Zertteý: Saılaýshylardyń 70%-dan astamy 23 tamyzdaǵy saılaýǵa qatysýǵa nıetti
ASTANA. KAZINFORM — 13 tamyzda Almaty qalasynda QR Prezıdenti janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty uıymdastyrǵan «Saılaý-2026: saıası naýqannyń sıpaty» sarapshylyq alańynyń otyrysy ótti.
Talqylaý barysynda qoǵamnyń kóńil-kúıi men qazirgi saılaý naýqanynyń negizgi úrdisteri, azamattardyń saılaýǵa qatysýǵa daıyndyǵy, partııa tańdaýǵa yqpal etetin faktorlar, óńirlik erekshelikter, teledebattar, saıası kommýnıkatsııalar jáne úgit-nasıhat barysynda jasandy ıntellektini qoldaný máseleleri qarastyryldy. Sonymen qatar qatysýshylar partııalar men kandıdattarǵa degen senimniń róline, sondaı-aq azamattardyń elektoraldyq tańdaýyn aıqyndaıtyn negizgi faktorlarǵa erekshe nazar aýdardy.
Sarapshylyq alańnyń ereksheligi — talqylaýǵa Qazaqstannyń barlyq óńirinen sarapshylardyń onlaın-konferentsııa formatynda qatysýy boldy. Bul jalpyulttyq ahýaldy óńirlerdegi naqty jaǵdaıǵa qatysty baǵalaýlarmen tolyqtyrýǵa jáne elimizdiń ár bóligindegi saılaý naýqanynyń sıpaty men qoǵamdyq kóńil-kúıdegi aıyrmashylyqtardy talqylaýǵa múmkindik berdi. Óńirlerden qatysqan sarapshylar pikirtalasqa belsendi aralasyp, spıkerlerge suraqtar qoıyp, óz óńirlerine tán saılaý naýqanynyń ózekti máseleleri men erekshelikterin ortaǵa saldy.
Іs-shara barysynda ınteraktıvti QR-saýalnama da júrgizilip, oǵan is-sharadaǵy sarapshylar men qonaqtar, sondaı-aq óńirlerden qosylǵan qatysýshylar qatysty. Saýalnamada qatysýshylardan qazirgi saılaý naýqany men partııalyq úgit-nasıhattyń sıpatyn baǵalaý, óz óńirlerindegi naýqannyń eń aıqyn erekshelikterin atap kórsetý jáne azamattardyń elektoraldyq tańdaýyna barynsha yqpal etetin faktorlardy anyqtaý suraldy. Saýalnama nátıjeleri óńdelip, is-shara sońynda sarapshylyq alań qatysýshylaryna usynyldy. Bul kásibı qoǵamdastyqtyń baǵalaýlaryn sarapshylardyń baıandamalary men pikirtalas barysynda aıtylǵan tujyrymdarmen salystyrýǵa múmkindik berdi.
Sarapshylyq alańǵa saıasattanýshylar, akademııalyq jáne sarapshylyq qoǵamdastyq ókilderi, zertteý jáne taldaý ortalyqtarynyń mamandary, qoǵam qaıratkerleri, sondaı-aq saıası kommýnıkatsııalar men saılaý úderisteri salasynyń sarapshylary qatysty. Sarapshylar alańdy moderator retinde saıasattanýshy, baspager Baqytjan Buqarbaı júrgizdi.
Sarapshylar alańnyń mazmundy bólimin asha otyryp, Baqytjan Buqarbaı qazaqstandyqtardyń elektoraldyq minez-qulqyna jáne qazirgi saılaý naýqanyndaǵy teledebattardyń róline qatysty saraptamalyq sholý usyndy.
Sarapshynyń aıtýynsha, 2026 jylǵy 13 maýsym men 27 shilde aralyǵynda túrli zertteý uıymdary alty áleýmettanýlyq zertteý júrgizgen. Olardyń barlyǵy azamattardyń saılaýǵa qatysýǵa daıyndyǵy turaqty túrde joǵary ekenin kórsetedi: respondentterdiń 70,3–75,6 paıyzy daýys berýge qatysýǵa nıetti ekenin málimdegen. Sonymen qatar saýalnamaǵa qatysqandardyń 89,4 paıyzy 23 tamyzda ótetin aldaǵy saılaý týraly qandaı da bir deńgeıde habardar.
— Biz aıtarlyqtaı turaqty kórinisti baıqap: on saılaýshynyń jeteýi daýys berýge daıyn ekenin málimdegen. Bul rette qazaqstandyqtardyń onnan toǵyzyna jýyǵy aldaǵy saılaý týraly qandaı da bir deńgeıde habardar. Bul azamattardyń qazirgi saılaý naýqanyna jetkilikti joǵary deńgeıde tartylǵanyn kórsetedi, — dedi Baqytjan Buqarbaı.
B. Buqarbaıdyń pikirinshe, azamattardy aqparattandyrýda jáne saıası kúshter týraly qoǵamdyq túsinik qalyptastyrýda teledebattardyń róli aıryqsha. Ol usynǵan eki telebaǵdarlamanyń salystyrmaly derekteri ártúrli telearnalardyń saıası pikirtalasqa halyqtyń san alýan toptaryn tarta alatynyn kórsetti.
Qazaqstan telearnasyndaǵy teledebattardy 560 myń adam, al «7 arnadaǵy» debattardy 1,45 mln adam kórgen. Bul rette Qazaqstan telearnasy negizinen 24 jasqa deıingi jastardy, al «7 arna» 55 jastan asqan kórermenderdi kóbirek qamtyǵan. Debattarǵa tsıfrlyq ortada da qyzyǵýshylyq joǵary boldy: áleýmettik jelilerde 10 myńnan astam mazmundy jazba tirkelip, YouTube pen TikTok platformalarynda on myńdaǵan pikir men reaktsııa baıqaldy.
Baqytjan Buqarbaıdyń pikirinshe, saıası ustanymdardyń ashyq básekesi mazmundy baǵdarlamalar, ıdeıalar men dálelderge negizdelgen jarııa saıasat mádenıetiniń damýyna yqpal etedi. Teledebattar sonymen qatar qoǵamǵa syndarly saıası dıalogtyń úlgisin kórsetip, azamattardyń saılaý tańdaýyna jaýapkershilikpen qaraýyna múmkindik beredi.
«Turan» ýnıversıtetiniń Halyqaralyq qatynastar jáne dıplomatııa joǵary mektebiniń dırektory, saıasattanýshy Nurbolat Nyshanbaev ta saılaý naýqanyndaǵy teledebattardyń róline taldaý jasady. Onyń pikirinshe, debattar partııalardy tek urandary men qoǵamdyq ımıdjine qarap baǵalaýǵa emes, olardyń dálel keltirý sapasyn, quzyrettiligin, synǵa jaýap bere bilý qabiletin jáne ashyq saıası pikirtalas júrgizý múmkindigin baǵalaýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory Aıgúl Sádýaqasova da elektoraldyq kóńil-kúı dınamıkasyna nazar aýdardy. Usynylǵan derekterge sáıkes, saılaý jaqyndaǵan saıyn naqty sheshim qabyldamaǵan saılaýshylardyń úlesi aıtarlyqtaı tómendegen: alǵashqy zertteýdegi 22,6 paıyzdan sońǵy zertteýde 5,3 paıyzǵa deıin azaıǵan. Sarapshynyń pikirinshe, bul aqparattyq jáne úgit-nasıhat naýqanynyń belsendi júrgizilýi aıasynda saılaýshylardyń saıası tańdaýlarynyń birtindep qalyptasyp, elektoraldyq basymdyqtardyń shoǵyrlana túskenin kórsetýi múmkin.
— Árbir daýys mańyzdy. Saılaýǵa qatysý — azamattyń konstıtýtsııalyq quqyǵyn júzege asyrý ǵana emes, sonymen qatar azamattyq jaýapkershiliginiń kórinisi. Saılaý ýchaskesine kelip, azamattar óz múddelerin kimniń bildiretinin aıqyndaıdy jáne osylaısha memleketti nyǵaıtýǵa, onyń odan ári damýyna óz úlesin qosady, — dep atap ótti A. Sádýaqasova.
Qoǵam qaıratkeri Erlan Smaılov jasandy ıntellektiniń saılaý naýqanyna yqpalyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, búginde JI mátinder men sóz sóıleý mátinderin ázirleýde, sondaı-aq beıne, aýdıo jáne vızýaldy kontent jasaýda belsendi qoldanylyp keledi. Bul úgit-nasıhat materıaldaryn daıyndaýǵa ketetin ýaqyt pen shyǵyndy edáýir qysqartýǵa múmkindik beredi.
— Búginde jasandy ıntellekt jaı ǵana tehnologııalyq jańalyq emes — ol memlekettik kún tártibiniń, qoǵamdyq pikirtalastyń jáne saıası básekeniń bir bóligine aınalyp keledi. Sonymen qatar jańa múmkindiktermen birge dezınformatsııa, dıpfeıkter jáne saıası kontentke degen senimge qatysty jańa syn-qaterler de paıda bolýda, — dep atap ótti E. Smaılov.
Sarapshynyń pikirinshe, generatıvti JI-diń damýy saılaý úderisi aldynda senim, jasalatyn kontent úshin jaýapkershilik jáne qoǵamnyń jańa aqparattyq ortaǵa daıyndyǵy máselelerin alǵa shyǵarady. Mundaı jaǵdaıda JI saýattylyǵy men synı oılaýdy damytý tek bilim berý salasynyń ǵana emes, qoǵamdyq-saıası mańyzy bar mindetke aınalyp otyr.
«Mır Evrazıı» aqparattyq-taldaý jýrnalynyń prezıdenti ári bas redaktory Edýard Poletaev partııanyń jekelegen usynystarynyń halyq arasynda tanymal bolýy ózdiginen oǵan elektoraldyq qoldaýǵa kepildik bermeıtinin atap ótti. Onyń pikirinshe, partııa baǵdarlamasy men saılaýshynyń túpkilikti tańdaýynyń arasynda senim, kandıdattardyń bedeli jáne saıası komandanyń málimdelgen bastamalardy júzege asyra alatynyna degen pikir sııaqty mańyzdy faktorlar bar.
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń Bilim berý jáne qoǵamdyq damý ǵylymdary ortalyǵynyń jetekshisi Jeńisbek Tólen elektoraldyq minez-qulyqtyń óńirlik erekshelikterine nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, saılaýshy úshin partııa tek ortalyq basshylyǵymen ǵana tanyla qoımaıdy. Óńirlerde naqty kandıdattar, depýtattar men partııa fılıaldarynyń basshylary mańyzdy ról atqarady. Olardyń bedeli men qyzmeti tutastaı alǵanda saıası kúshke degen qoǵamdyq kózqarasqa tikeleı áser etedi.
Sonymen qatar sarapshy óńirlik elektoratty birtekti aýdıtorııa retinde qarastyrýǵa bolmaıtynyn atap ótti. Tipti bir oblystyń ózinde oblys ortalyǵy men shalǵaı aýdandar turǵyndarynyń, jastar men aǵa býyn ókilderiniń, kásipkerler, bıýdjettik sala qyzmetkerleri men ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattardyń suranystary edáýir erekshelenýi múmkin.
— Óńir — birtutas saılaýshylar toby emes. Ol ártúrli áleýmettik toptardyń jıyntyǵynan turady. Al partııanyń tabysy jergilikti komandanyń osy toptardyń árqaısysymen túsinikti tilde sóılese bilýine baılanysty, — dedi J. Tólen.
Negizgi spıkerlerden bólek, talqylaýǵa sarapshy-dıskýtanttar da qatysyp, baıandamalardy tolyqtyrdy, balama baǵalaýlaryn usyndy jáne saılaý naýqanynda qosymsha nazar aýdarýdy qajet etetin faktorlardy atap ótti.
Pikirtalas qorytyndysy boıynsha qatysýshylar qazirgi saılaý naýqanynyń elektoraldyq belsendiliktiń joǵary áleýetin, sonymen qatar saıası kommýnıkatsııa formalarynyń ózgerip kele jatqanyn kórsetetinine toltaldy. Teledebattar men tsıfrlyq platformalar halyqtyń ártúrli toptaryn saılaý úderisine tartý múmkindigin keńeıtse, saılaýshylardyń tańdaýyna partııa bastamalarynyń mazmuny men kandıdattarǵa degen senimnen bastap, jergilikti komandalardyń jumys sapasy jáne partııalardyń saılaýshylarmen turaqty dıalog ornata bilýine deıingi faktorlardyń tutas jıyntyǵy barǵan saıyn kóbirek yqpal etip jatyr.
Budan buryn saıası partııa ókilderiniń komandalyq teledebaty qalaı ótkenine sholý jasaǵan edik.
