Jalaqyny «konvertpen alý»: Tabysy beıresmı rásimdeletinder qandaı múmkindikterden qaǵylady
ASTANA. KAZINFORM – Byltyr Qazaqstanda beıresmı jumys isteıtinder sany 942,5 myńǵa jetken nemese jumyspen qamtylǵandardyń shamamen 10%-yn quraǵan. Al zeınetaqy jarnalaryna qatysty derekter beıresmı eńbek etip júrgen azamattar sany budan da kóp bolýy múmkin ekenin kórsetedi, dep habarlaıdy ranking.kz.
Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń dereginshe, 2025 jyly Qazaqstandaǵy 9,7 mln jumys kúshiniń 7,2 mıllıony ǵana keminde bir ret mindetti zeınetaqy jarnasyn aýdarǵan. Tıisinshe, shamamen 2,5 mln adamnan jarna túspegen. Alaıda bul sannyń ishinde zeınetaqy jarnasyn tóleýden zańdy túrde bosatylǵan azamattar da bar. Jumys isteıtin zeınetkerler, I jáne II toptaǵy múgedektigi merzimsiz belgilengen azamattar, tolyq memlekettik zeınetaqymen qamtylǵan áskerı qyzmetshiler, turaqty turý úshin shetelge ketkender jáne basqalary zeınetaqy aýdarymyn jasamaıdy.
«Konvertpen alatyn jalaqynyń» qandaı saldary bar?
Resmı eńbek shartyn jasaspaı jumys isteý nemese jalaqynyń bir bóligin «konvertpen» alý alǵashynda tıimdi kórinýi múmkin. Óıtkeni adam búgin qolyna kóbirek aqsha alady da, bolashaqqa jasalatyn aýdarymdar jaıly kóp oılana bermeıdi. Alaıda mundaı «únemniń» saldary keıinirek sezilýi múmkin: zeınetaqy mólsheri azaıady, keıbir áleýmettik tólemderden qaǵylady jáne qarjylyq qorǵanysy tómendeıdi.
Resmı eńbek qatynastary qyzmetkerdiń áleýmettik qorǵalýyn qamtamasyz etedi. Áleýmettik aýdarymdar Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan (MÁSQ) jumysynan aıyrylǵan, eńbekke qabiletinen aıyrylǵan, asyraýshysynan aıyrylǵan jaǵdaıda jáne basqa da áleýmettik syn-qater týyndasa, tıisti tólemder alýǵa quqyq beredi. Qyzmetker qaıtys bolǵan jaǵdaıda, onyń asyraýyndaǵy adamdarǵa da áleýmettik tólem qarastyrylǵan.
Resmı jumys qyzmetkerdiń eńbek quqyqtaryn qorǵaýǵa da múmkindik beredi. Mysaly, jalaqy tólenbegen nemese adam zańsyz jumystan shyǵarylǵan jaǵdaıda eńbek qatynasynyń bolǵanyn dáleldeý ońaıyraq. Budan bólek, resmı qyzmetkerdiń aqyly eńbek demalysyna, eńbekke ýaqytsha jaramsyzdyq boıynsha tólemderge jáne basqa da kepildikterge quqyǵy bar.
Resmı jalaqynyń mańyzy zeınetaqymen ǵana shektelmeıdi. Ol adamnyń qarjylyq jaǵdaıyn rastap, nesıe, ıpoteka nemese basqa da qarjylyq ónimderdi rásimdegende eskeriledi. Bul ásirese baspana alýdyń negizgi tásilderiniń biri – ıpoteka rásimdeý kezinde mańyzdy.
Zeınetaqyǵa áseri qandaı?
Eń aldymen, beıresmı jumys isteıtin azamattar úshin zeınetaqy jarnalary aýdarylmaıdy. Bul bolashaqta zeınetaqy tólemderiniń tómendeýine ákelýi múmkin. Qazaqstannyń zeınetaqy júıesinde bolashaq zeınetaqy mólsheri adamnyń tutas eńbek joly boıyndaǵy aýdarymdaryna baılanysty qalyptasady.
Qazaqstanda zeınetaqy birneshe bólikten turady: memlekettik bazalyq zeınetaqy, 1998 jylǵa deıin eńbek ótili bar azamattarǵa tólenetin yntymaqty zeınetaqy jáne BJZQ-daǵy zeınetaqy jınaqtary esebinen beriletin tólemder. Ár bóliktiń ózindik esepteý jáne taǵaıyndaý tártibi bar.
Memlekettik bazalyq zeınetaqyny Qazaqstannyń árbir turǵyny alýǵa quqyly. Onyń mólsheri adamnyń eńbek ótiline jáne zeınetaqy jarnalaryn turaqty aýdaryp otyrýyna tikeleı baılanysty.
2026 jyly bazalyq zeınetaqy júıege qatysý ótili 10 jylǵa deıin nemese múldem bolmaǵan jaǵdaıda eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 70%-yn quraıdy. On jyldan asqan árbir tolyq jyl úshin tólem mólsheri taǵy 2 paıyzdyq tarmaqqa ósedi. Alaıda ol eń tómen kúnkóris deńgeıiniń 118%-ynan aspaýy qajet.
Osyǵan baılanysty 2026 jyly bazalyq zeınetaqynyń eń tómengi mólsheri – 35 596 teńge, al eń joǵary mólsheri – 60 005 teńgege jetti. Bul rette 1998 jyldan keıingi eńbek ótili mindetti zeınetaqy jarnalarynyń turaqty aýdarylýy arqyly rastalady.
Jınaqtaýshy zeınetaqynyń kólemine eń aldymen jınaqtaý kezeńi, jarnalardyń turaqtylyǵy men tolyqtyǵy áser etedi, ıaǵnı adam eńbek jolyn neǵurlym erte bastap, jarnalardy turaqty ári tolyq aýdarsa, bolashaqtaǵy jınaq kólemi soǵurlym joǵary bolady.
Bul rette resmı jumysqa ornalasqan qyzmetkerdiń shotyna óziniń mindetti zeınetaqy jarnalarynan bólek, jumys berýshi de zeınetaqy jarnasyn aýdarady. Onyń mólsheri 2026 jyly – 3,5%, 2027 jyly – 4,5%, 2028 jyldan bastap 5% bolady. Bul – zeınetaqy jınaǵyna qosylatyn eleýli qarajat. Al beıresmı nemese «kóleńkeli» jumyspen júrgen azamattar jumys berýshiniń osy jarnalarynan qaǵylady.
Zeınetaqy jınaqtaryna ınvestıtsııalyq tabys ta qosylady. 2026 jylǵy 1 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha salymshylardyń zeınetaqy jınaqtaryndaǵy ınvestıtsııalyq tabystyń úlesi 41,1%-dy quraǵan. Bul zeınetaqy jınaqtaryn qalyptastyrýda ınvestıtsııalyq tabystyń eleýli ról atqaratynyn kórsetedi.
1998 jyly jınaqtaýshy zeınetaqy júıesi engizilgennen 2026 jylǵy 1 tamyzǵa deıingi kezeńde ınvestıtsııalyq tabystyń jalpy kiristiligi 1 111,11%-ǵa jetti. Al osy ýaqyt aralyǵyndaǵy ınflıatsııa deńgeıi 1001,29% boldy.
Halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı, zeınetaqy júıesine turaqty túrde qatysyp, jarnalardy tolyq aýdarǵan jaǵdaıda zeınet jasyna jetken adamnyń jeke jınaǵyndaǵy ınvestıtsııalyq tabystyń úlesi 70-80%-ǵa deıin jetýi múmkin.
Beıresmı jumyspen qamtý azaıyp keledi
Qazaqstanda beıresmı jumyspen qamtylǵandar men tabysynyń bir bóligin jasyratyn azamattar úlesi áli de edáýir bolǵanymen, resmı statıstıka oń ózgeristerdi kórsetip otyr. Bul úrdis Ulttyq statıstıka bıýrosynyń resmı derekterinen de, BJZQ statıstıkasynan da baıqalady.
2025 jyly beıresmı jumyspen qamtylǵandardyń sany 15%-ǵa qysqaryp, olardyń jumys kúshindegi úlesi 12%-dan 10,1%-ǵa deıin tómendegen. BJZQ málimetinshe, 2026 jylǵy 1 shildede qorda 18,78 mln zeınetaqy shoty tirkelgen. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 1,11 mln-ǵa nemese 6,3%-ǵa kóp.
2026 jyldyń alǵashqy jartysynda keminde bir jarna túsken belsendi jeke zeınetaqy shottarynyń sany 7,20 mln-nan 7,34 mln-ǵa deıin ósken. Osy shottardaǵy zeınetaqy jınaqtarynyń kólemi 20,95 trln teńgeden 22,24 trln teńgege deıin artqan.
Uzaqmerzimdi kórsetkishter de zeınetaqy júıesine qatysý deńgeıiniń artqanyn kórsetedi. 2015 jyly mindetti zeınetaqy jarnalary boıynsha belsendi shottar sany 6,07 mln bolsa, 2025 jyly – 7,20 mln-nan asty. Al jarnany jylyna 6-dan 12 retke deıin tóleıtin azamattardyń úlesi osy kezeńde 71%-dan 78%-ǵa ósken.
Osylaısha, resmı jumyspen qamtylý tabysty zańdastyrýmen ǵana shektelmeıdi. Turaqty zeınetaqy jáne áleýmettik aýdarymdar adamnyń bolashaqtaǵy zeınetaqysyna, áleýmettik tólemderge, eńbek quqyqtaryna jáne qarjylyq múmkindikterine tikeleı áser etedi.
Azamattar da óz zeınetaqy shottarynyń jaı-kúıin jıi baqylap, BJZQ-nyń elektrondyq qyzmetterin paıdalanyp, ınvestıtsııalyq tabysqa qyzyǵýshylyq tanytyp, zeınetaqy aktıvterin basqarý múmkindikterin zerdeleı bastady.
Halyqtyń óz jınaǵyn qalyptastyrýǵa belsendi qatysýy, jarnalardy turaqty aýdarýy jáne jınaqtaryn basqarý máselesine qyzyǵýshylyq tanytýy Qazaqstanda uzaq merzimdi qarjylyq josparlaý mádenıetiniń birtindep qalyptasyp kele jatqanyn kórsetedi. Bul rette bolashaqtaǵy qarjylyq ál-aýqatty qamtamasyz etý memleketke, jumys berýshilerge ǵana emes, azamattardyń ózderine de ortaq jaýapkershilik júkteıtin mindetke aınalyp keledi.
Aıta keteıik, Eńbek bırjasynda jalaqysy 2 mln teńgeden asatyn jumys oryndary jarııalandy.
Qazaqstan bıýdjetiniń 35%-y adamı kapıtalǵa jumsalady.
