ıÝNESKO tizimine enýge daıyndalyp jatqan 5 jerasty meshiti jaıly ne bilemiz
AQTAÝ. KAZINFORM – Mańǵystaýdaǵy Qaraman ata, Shaqpaq ata, Sultan úpi, Beket ata jáne Shopan ata jerasty meshitteri ıÝNESKO-nyń aldyn-ala tizimine endi. Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵy eskertkishterdi esepke alý jáne qorǵaý bóliminiń mamany Qamar Bımaǵanbetovanyń aıtýynsha, atalǵan 5 eskertkishti kórýge ıÝNESKO-nyń ókili Mańǵystaýǵa arnaıy kelip, jerasty meshitterin aralap, qujattaryn alyp ketken. Al, nátıjesi kelesi jyly jarııalanady.
Qoryq mamany Qamar Bımaǵanbetovanyń aıtýynsha, bul eskertkishterdiń tarıhy tereńde, jergilikti halyq erekshe qurmetteıtin qasıetti oryndar. Máselen, Qaraman ata qorymy jáne jerasty meshiti - Mańǵystaý aýdany, Shetpe selosynan 35 shaqyrym ońtústik-batys baǵytta ornalasqan. Qorymnyń ishinde orta ǵasyr dáýirine jatatyn qulpytastar, tas qorshaýlar, XIX ǵasyrdyń II jartysy XX ǵasyrdyń basynda Adaı sheberleriniń qolymen turǵyzylǵan kúmbeztamdar jáne kóptegen saǵanatamdar bar.
- Qorymnyń batys bóliginde Qaraman ata jerasty meshiti ornalasqan. Meshit taý jynysynan turatyn onsha úlken emes tóbeniń baýraıynan qazylǵan. Ony salýshy qurylysshylar kezinde sol jerdegi tabıǵı úńgirdi óz paıdasyna jaratyp, laıyqtap óńdegen bolýy múmkin. Jerasty meshiti úsh bólmeden turady: kireberis bólme, oǵan jalǵasqan namaz oqıtyn zal jáne atanyń súıegi jerlengen dóńgelek bólme. Kirer bólim dinı joralǵylar ótetin negizgi galereıaǵa alyp keledi. Іshki betinde tóbeniń tómen túsip ketpeýi úshin taý jynysynyń ózinen jáne arnaıy qoldan qalanǵan úsh kolona ornatylǵan. Qazylyp alynǵan mergeldi taý jynysynyń qalyń bolmaýyna baılanysty eskertkish bólmeler alasa bolyp keledi. Jerasty meshitiniń syrtqy jaǵynan ishke jaryq túsýi úshin eki oıyq jasalǵan, - deıdi maman.
Qaraman ata qorymy - mańǵystaýdaǵy eń eski jáne úlken qorymdardyń biri. Mańǵystaýlyq qazaqtar tarıhynda “Qaraman – atadaǵy anttasý” degen oqıǵamen belgili. Bul jer baǵzy zamannan beri ant berisip, aq qarany aıyratyn, adasqandy týra jolǵa bastaıtyn, jastardy qoldaıtyn qasıetti oryn bolǵan delinedi.
- Qaraman ata qorymynda Beket-ata tórelik etken qazaqtar men túrikpender arasynda daý sheshilgen. Qaraman ata týraly el arasynda túrli ańyzdar bar. Onyń birinde Qaraman ata Shopan ata áýlıeniń inisi ekeni aıtylady. Ekinshi bir ańyz Qaraman ata men Esen atalar Shopan atanyń balasy delinedi. Esen ata meshiti men Qaraman ata jer asty meshiti arasynda da jol bolǵan desedi. Qaraman ata osy jerasty jolymen kelip, meshitten 6-7 shaqyrym jerdegi Aqsaı tuıyǵynan sý alyp turǵandyǵy jaıynda aıtylady, - deıdi Qamar Bımaǵanbetova.
Al, Sultan úpi jerasty meshiti - Túpqaraǵan aýdany Taýshyq selosynan 30 shaqyrym soltústik-batys baǵytta ornalasqan. Qorym 1982 jyly jergilikti dárejede memleket qamqorlyǵyna alynǵan.
- Zııarat orny jáne Sultan-úpi kesenesi - tik qoıylǵan aǵash syryqty sheńberli qorshaý túrindegi áýlıe. Jerasty meshiti, zırattan birshama qashyqtyqta soltústik-shyǵysqa qaraı ornalasqan. Sultan-úpi meshiti jerdiń tastaq qabatynan oıylyp salynǵan. Jerasty meshiti birneshe kameralyq bólikterden - 9 bólmeden turady. Meshitke túser baspaldaq óńdelmegen ártúrli ólshemdegi tastarmen tike qalanǵan. Baspaldaq arqyly bıik kúmbezdi zalǵa túsedi. Qabyrǵa qurylysy tastan qalanǵan. Bólme ishinde birshama kóterilip shyǵatyndaı baspaldaq jasalǵan. Zal tikburyshty, qabyrǵalary gorızontaldy qalaýymen bıiktigi 3 metrge deıin jetedi. Zaldyń soltústik qabyrǵasynda da oıyǵy bar, tar bólmege aparady, - deıdi qoryq ókili.
Sultan-úpi saıy - Túpqaraǵan túbeginiń soltústik jaǵalaýynda Sarytas buǵazyna jaqyn jerde uzyndyǵy 5 shaqyrymǵa teńizge deıin sozylǵan. Bul jerdiń kóriktiligi men ásemdigi kórgen adamdy ózine eriksiz tartady.
Saıdyń túbimen jylǵalar aǵady. Ólkeniń basqa jerinde kóp kezdese bermeıtin ósimdikterdiń birneshe túrleri ushyrasady. Sultan-úpi saıy 1993 jyly jergilikti dárejede memleket qamqorlyǵyna alynǵan. Sultan úpi jerasty meshitiniń janynda qudyq bar. Onyń sýy jardan 6 metr jerden oıyp salynǵan jartyaraldaǵy eń tuşy, eń dámdi, ishýge jaramdy taza sý.
Shaqpaq ata qorymy jáne jerasty meshiti (XIV–XIX ǵasyrlar) - Túpqaraǵan aýdany, Taýshyq aýylynan 30 shaqyrym soltústik-batys baǵytta ornalasqan. Shaqpaq ata meshiti - Aral-Kaspıı óńirindegi qabyrǵalary jazýlarmen jáne sýrettermen shımaılanǵan jalǵyz eskertkish.
Jartastaǵy meshiti geolog A.Medoevtiń aıtýy boıynsha «Óte kúrdeli arhıtektýralyq eskertkish, Qazaqstannyń sırek kezdesetin jartasty sáýletshilik óneriniń tamasha kórinisi» bolyp tabylady.
- Meshittiń soltústik-batys baǵytynda Shaqpaq ata qorymy ornalasqan. Qorym keshendi eki bólikten: túrkimen rýlaryna qatysty ejelgi jáne qazaq turǵyndarymen baılanysty jańa kezeńdi qabirleý qurylystarynan turady. Arheologııalyq zertteýlerge sáıkes meshit janyndaǵy alǵashqy jerleý keshenderi 14 ǵasyrda qalyptasa bastaǵan. Shaqpaq atanyń ómir súrgen ýaqyty belgisiz, zertteýshilerdiń aıtýy boıynsha, shamamen orta ǵasyr bolýy kerek. El aýzynda saqtalǵan málimetterge qaraǵanda, Shaqpaq ata musylmanshylyqty tereń meńgergen, shákirt tárbıelep, bala oqytqan, dindarlyǵymen qatar qalmaqtarmen soǵysta ataǵy shyqqan batyr bolǵan, - deıdi Qamar Bımaǵanbetova.
ıÝNESKO-nyń aldyn-ala tizimine engen kelesi eskertkish - Shopan ata qorymy jáne jerasty meshiti. Ol Qaraqııa aýdany, Senek selosynan 20 shaqyrym soltústik-batys baǵytta, baǵzy Horezm kerýen joly boıynda ornalasqan.
- Zertteý jumystarynyń nátıjesinde qorymnan 1640 eskertkish esepke alynǵan. Bul eskertkishter - negizinen ortaǵasyrlyq túrikmen kóne qorshaýlary, sandyqtas, qoıtas, qulpytas tárizdi tas belgiler. Sonymen qatar, qorymnyń shyǵys bóliginde qazaqtardyń (adaılardyń) eskertkishteri ornalasqan, - deıdi Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵy eskertkishterdi esepke alý jáne qorǵaý bóliminiń mamany Qamar Bımaǵanbetova.
Meshit bir-birine qosylǵan 12 shaǵyn bólmeden turady, bólmelerdiń ár qaısysy arnaıy maǵynaly, biri dinı rásimder ótkizýge, biri balalardy oqytýǵa, biri turmystyq qajettilikke arnalǵan. Shopan-ata jerlengen oryn jartasqa tereńdetilip qazylǵan. Tórden saı ústine shyǵyp ketetin esik bar. Esiktiń syrtqa shyǵar aýzy aldynda beti shymyldyqpen perdelengen qabirhana bar.
Ańyz boıynsha oǵan Shopan-Atanyń qyzy jerlengen. Ortalyq zaldyń ońtústik jáne batys jarynan zııarat etýshilerge arnalǵan eki keń bólme oıylyp jasalǵan. Meshittiń tómengi jaǵynda qudyq qazylǵan. Negizgi meshitten shyǵysqa qaraı keıinirekte ekinshi meshit oıylyp jasalǵan. Oǵan bólek kiredi. Meshittiń aýlasynda bıik tut aǵashy ósip tur. Odan shyǵysqa qaraı jardan oıylyp jasalǵan birneshe bólmede adamdar jerlengen. Shopan ata áıgili Qoja Ahmet ıAssaýıdiń shákirti bolǵan delinedi. Shopan ata halyq arasynda táńirshildik pen musylmandyq dindi baılanystyrǵan rýhanı nár berýshi adam retinde jáne sharýashylyqtyń sımvoly retinde tanymal.
Al, Oǵylandy jerindegi Beket ata jerasty meshiti (XVIII-XIX ǵǵ.) - Qaraqııa aýdany, Senek aýylynan 95 shaqyrymda soltústik – shyǵys baǵytta ornalasqan.
- Meshit tabıǵaty kórkem Oǵylandy jerindegi aq-bor tasty taý shatqalynyń tereń orta qabatynan oıyp jasalǵan. Meshit tórt bólmeden turady, tórgi bólmede qasıetti syryq aǵashy bar. Meshitke kiretin alasa tar esik bar. Birinshi bólme joǵarǵy ortasynan jaryq túsetin kúmbez tárizdi bólme aýyz úı. Onyń batys jaǵynda mıhraby ońtústikke qaratylǵan namaz oqıtyn, al ońtústik-shyǵysynda eki bólme, onyń bireýinde Beket atanyń ózi jerlengen. Ata paıǵambar jasyna kelip (63 jasynda) qaıtys bolǵan. Túpki bólmede Beket atanyń kózi tirisinde jan dertine shıpa izdep kelgen adamdarǵa duǵa etip, dem salǵan aǵashy tur. Bólmelerdiń bári de dóńgelek pishindes. Olardyń bıiktigi 2,7-den 3,5 metrge deıin. Qabyrǵalarynda shyraǵdanǵa arnalǵan oıyqtar ornalasqan, - deıdi qoryq ókili.
Beket Myrzaǵululy (1750-1813 jj.) – qazirgi Atyraý oblysynyń Jyloı aýdanyndaǵy Aqmeshit eldi mekeninde týǵan. Mańǵystaý, Ústirt, Atyraýdy mekendegen Adaı teginen shyqqan qazaq halqynyń danasy, tarıhı tulǵa. Beket – el táýelsizdigi úshin syrtqy jaýlarǵa qarsy qol bastap, erlik kórsetke batyr. Ǵylym men bilim jolyn qýyp, Mańǵystaý, Atyraý, Ústirt óńirlerinde ustaz bolǵan, medrese men meshitke qolaıly bolatyn, bala oqytatyn jerasty meshitin qashap jasaǵan sáýletshi-sheber. Boıyna tabıǵattyń tylsym kúshin ıgergen, aýrýdy jazǵan, jatqandy aıaqqa turǵyzǵan emshi. Jas kezinde qolyna qarý alyp, kórshiles qalmaq, túrikmen taıpalarymen shaıqasyp, halqynyń táýelsizdigin qorǵaǵan Beket el aýzynda Er-Beket atanǵan.
Buǵan deıin, 2026 jyly ıÝNESKO Mańǵystaý meshitterin Búkilálemdik mura tizimine qosý máselesin qaraıtyny týraly jazǵan bolatynbyz.