Jahandyq naryqtyń bas dırıjeri: AQSh-tyń bazalyq mólsherlemesi álem ekonomıkasyna qalaı áser etedi

FRJ degen ne jáne keńeste kim bar?

Ár eldiń ortalyq bankteri sekildi AQSh-tyń federaldyq rezerv júıesi bar. Olar jeke bankterdi qadaǵalaý, aqsha shyǵarý, nesıe men salymdardyń paıyzdyq mólsherlemesin belgileýmen aınalysady. Alaıda ózge elderdegi sekildi emes, FRJ-nyń ózindik statýsy bar, quqyqtyq turǵyda uıym táýelsiz. Bazalyq mólsherlemeni belgileý kezinde de tek memlekettik múddeni esepke almaıdy, oǵan qosa naryq pen saýda-sattyq raıyna qarap sheshim shyǵarýǵa mashyqtanǵan.

Buǵan deıin AQSh tarıhynda memlekettik qaryzdy óteýge jaýapty birneshe bank boldy. 1791 jyly First Bank of the United States, 1816 jyly Second Bank of the USA qarjy uıymdaryna dollardy turaqtandyrý jaýapkershiligi júktelgen. Alaıda uzaq ýaqyt boıy bankter múldem ortalyqtandyrylmaı, AQSh-ta biryńǵaı júıege degen qajettilik týyndaǵan bolatyn. Ásirese 1873, 1893, 1907 jyldardaǵy qarjylyq daǵdarystar birtutas júıege degen suranysty arttyrdy.

Osylaısha, 1913 jyly Kongress jarlyǵyna sáıkes FRJ quryldy. Basty ereksheligi, bir ǵasyr boıy ondaǵy negizgi sheshimdi tikeleı memleket emes, uıym keńesi qabyldap kelgen. Ekonomıst Saparbaı Jubaevtyń aıtýynsha, bul úrdis qazir de jalǵasýda.

– Bul júıede 12 ınvestıtsııalyq banktiń ókilinen turatyn keńes bar. Keńeske múshe bank ókilderi jylyna 8 ret bas qosyp, bazalyq mólsherlemeniń taǵdyryn sheshedi. Bul bankter ózderine yńǵaıly sheshim qabyldaıdy degen sóz emes, keńeste ishki-syrtqy ekonomıkalyq ahýal, halyq tabysy, ınflıatsııa, qaryz módsheri – bári esepke alynady, – dep túsindirdi ekonomıst.

Aqúıde Federaldyq rezervtik júıege yqpal etý tetigi bar, ol – tóraǵa. Uıym basshysyn Prezıdent usynyp, Senat bekitedi. 2026 jylǵy 22 mamyrdan bastap atalǵan laýazymǵa Kevın Ýorsh keldi.

3 jylda bazalyq mólsherleme óspedi

Qazirgi ýaqytta AQSh-taǵy bazalyq mólsherleme 3,50%-3,75% shamasynda. Alaıda, Donald Tramp bul kórsetkishtiń tym joǵary ekenin alǵa tartyp, ony 1%-dan da tómen túsirý qajet dep esepteıdi. Ol 4 qyrkúıekte Truth Social áleýmettik jelisi arqyly FRJ-ǵa taǵy da úndeý jasaǵanyn kórdik. Tipti FRJ bazalyq mólsherlemeni tómendetpese, AQSh saýda tapshylyǵy bar barlyq eldermen (ıaǵnı AQSh-qa taýardy kóp satyp, ózi az alatyn memlekettermen) saýda-sattyqty tolyǵymen toqtatatynyn aıtyp qorqytqanyn bilemiz.

Munyń bári ne úshin? Aldymen bazalyq mólsherlemeni tómendetýge áser etetin faktorlardy ajyratyp alaıyq. Tramp aıtqandaı, bazalyq mólsherlemeni tómendetý kóp jaǵdaıda jumyssyzdyq deńgeıi joǵarylaǵan kezde, nesıe qymbattaǵan shaqta jáne ekonomıka toqyraýǵa bet alǵanda qoldanylady.

Ekonomıst Saparbaı Jubaevtyń aıtýynsha, Tramp bılikke kelgesin jumys oryndary azaıyp, adamdar aqshany ekonomıkaǵa emes, bankke salyp jatyr. Sonyń saldarynan FRJ bazalyq mólsherlemeni 2025 jyly 4,3 paıyzǵa, 2026 jyly 3,63 paıyzǵa deıin tómendetýge májbúr bolǵan.

– Bir qyzyǵy, AQSh-tyń Federaldyq rezerv júıesine ınflıatsııa basty orynda emes. Olar úshin bastysy – jumys oryndaryn ashý. Jumys oryndary kóbeıse, adamdar óz-ózin qamtamasyz etip, ekonomıka ósedi degen postýlat bar. Esińizde bolsa, olar 2024 jyly bazalyq kórsetkishti 5 paıyzdan joǵary kóterdi. Qazaqstandyqtar úshin 18-20 paıyzdyq bazalyq mólsherlemege úırenshikti shyǵar, al AQSh úshin 5 paıyzdyq deńgeı - óte joǵary, – dep túsindirdi Saparbaı Jubaev.

AQSh-ta ınflıatsııa men baǵa ındeksi joǵarylap keledi. AQSh Eńbek statıstıkasy bıýrosynyń málimetine sáıkes, tamyz aıynda tutyný baǵalarynyń ındeksi jyldyq eseppen 3,4%-ǵa, al aılyq eseppen 0,4%-ǵa ósti. 0,4 paıyz bylaıǵy jurtqa «qıqym» kórinýi múmkin. Alaıda alyp AQSh ekonomıkasy úshin jarty paıyzdyń ózi eleýli ózgeris sanalady.

Ekonomıst Ánýar Nurtazınnyń baǵalaýynsha, AQSh-taǵy bazalyq mólsherlemeni kóbeıtýge dál osy ınflıatsııa men baǵa saıasaty tusaý bolady. Sondyqtan Keńes dollardy kúsheıtip, sonyń esebinen ınflıatsııany tejeýi múmkin. Ol úshin bazalyq mólsherlemeni kóterý kerek.

– Inflıatsııany aýyzdyqtaý úshin bazalyq mólsherleme joǵary bolýy qajet. Bul jerde naryq bazalyq mólsherlemeniń kóbeıýin kútip otyr, tym bolmaǵanda 0,25 paıyzǵa kóbeıedi degen pikir basym. Qazirdiń ózinde Federaldyq rezerv júıesindegi keńestiń keı múshesi bazalyq mólsherlemeni kóterýdi qoldady, – deıdi Ánýar Nurtazın.

Ekonomıkada balansty saqtaý óte mańyzdy. Bazalyq mólsherlemeni azaıtýdyń ózi ınflıatsııadan qutqarmaýy ǵajap emes. Máselen, AQSh pandemııadan keıin ekonomıkany jandandyrý úshin bazalyq mólsherlemeni tómendetken edi. Aqsha arzandaǵasyn ekonomıkaǵa kóp ınvestıtsııa keldi, keıin kerisinshe ınflıatsııa joǵarylap ketti.

– AQSh-tyń qaryzy kóp – 40 trln dollardan asady. Bul jerde qaryz kólemi mańyzdy emes, ony tolyq qaıtaraıyn dep otyrǵan olar joq. Basty másele sol qaryzdardy óteýge jumsalatyn shyǵynda jatyr. AQSh-ta qaryzdardy óteýge jumsalatyn qarajat qorǵanys shyǵynynan asyp jyǵylady. Osylaısha, árbir nesıe jınaq effektisin týyndatyp, jańa qaryz alýǵa ıtermeleýde. 

Munyń bári bıýdjetke salmaq túsirip otyr. Osy turǵyda bazalyq mólsherlemeni azaıtý AQSh bıýdjetin saqtaýdyń bir joly retinde kórinetini ras. Tramp ta ınflıatsııanyń yqpalymen mólsherlemeni túsirgisi keledi. Degenmen qazir naryq qubylmaly. Báribir naryqta baǵa saıasaty ózgeretini anyq. Sondyqtan FRJ saqtyqpen qarap, qazirgi deńgeıden aıtarlyqtaı ózgeris jasamaıdy dep oılaımyn. Óıtkeni FRJ basshysy Kevın Ýorsh - óte saq adam, – dep tolyqtyrdy Ánýar Nurtazın.

Sarapshy Saparbaı Jubaev ta Tramptyń jetegine erip, FRJ bazalyq mólsherlemeni túsiredi degenge senińkiremeıdi. Onyń sózinshe, 3 jyl qatarynan bazalyq mólsherlemeniń tómen bolýy ınvestorlardy bankke aqsha saqtaýǵa ıtermeledi – sebebi tabysy kóp. Sonyń áserinen ekonomıkaǵa, jumys oryndaryn ashýǵa salynatyn qarjy kemigen.

Saýda básekesi: Tramp saýdany toqtata ma?

AQSh úshin bazalyq mólsherlemeniń syrtqy saıasat, ishki ekonomıkalyq ahýalǵa baılanysty ózgerýi qalypty qubylys. Mysaly, 2024 jyldyń basynda – 5,25–5,50% (23 jyldaǵy eń joǵary kórsetkish), 2025 jyldyń basynda – 3,50–3,75%, 2026 jyldyń basynda – 3,50–3,75% aralyǵynda boldy. Bazalyq mólsherlemege qaraı halyqaralyq ınvestıtsııalyq kelisimder jasalǵanyn da bilemiz.

– Tramp prezıdent bolǵan alǵashqy jyldary arab elderine kóp bardy. Bazalyq mólsherleme joǵary degen jeleýmen Qatardy, Kýveıtti, BAÁ-ni, Saýd Arabııasyn AQSh ekonomıkasyna jalpy somasy 600 mlrd dollar ınvestıtsııa salýǵa kóndirdi. Oǵan qosa kórshimiz Ózbekstannyń ózi AQSh ekonomıkasyna 10 jylda 100 mlrd dollar ınvestıtsııa salýǵa kelisti, – deıdi Saparbaı Jubaev.

Endi Tramp bazalyq mólsherlemeni tómendetýge qulyq tanytyp otyr, AQSh kórsetkishti tarıhı mınımýmǵa deıin túsirý kerek degen de pikir aıtty. Osy maqsatta saýda jolyn kesemin dep qyr kórsetýde.

Saparbaı Jubaev Aqúı kóshbasshysynyń aıtqany júzege aspaýy múmkin degen paıymda. Oǵan birneshe sebep bar.

– Birinshiden, Tramp bılikke kelgeli Qytaı, Kanada, Eýropa elderimen arazdasyp, kedendik baj tólemin kóbeıtýde. Biraq muny Aqúı sheshpeıdi, ony Federaldyq rezerv júıesi sheshedi. Keı jaǵdaıda keden baj tólemine qatysty memleket sheshimin Federaldyq rezerv júıesi sotpen kúshin joıatyn kez bolady, – dedi ol.

Sarapshy aıtqan ekinshi sebep Qytaıǵa qatysty bolyp otyr. AQSh-tyń syrtqy saýda aınalymynyń 18 paıyzy Qytaıǵa tıesili. Qytaıdyń AQSh-qa eksporty, AQSh-tyń Qytaıǵa eksportynan eki ese kóp. Sondyqtan Tramp osyǵan kúızelip, Qytaıdyń taýarlaryn azaıtý úshin kedendik tólemdi kóbeıtti. Bazalyq mólsherlemeni tómendetý úshin AQSh-qa taýardy kóp satyp, ózi az alatyn memlekettermen saýda-sattyqty tolyǵymen toqtatamyz dep málimdeýiniń bir sebebi de osynda jatyr.

Saparbaı Jubaevtyń paıymynsha, Qytaı keden tólemderi kóbeıse, AQSh-qa qajetti sırek kezdesetin metaldardy, avtokólikter, tehnologııany azaıtady. Sol úshin Kongress ekijaqty saýdany damytýdy talap etip otyr. AQSh ekonomıkasy joǵary tehnologııaǵa qurylǵan. Kompıýterler, ǵarysh qurylǵylary, ushaqtarǵa, aqparattyq tehnologııalarǵa basymdyq beredi. Al halyq tutynatyn taýarlar shetelden keledi ári arzan baǵaǵa satyp alýǵa májbúr. Sondyqtan Tramptyń Qytaı sekildi alys-berisi kóp eldermen at quıryǵyn kesisýi qıyn.

– Saýda básekesin boljaý qıyn. Biraq 2014 jyly AQSh Qytaıǵa qarsy saýda básekesinde jeńildi – óndiris, naqty sektorda birshama olqylyq oryn aldy. Sol kezde Qytaıdan keıingi pozıtsııaǵa jaıǵasqany bar. Qazir AQSh taǵy aldyńǵy qatarda, biraq bul qaǵaz júzindegi ses ǵana. Qytaı bolsyn, EO elderi bolsyn, AQSh-tyń saýda soǵysynda qoldanatyn qarsy ádiske ıe. Bul tetikter ekonomıkalyq tepe-teńdikti buzady, eń aldymen AQSh ekonomıkasyna keri áserin tıgizedi degen jón, – dedi Ánýar Nurtazın.

Dollarsyzdaný dáýiri: «kórshiń soqyr bolsa...»

Saparbaı Jubaevtyń aıtýynsha, Qazaqstan Ulttyq qordaǵy 65 mlrd dollardyń 23 mlrd dollaryn AQSh oblıgatsııasyna salyp qoıǵan. Bazalyq mólsherleme joǵary bolǵandyqtan, bizge tólenetin ústeme aqy da 4-5 paıyzdyń shamasynda kiris ákelip otyr. Eger bazalyq mólsherleme joǵarylasa, biz úshin kiris kólemi artady.

Biraq jyldan-jylǵa qordy dollarda ustaý saıası-ekonomıkalyq turǵyda kúrdelene tústi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde bolǵandyqtan, Reseı jáne Qytaımen birge dollarsyzdandyrý saıasatyn júrgizip jatyrmyz. Sol úshin bankter dollarlyq depozıtterge jylyna 1 paıyzdyq ǵana ústeme berdi. Memleket qana emes, eldegi keı qaltaly azamat Qazaqstannyń ishki ınvestıtsııasyna qarjy salǵannan góri, qarjysyn shetelge shyǵarýǵa peıildi.

Osy oraıda ekonomıst Saparbaı Jubaev ulttyq qor men aqsha-nesıe saıasatyn qaıta qaraý kerek degen ustanymda.

– Ulttyq banktiń Reseı men Qytaıdyń dollarsyzdandyrý saıasatyna erip, dollarlyq depozıtterge 1 paıyzdyq jyldyq ústemaqy qoıýy durys emes. Keminde AQSh-tyń Federaldyq rezerv júıesiniń bazalyq mólsherlemeniń kólemimen ustap turý kerek. Sebebi eldegi olıgarhtar qarjysynyń basym denin dollarda ustaıdy. Eger dollarlyq depozıtti 1 paıyz kúıinde qaldyrsaq, qarjy shetke shyǵyp ketedi. AQSh-ta joǵary paıyz berip tursa, árıne, olar úshin Qazaqstanda qarjy saqtaý tıimsiz, – dep qosty sarapshy.

Reseı men Qytaı dollarsyzdandyrý saıasatyn júrgizip otyr. Biraq olardyń da qomaqty qarajaty AQSh-tyń oblıgatsııasy men aktsııalaryna salynǵan. Federaldyq rezerv júıesi búgin-erteń ótetin otyrysta bazalyq mólsherlemeni arttyrsa, ózge memleketter AQSh-qa qarjy salýyn jalǵastyratynyna kúmán joq.

Al Ánýar Nurtazın valıýtany ártaraptandyrý úshin ıýanǵa júginýdi jón kóredi.

– Qazaqstan bankteri dollarsyzdandyrýdy kezeń-kezeńimen jalǵastyrýda. Mysaly, «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy 250 mln dollar kólemindegi oblıgatsııalaryn merziminen buryn ótedi. Alaıda sheteldik valıýtany ártaraptandyrý kúrdeli másele. Eýro naryǵy alys, rýbl qubylmaly, dollardyń kúıin kórip otyrmyz. Tek ıýan men metall ǵana ártaraptandyrýdyń jańa kózi bola alady. Bul jerde de metall tek qarjyny saqtaý joly ǵana, onyń ózi qosymsha tabys ákele almaıdy, – deıdi Ánýar Nurtazın.

Ekonomıst Saparbaı Jubaev qordaǵy valıýtany ǵana emes, saqtaý jolyn da ártaraptandyrýdy usyndy.

– Qaı jerde qarjy saqtaý tıimdi ekenin anyqtaý kerek. Mysaly, birneshe jyl buryn Ázerbaıjannyń damý bankine salǵan aqshamyz tabys jaǵynan kúrdeli kezeńge tap bolyp, keıin Ázerbaıjan úkimetiniń oblıgatsııasyna aýystyrdyq. Sondyqtan ártaraptandyrý qajet, biraq senimdi ári tabysty joldy qaraǵan jón, – dep túıindedi spıker.

Qoryta aıtsaq, búgin-erteń AQSh-taǵy bazalyq mólsherlemeniń keleshegi aıqyndalady. Tramp jumys kúshin kóbeıtý úshin kórsetkishti tómendetý kerek dese, halyq tabysy joǵarylatý úshin Federaldyq rezerv júıesiniń búıregi bazalyq mólsherlemeni ulǵaıtýǵa buryp tur. Qaı stsenarıı júzege assa da, Qazaqstan ekonomıkasynyń utylmasy anyq.