Zataevıchtiń «1000 ánine» Ǵanı Muratbaev esimi engen

Qyzylorda oblysynyń Qazaly qalasynda Ǵanı Muratbaev atyndaǵy memorıaldyq mýzeı bar.

Onda jalyndy jasyn ǵumyr ıesiniń ómiri men qyzmetine qatysty jádigerler saqtalǵan.

Bul eksponattar qaıratkerdiń balalyq shaǵynan bastap Máskeýdegi aqtyq saparyna deıingi kezeńdi qamtıdy.

Ǵanı Muratbaev 1902 jyly 3 maýsymda qazirgi Qyzylorda oblysy Qazaly aýdanyndaǵy nemese sol kezdegi Túrkistan general-gýbernatorlyǵyna qarasty Qazaly ýezindegi Qaraqumnyń Arǵymaq degen jaılaýyndaǵy tóbede týylǵan. Ákesi Muratbaı eskishe oqyǵan, parasaty mol, ortasha aýqatty kisi bolǵan.

HІH ǵasyrdyń aıaǵyna taman 15 jyl boıy Álimniń Qarasaqal rýynyń bolysy bolǵan. Keńes ókimeti kezinde saıasatqa baılanysty Ǵanıdyń shyqqan tegi sharýa dep jazyldy. Ekinshi sebep, Muratbaı qaıtys bolǵanda Ǵanı tórt jastaǵy bala edi. Ol er jetkenshe ákeden qalǵan azdy-kópti dúnıe, maly taýsylyp, kúnkórisine ǵana jetken.

— Sheshesi Bátıma ulynyń zerektigin eskerip, Ǵanıdy toǵyz jasynda kóp qıynshylyqpen Qazaly qalasyndaǵy orys-qazaq nemese orys-túzem mektebine oqýǵa beredi. 1916 jyly anasy dúnıeden ótedi. Mektepti úzdik bitirgen soń oryssha saýattanǵan Ǵanı 1914-1917 jyldary Qazalydaǵy osy kúngi Gorkıı atyndaǵy № 16 mektep, sol kezdegi orys bastaýysh ýchılışesinde bilim alady. 1918 jyly Tashkentke oqýǵa attanady. Munda Ǵanı qazaq-qyrǵyz pedýchılışesine oqýǵa túsedi. Ýchılışede oqı júrip, bilimin jetildirý úshin Fınkelshteın atyndaǵy memlekettik keshki orta mektepte oqıdy. 1919 jyly Kommýnıstik jastar uıymyna múshe bolady. Ýchılışe komsomoldary ony komsomol uıymynyń hatshysy etip saılaıdy. Osy kúnnen bastap Ǵanıdyń jalyndaǵan ómiri jastar uıymymen tyǵyz baılanysta ótti. Saıası sana-sezimi, ómirge kózqarasy jaǵynan kóp jastan ozyq Ǵanı komsomoldyń aldyńǵy qatarly belsendi múshesi, jastar jumysynyń úlgili uıymdastyrýshysy boldy. 1916 jylǵy, odan keıingi oqıǵalar saldarynan ashtyqqa ushyrap, jalańash qalǵan jetim balalardy ınternattarǵa, balalar úılerine, mektepterge tartý isine belsene aralasty, — dedi mýzeıdiń qor saqtaýshysy Juldyz Erbolqyzy.

1920 jyly 21 qańtarda Tashkentte Túrkistan komsomolynyń І sezi ashyldy. Sezd Túrkistan jastar odaǵyn saılap, Reseı kommýnıstik jastar odaǵynyń baǵdarlamasy men jarǵysyn qabyldady. 1920 jyly Jetisýda jumys istegen Túrkistan maıdany keńesiniń tótenshe ókili D. Fýrmanov Jetisý eńbekshileri arasynda saıası-aǵartý jumysyn júrgizý úshin RKP (b)-nyń Túrkistan jónindegi komıssııasynan bilimdi de senimdi kadrlar jiberýdi surady. Kómekke jiberilgen jastardyń basynda Ǵanı Muratbaev turdy. Ol Vernyıda pedagogıkalyq kýrstyń tyńdaýshylaryna sabaq berdi. Ǵanı oqytýshylyq qyzmetpen shektelmeı, jergilikti jastar arasynda túrli saıası is-sharalardy uıymdastyrýǵa atsalysty.

— 1921 jyldyń naýryz aıynan bastap oqýynan qol úzbeı júrip, Túrkistan komsomoly ortalyq komıtetiniń qazaq-qyrǵyz jastary arasynda jumys uıymdastyrý bıýrosynyń tóraǵasy bolyp saılandy. Túrkistan komsomolynyń ókili retinde Orynbor qalasynda ótken Qazaqstan komsomolynyń І sezine qatysty. Ol sezdi daıyndaý men ótkizýde úlken rol atqardy. Osy joly etnograf, mýzyka zertteýshisi Aleksandr Zataevıchpen tanysady. Etnograf Ǵanıdyń aıtýymen «Dýdar-aı», «Qatyn jyraý» ánderin notaǵa túsiredi. Zataevıchtiń «Qazaq halqynyń 1000 áni» atty kitabynda ánderdi aýyzsha oryndaǵandar tiziminde Ǵanıdyń da esimi bar. 1921 jyly 22 naýryzda Ǵanı Muratbaevtyń bastamasymen Tashkent qalasynda Túrkistan Respýblıkasy komsomolynyń úni — «Jas Alash» gazetiniń tuńǵysh nomeri jaryqqa shyqty. Ǵanı gazetke «Zamanǵa qoja bolý, turmysqa tutqa bolýdyń kilti birigip uıymdastyrýda. Oıanyńdar, uıymdasyńdar, ezilgen Kúnshyǵys jastary!» dep uran qoıdy, — dedi mýzeı qyzmetkeri.

Ǵanı Muratbaev 1921 jyldan bastap Túrkistan jastarynyń basyn biriktirip, komsomol qozǵalysyn damytýǵa belsene atsalysty. 1922 jyly Orta Azııany aralap, jastardy qoǵamdyq iske jumyldyrdy. 1923 jyly Qazalyǵa kelip, jastar konferentsııasynda sóz sóılep, el bolashaǵy — bilimdi urpaq ekenin nasıhattady. 1924 jyly halyqaralyq jastar uıymynyń basshylyǵyna saılanyp, sol jyly jerlesi Baqytjan Qurmanbaıqyzymen bas qosady.

Ǵanı uzaqqa sozylǵan syrqat saldarynan 1925 jyly 15 sáýirde Máskeýde qaıtys boldy.

Jastyq ǵumyry qysqa bolǵanymen el jastaryna qaldyrǵan ónegesi óshpes izge aınaldy.

— 1958 jyly Qazaqstanda tuńǵysh ret Ǵanı Muratbaevtyń eskertkish-bıýsti týǵan jeri — Qazaly qalasynda qoıyldy. 1967 jyly Qazalydaǵy Gorkıı atyndaǵy kitaphanada Ǵanı Muratbaevtyń 65 jyldyǵyna arnalǵan múıis-kórme uıymdastyryldy. 1968 jyldyń 7 qarashasynda osy múıis negizinde Ǵanı Muratbaevtyń ómiri men qyzmetine arnalǵan revolıýtsııalyq-memorıaldyq mýzeı ashyldy. Úsh bólmege 200 jádiger qoıylyp, onda 3 qyzmetker jumys istedi. Mýzeı 1979 jyldan bastap oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń fılıaly retinde qyzmet kórsetse, 1981 jyly derbes mýzeı bolyp qaıta quryldy. Ǵanıdyń 80 jyldyǵy qarsańynda mýzeıge qosymsha qurylys salynyp, aýmaǵy keńeıdi. Qory Máskeý, Tashkent, Orynbor, Almaty jáne Qyzylorda arhıvteri men kitaphanalarynan alynǵan jańa derekter negizinde tolyqty. 1984 jyly jańǵyrtý jumysy aıaqtalyp, Ǵanı Muratbaevtyń revolıýtsııalyq-memorıaldyq mýzeıi saltanatty túrde qaıta ashyldy, — dedi Juldyz Erbolqyzy.

Shyǵys jastarynyń jalyndy jetekshisiniń týǵanyna 110 jyl tolýyna oraı Qazaly qalasyndaǵy onyń atymen atalatyn kóshege eskertkish taqta ornatyldy. Sonymen qatar mýzeı qyzmetkerleri ázirlegen «Ǵanı» atty jınaq jaryqqa shyqty. 

Mýzeıde 5 myńǵa jýyq qundy jádiger men eksponat saqtalǵan. Kelýshiler qaıratkerdiń qoljazbalary, hattary, fotosýretter jáne «Jas Alash» gazetiniń eń alǵashqy nómirin tamashalaı alady. 

Al 1924 jylǵy úılený toıynda syıǵa tartylǵan kilem, Máskeýdegi qabirinen ákelingen topyraq, Baqytjan Qurmanbaıqyzy paıdalanǵan áshekeı buıym salýǵa arnalǵan qobdısha qundy eksponattar qatarynda.

Al jýyrda Kazinform tilshisi oblys ortalyǵy men qalalardaǵy memlekettik mýzeıge kirý baǵasyn salystyrdy.