Jahandyq ónerkásiptegi ahýal: Qazaqstan serpindi ózgeriske daıyn ba
ASTANA. KAZINFORM — Álemdik ónerkásip jańa kezeńge qadam basty. Qazir kez kelgen eldiń básekege qabilettiligi tek jumys kúshi, shıkizattyń bar-joǵy ári geografııalyq ornalasýymen ǵana ólshenbeıdi. Aıtalyq, ozyq tehnologııanyń, eńbek ónimdiliginiń, jasandy zerdeniń, asa mańyzdy mıneraldardyń, turaqty energetıka men logıstıkanyń, sondaı-aq joǵary qosylǵan quny bar ónimderdiń mańyzdylyǵy kúnnen-kúnge artyp barady. Atalǵan salanyń búgingi jaı-kúıi men otandyq ónerkásiptiń betalysy jóninde ónerkásip saıasaty jáne ımportty almastyrý jónindegi sarapshy Indıra Nurlannan surap kórgen edik.
Ónerkásip alamanyndaǵy tyń betburys
Álemdik ónerkásipte halyqaralyq kooperatsııa aıtarlyqtaı mańyzǵa ıe. Biraq onyń ártaraptandyrylyp kele jatqanyn eskersek, kompanııalar birneshe jetkizýshi men marshrýttarǵa basa mán berip, memleketter jekelegen naryqtardyń táýeldiliginen arylyp, strategııalyq salalardyń ornyqty damýyna kúsh salyp jatyr.
Indıra Nurlannyń aıtýynsha, Qazaqstan úshin bul ózgeristerdiń tikeleı mańyzy bar. Nege deseńiz, elimizde mıneraldy-shıkizat bazasy men energetıkalyq sektordyń áleýeti joǵary. Sondaı-aq geografııalyq basymdyǵymyz da bar.
— Alaıda búgingi naryq jaǵdaıynda bul artyqshylyq jetkiliksiz. Basty másele — Qazaqstan qosylǵan quny joǵary ónimniń edáýir bóligin el ishinde shyǵarýǵa qabiletti me?! Óıtkeni álemdik ónerkásiptiń qurylymyn ózgertken mańyzdy faktorlardyń biri –jasandy ıntellekt. Derekter ortalyqtary men tsıfrly tehnologııalardyń damýy jartylaı ótkizgishter men serverlik jabdyqtarǵa, sol sekildi salqyndatý júıeleri men elektr energııasyna degen suranysty arttyra tústi, — dedi sarapshy.
Bilikti mamannyń aıtýynsha, qazir ónerkásipte avtomattandyrý men robottandyrýǵa nazar aýdarylyp, óndiristi tsıfrly júıelermen basqarý qarqyn alyp otyr. Kásiporynǵa bul shyǵyndy azaıtyp, ónim sapasyn jaqsartýǵa jáne qarjyny proportsıonaldy túrde arttyrmaı-aq kóbirek ónim shyǵarýǵa áser etedi.
— Sondyqtan da ónerkásipti tsıfrlandyrýdy jeke baǵyt retinde emes, tıimdilikti arttyratyn quraly retinde qarastyrǵanymyz jón. Bul rette tehnologııalyq jańartýdyń basty kórsetkishi jańa júıeniń nemese jabdyqtyń engizilýi bolmaýy tıis. Naqty ekonomıkalyq nátıje saralanýy qajet: ónimdiliktiń ósimi, ózindik qunnyń tómendeýi, sapanyń artýy jáne eksport múmkindikterdiń keńeıýi syndy, — dep atap ótti spıker.
Shıkizattan aýqymdy qun tizbegine deıin
Taǵy bir ózekti álemdik úrdis asa mańyzdy mıneraldarmen baılanysty. Máselen, mys, lıtıı, grafıt, gallıı, germanıı jáne sırek kezdesetin basqa da elementter zamanaýı elektrondy qurylǵylar, energetıka, akkýmýlıatorlyq tehnologııalar men joǵary tehnologııalyq óndiriste úlken suranysqa ıe. Halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń baǵalaýyna súıensek, kóptegen strategııalyq mıneral shekteýli memleketterde ǵana shoǵyrlanǵan. Mundaı jaǵdaı álemdik jetkizý tizbegin saýda shekteýlerine, kólik aqaýlaryna jáne basqa da syrtqy faktorlarǵa táýeldi etedi.
— Al Qazaqstan úshin bul qosymsha múmkindikterge jol ashady. Bizde aıtarlyqtaı mıneraldy shıkizat bazasy jolǵa qoıylǵan jáne elimiz asa mańyzdy materıaldardy jetkizýdiń jańa tizbegin qalyptastyrýǵa qatysa alady. Dese de osy máselede dástúrli shıkizat modelin qaıtalamaǵan durys. Ken kózine ıe bolý tek birinshi kezeń. Ken baıytý, qaıta óńdeý, tazartý, arnaıy materıaldar, komponentter men daıyn ónimder óndirisin retteý budan da mańyzdy. Dál osy shıkizatty óńdeýdiń aýqymdylyǵy Qazaqstannyń jańa jahandyq tizbekterge qatysýynyń ekonomıkalyq áserin aıqyndaıtyn bolady, — dedi Indıra Nurlan.
Óńdeý ónerkásibiniń áleýeti zor
Keıingi málimetter elimizde atalǵan saladaǵy úderistiń damýyn kórsetip otyr. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine sensek, 2026 jyldyń qańtar–tamyz aılarynda otandyq ónerkásip óndirisi 102,8% artqan. Osy rette óńdeý ónerkásibi 8,4% nyǵaıyp, al taý-ken ónerkásibi 4,3% tómendegenin atap ótken jón. Sonymen birge 8 aıda shamamen 45,64 trln teńgege ónerkásip ónimi óndirilgen. Óńdeý ónerkásibine 21,41 trln teńge nemese ónerkásip óndirisiniń jalpy kóleminiń 46,9% tıesili.
ІJÓ serpini de biraz nárseni ańǵartady. Bıyl qańtar-maýsymda Qazaqstan ekonomıkasy naqty mánde 4,1% ósti. Osy oraıda óńdeý ónerkásibi 9,8% ulǵaıyp, ІJÓ 1,25% ósimin qamtamasyz etkenin aıta keteıik. Bul Ulttyq statıstıka bıýrosy tizbektegen salalar arasynda eń úlken úles.
— Quıylǵan ınvestıtsııa kólemi de nyǵaıyp jatyr. 2026 jylǵy qańtar–tamyzda óńdeý ónerkásibiniń negizgi kapıtalyna tartylǵan ınvestıtsııa mólsheri 1,91 trln teńgege jetip, byltyrǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda bul 39,9% kóp. Investıtsııalardyń jalpy kólemindegi óńdeý ónerkásibiniń úlesi 14,1% jetti. Bul kórsetkish tek ósim qarqyny retinde ǵana mańyzdy emes. Buǵan qarap, óńdeý sektorynyń ekonomıkadaǵy róli birtindep kúsheıip jatqanyn baıqaýǵa bolady, — dep naqtylaıdy otandyq sarapshy.
Óndirilgen kólemnen ónimdi nátıjege deıin
Indıra Nurlannyń pikirinshe, ónerkásip damýynyń kelesi kezeńi kúrdeli bolady. Ol óndiris kóleminiń ósimi básekege qabilettiliktiń artqanyn ashyp kórsetpeıtinin jetkizdi. Kásiporyn shtatty keńeıtip, jańa qondyrǵylar ornatyp, sol sekildi resýrstardy tutynýdy arttyrý arqyly óndiristi arttyra alady. Biraq ta uzaqmerzimdi nátıje eńbek ónimdiligi kúsheıgen kezde ǵana paıda bolady — belgili bir ýaqytta bir qyzmetkerdiń qolynan shyqqan ónimniń mólsheri men qunyna baılanysty.
— Dál osy tusta tehnologııanyń mańyzdylyǵy arta túsedi. Avtomattandyrý, robottandyrý, óndiris protsesin tsıfrly tetikpen basqarý jáne zamanaýı baqylaý júıeleri shyǵysty proportsıonaldy túrde nyǵaıtpaı-aq óndiristi ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan ónerkásip jobalaryn baǵalaý kezinde ashylǵan jumys oryndarynyń mólsherimen qatar qyzmetkerlerdiń biliktilik deńgeıine, ónimdilikke, jalaqyǵa, eksport áleýetine jáne kásibı ósim múmkindigine nazar aýdarǵan jón. Demek, memleket ónerkásip saıasatyn ınjenerlik jáne tehnıkalyq bilim berýdi damytýmen tyǵyz baılanystyrý qajet. Qazir zamanaýı óndiriske ınjenerler, tehnologtar, avtomattandyrý, ónerkásiptik baǵdarlamalaý, tehnıkalyq qyzmet kórsetý jáne sapany baqylaý mamandary qajet, — dedi ónerkásip saıasaty jáne ımportty almastyrý jónindegi sarapshy.
Elimizdiń damý baǵdary
Spıker atap ótýinshe, Qazaqstan ónerkásip ónimderiniń barlyq túrin shyǵarýǵa mindetti emes. Barynsha shıkizat, energııa, ınfraqurylym jáne perspektıvasy bar syrtqy naryqta suranysqa ıe baǵyttarǵa basymdyq bergen tıimdi bolady. Bul qatarǵa joǵary bólinistegi metallýrgııa, munaı-gaz hımııasy, tyńaıtqyshtar óndirisi, mashına jasaý, temirjol jabdyqtary, avtokomponentter, aýylsharýashylyq tehnıkasy jáne mańyzdy mıneraldardy óńdeý kiredi.
— Basym baǵyttardy tańdaǵan kezde resýrstardyń bar-joǵynan bólek óndiris qunyna, tehnologııa qoljetimdiligine, energııa men kadr qajettiligine, ekologııalyq talaptar men eksporttyń bolashaǵyn baǵalaýǵa mán bergen durys. Bul oraıda memlekettik qoldaý ólshenetin nátıjelermen baılanysty bolýǵa tıis. ıAǵnı, tartylǵan ınvestıtsııanyń kólemi men iske qosylǵan kásiporyndardyń sanynan basqa eńbek ónimdiligin, eksport kólemin, lokalızatsııalaý deńgeıin, otandyq jetkizýshilerdiń mólsherin, tehnologııa transferi men salyq áserin eskergen mańyzdy. Shaǵyn jáne orta bızneske erekshe nazar aýdarý kerek. Sebebi iri ónerkásip jobalarynyń aınalasynda jetkizýshiler jelisin qura alatyn tek otandyq kásiporyndar. Ol úshin tıisti qarjylandyrý, óndiris alańdary, zamanaýı jabdyqtar, sapa standarttary jáne iri kompanııalardyń satyp alýlary qoljetimdi bolýy qajet, — dedi ol.
Sózin túıindegen sarapshy basty másele elimizdiń qansha tonna shıkizattyń nemese ónim óndire alatyndyǵynan buryn geologııalyq barlaý men shıkizatty óńdeýden bastap materıaldar, komponentter, tehnologııalar men daıyn ónimderdi shyǵarýǵa deıin qamtylatyn taýardyń túpkilikti qunyn ázirleýge qanshalyqty daıyn ekendiginde ekenin atap ótti. Dál osy shıkizat basymdyǵynan ónerkásiptik-tehnologııalyq beıildilikke kóshý Qazaqstannyń jańa álemdik ónerkásip júıesindegi ornyn aıqyndaıdy. Eger de memleket bar resýrstardy tehnologııamen, ınvestıtsııamen, energetıkamen, logıstıkamen jáne adamı kapıtalmen baılanystyra alsa, ónerkásip ornyqty ekonomıkalyq ósimniń jáne salany ártaraptandyrýdyń negizgi kózine aınalady.
