.

Sondyqtan jumysker eńbek shartyndaǵy jalaqy tóleý talaptaryn tekserip, eseptelgen jalaqysy týraly málimetterdi alyp, áleýmettik aýdarymdar men zeınetaqy jarnalarynyń ýaqytyly túsýin turaqty baqylap otyrýy qajet. Áleýmettik aýdarymdar týraly aqparatty eGov.kz portaly, keıbir bankterdiń mobıldi qosymshalary, Qor fılıaldary jáne «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporatsııasy arqyly alýǵa bolady. Eger jumys berýshi eńbek shartyn jasasýdan jaltarsa, jumysker eńbek ınspektsııasyna júgine alady. Al mindetti tólemder aýdarylmaǵan jaǵdaıda memlekettik kirister organdaryna ótinish berýge quqyly.