Zań men tártip ekonomıkalyq jańǵyrý irgetasy bola alady — sarapshy pikiri
ASTANA. KAZINFORM — Saıasattanýshy Ǵazız Ábishev bıyl bolatyn konstıtýtsııalyq reformanyń aýqymyn baǵalap, onyń bılik tarmaqtaryndaǵy balansqa qalaı áser etetinin paıymdap kórdi jáne Memleket basshysynyń «Turkistan» gazetine bergen suhbatynyń ózge de qyrlaryna pikirin bildirdi.
— Prezıdent jańa Konstıtýtsııa qabyldaýmen para-par konstıtýtsııalyq reforma boıynsha referendým ázirlenip jatqanyn málimdedi. Aldaǵy jyldary Qazaqstannyń saıası júıesin aıqyndaıtyn qandaı ózgerister bolýy múmkin?
— Mundaı aýqymdy saıası reformalar týraly aıtqanda, Prezıdent Parlamentti transformatsııalaý, ıaǵnı eki palataly júıeden bir palataly júıege kóshý máselesin meńzep otyr. Depýtattar qyzmetine qoıylatyn talaptar men Parlamenttiń ókilettikteri qaıta qaralady, óıtkeni ol Konstıtýtsııalyq keńes músheleri men Joǵarǵy sotty aıqyndaýǵa jáne birqatar respýblıkalyq laýazymdy taǵaıyndaýǵa qatysady. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, Konstıtýtsııadaǵy 98 baptyń shamamen 40-y ózgerýi múmkin, bul reformany shyn máninde jańa Ata zań qabyldaýmen birdeı dárejege qoıady.
— Bir palataly parlamentke kóshý bılik tarmaqtarynyń teńgerimine qalaı áser etýi múmkin?
— Árıne, bul Parlamenttiń róliniń kúsheıýine alyp keledi, óıtkeni eki palataly júıe 1994 jylǵy konstıtýtsııalyq daǵdarystan keıin Parlamenttiń prezıdenttik bılikpen básekelesýin barynsha azaıtyp, ishki tepe-teńdikti saqtaý tetigi retinde 1995 jyly engizilgen bolatyn.
Bir palataly model palatalar arasyndaǵy ishki básekeni joıady jáne Parlamentti ınstıtýt retinde kúsheıtedi. «Kúshti Prezıdent — yqpaldy Parlament» formýlasynyń qısynymen bul zań shyǵarýshy bıliktiń saıası salmaǵynyń artýyn bildirýi múmkin.
— Suhbatta «Zań men tártip» qaǵıdaty ishki saıasattyń negizi retinde aıtyldy. Bul qoǵamdy jańǵyrtýdyń irgetasyna aınala ala ma?
— Kez kelgen qoǵam barshaǵa birdeı qoldanylatyn erejeler men rásimder bolǵanda ǵana tıimdi jumys isteıdi. Zańnyń bárine birdeı qoldanylýy belgili bir tártipti qalyptastyrady.
Sonymen birge, bul ekonomıkamen de tikeleı baılanysty. Óıtkeni ınvestıtsııasyz jańǵyrtý júrgizý múmkin emes, al ınvestıtsııalar ashyqtyqqa, menshik quqyǵynyń qorǵalýyna jáne sot júıesiniń tıimdiligine tikeleı táýeldi. Reıderlik, quqyqtyq belgisizdik pen qaýipsizdik sezilmegen ortaǵa ishki de, syrtqy da ınvestor qarjy salmaıdy. Osy turǵydan alǵanda, «Zań men tártip» — ınvestıtsııalyq tartymdylyqtyń negizgi alǵysharty bolyp otyr.
— 2026 jyl Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly dep jarııalandy. Bul memlekettik basqarý júıesin qalaı ózgerte alady?
— Munda túbegeıli betburys týraly sóz bolyp otyrǵan joq, kerisinshe memlekettik basqarýdyń tıimdiligin aıtarlyqtaı arttyrý kútiledi. Qazaqstan ázirge «gorızontaldy senim» deńgeıi salystyrmaly túrde tómen elderdiń qataryna jatady, ıaǵnı adamdar bir-biriniń adaldyǵyna jıi kúmánmen qaraıdy. Dál osy sebepti munda tólemderden bastap taksı qyzmetine deıingi beıtarap, tsıfrlyq servıster sátti jumys istep keledi.
Memlekettik basqarýda tsıfrlandyrý men jasandy ıntellekt te osyǵan uqsas fýnktsııa atqarady: sheneýnikterdiń jaýapkershiligin naqty bekitýge, qabyldanǵan sheshimderdi baqylaýǵa jáne ózara senimsizdik deńgeıin tómendetýge múmkindik beredi. Bul memleket pen azamattar arasyndaǵy qarym-qatynasta da, memlekettik apparattyń óz ishinde de mańyzdy. Munyń tek basqarýshylyq qana emes, áleýmettik-psıhologııalyq áseri de bar.
— Tsıfrlandyrý men jasandy ıntellektini damyǵan eldermen aradaǵy alshaqtyqty qysqartýdyń quraly retinde qarastyrýǵa bola ma?
— Iá. Jasandy ıntellekt pen tsıfrlyq sheshimder ozyq tájirıbelerdi tezirek meńgerýge jáne keń aýqymda engizýge múmkindik beredi. Bul ınstıtýtsıonaldyq kemshindikti azaıtyp, kem degende basqarý men servıster salasynda bastapqy múmkindikterdi teńestiredi.
— Qazaqstannyń syrtqy saıası belsendiligi men ishki reformalary qalaı baılanysady?
— Búgingi syrtqy saıasat, eń aldymen, ınvestıtsııa tartýǵa jáne Qazaqstandy turaqty, ashyq ári pragmatıkalyq memleket retinde tanytýǵa baǵyttalǵan. Bul Birikken Arab Ámirlikteriniń modeline uqsas: kópvektorly syrtqy saıasat, ishki tártiptiń qatańdyǵy jáne ulttyq múddelerdi naqty qorǵaý. Dál osy faktorlar Dýbaıdyń ekonomıkalyq tabysy men jahandyq tartymdylyǵynyń negizine aınaldy. Qazaqstan da osyǵan uqsas baǵytta ilgerilep keledi, al ishki reformalar bul baǵytqa qısyndy túrde úılesedi.
Aıta keteıik, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Turkistan» gazetine aýqymdy suhbat berdi.