ıÝNESKO tizimindegi Jońǵar-Alataýy ulttyq parki týrısterdi nemen tartady
ASTANA. KAZINFORM — Jetisý Alataýynyń shyńdaryna kóz salsańyz, aspanmen tildesken muzart taýlar álemi aldyńyzdan shyǵady. Osy bıiktik pen sulýlyqtyń júreginde tabıǵattyń qazynasyn máńgi saqtap kele jatqan erekshe meken bar — ol Jońǵar-Alataýy memlekettik ulttyq tabıǵı parki.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, QR Úkimetiniń 2010 jylǵy 30 sáýirdegi № 370 qaýlysymen Sarqan, Lepsi jáne Úıgentas memlekettik orman sharýashylyǵy mekemeleriniń Kókjar ormanshylyǵyn biriktirý arqyly QR Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń Jońǵar-Alataýy memlekettik ulttyq tabıǵı parki quryldy. Parktiń qurylýynyń negizgi sebebi — biregeı janýarlar men ósimdikter álemin saqtaýdan basqa, sheteldik jáne qazaqstandyq ǵalymdardyń (A. D. Janǵalıev) boljamy boıynsha, álemdegi kóptegen mádenı alma suryptarynyń arǵy tegi sanalatyn jáne osyǵan baılanysty erekshe qorǵaýdy qajet etetin Sıvers almasynyń aýqymdy orman alqaptarynyń bolýy. Sıvers almasy Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna jáne Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń Qyzyl tizimine engizilgen.
Park Jetisý oblysynyń shyǵysynda ornalasqan jáne úsh aýdannyń — Aqsý, Sarqan jáne Alakól aýdandarynyń aýmaǵyn qamtıdy. Onyń jalpy aýdany — 356 022 ga. Bul Qazaqstanda kólemi boıynsha ekinshi park. Park aýmaǵyn batystan shyǵysqa qaraı shamamen 300 km-ge sozylyp jatqan, teńiz deńgeıinen 4000 metrge deıin kóteriletin, shyńdary máńgi qar basqan Jetisý Alataýy (Jońǵar Alataýy) taý júıesiniń soltústik jotalary alyp jatyr. Munda eń bıik shyń — Semenov Tıan-Shan shyńy (4622 m) ornalasqan. Jońǵar Alataýy memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń aýmaǵyn eki klasterlik ýchaske quraıdy. Birinshi ýchaskeniń ońtústik shekarasy Qazaqstannyń Qytaı Halyq Respýblıkasymen memlekettik shekarasynyń qorǵaý aımaǵy boıymen ótedi.
Batys shekarasy — Úlken Aıdaýsaı ózeniniń ańǵary boıymen shektesken. Soltústik shekarasy Jeldiqaraǵaı taýlarynyń soltústik etegimen Sarqan ózenine deıin, odan ári Marqataý taýlarynyń etegimen Lepsige deıin, sodan keıin taý etekterimen Tentek jáne Kepeli ózenderiniń qosylǵan jerine deıin sozylyp jatyr. Ári qaraı Jumaq taýlarynyń sýaıryǵymen, Bezymıannyı Klıých ózeniniń ańǵaryn qamtı otyryp, Ekinshi Tentek ózenine deıin jáne odan ári ózen ańǵarymen Qytaı Halyq Respýblıkasymen shekaraǵa deıin sozylady. Ekinshi klasterlik ýchaske birinshi ýchaskeniń soltústiginde ornalasqan, onda soltústik, ońtústik, batys jáne ońtústik-shyǵys shekaralary Úıgentas memlekettik orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemesi men Kókjar ormanshylyǵynyń shekarasymen sáıkes keledi.
Jońǵar nemese Jetisý Alataýy Qytaı men Ońtústik — Shyǵys Qazaqstan shekarasynda ornalasqan. Qazaqstanda bul úlken taý júıesiniń tek bir bóligi ǵana. Ońtústiginde ol Іle ózenimen, soltústiginde jáne shyǵysynda — Balqash — Alakól oıpatymen, ońtústik-shyǵysynda Qytaıda ornalasqan shóldermen shektesedi. Bul uzyndyǵy — 450 km, eni 50-den 90 km-ge deıin, bıiktigi 4622 m-ge deıin (Semenov Tıan-Shan shyńy) jetetin tutas taý júıesi. Jońǵar Alataýy júıesi birneshe qatarlas bıik taýly tizbekterden turady. Olardyń ishindegi eń bastysy, eń uzyny — batystan shyǵysqa qaraı shamamen 300 km-ge sozylyp jatqan soltústik jotasy. Negizgi tizbektiń ońtústiginde Qoıandytaý, Toqsanbaı jáne Tyshqantaý jotalary ornalasqan, olar Qytaıdyń Borohoro jotasynyń silemderimen jalǵasady. Soltústik betkeıleri kóptegen muzdyqtarmen jabylǵan, Jońǵar Alataýy Ońtústik — Shyǵys Qazaqstanda muz basý kólemi boıynsha birinshi orynda. Sonyń saldarynan keń ózen júıesi qalyptasqan, munda kóptegen ózen bastaý alady — eń iri ózenderi: Aıdaýsaı (Aqsý ózeniniń salasy), Sarqan, Basqan, Lepsi, Tentek jáne Tastaý. Ózenderden basqa kóptegen kól bar, olardyń kópshiligi morenalyq tıpti (Jońǵar Alataýyndaǵy 200 kóldiń shamamen jartysy park aýmaǵynda ornalasqan). Morenalyq kólderden basqa, orman beldeýinde ornalasqan eki ádemi kól bar. Eki kól de Aǵynyqatty ózeninde ornalasqan, Joǵarǵy jáne Tómengi Jasylkól kólderi. Eki kól de opyrylýdan paıda bolǵan, bul qubylys Tıan-Shanǵa da tán. Joǵarǵy Jasylkól kóli — 2262 m bıiktikte ornalasqan, uzyndyǵy — 3200 m, eni — 300 m, kól óte tereń — 109 m quraıdy. Tómende, 1630 m bıiktikte, Tómengi Jasylkól kóli ornalasqan, uzyndyǵy — 1800 m, eni — 400 m, tereńdigi — 89 m, kólderdegi sý óte sýyq, tipti jaz mezgilinde de 10°S aspaıdy. Kólder mańynda 1000-nan astam ósimdik túri ósedi.
Ormannyń basty kórki — durys konýs tárizdi pishindi, úlken ólshemderge jetetin Tıan-Shan shyrshasy. Qylqandy ormandar beldeýinen tómen qaıyńdardan, kókterekterden jáne eń bastysy Sıvers almalarynan turatyn jalpaq japyraqty ormandar ornalasqan. Taýlardyń etekteri men betkeıleri gúl kilemderimen jabylǵan. Ósimdikterdiń jalpy sany 2000 túrden asady, onyń ishinde 95 túri endemıkter.
Park aýmaǵyna 300 shaqyrymdyq negizgi soltústik jota kiredi. Kórikti tabıǵat kórinisterinen basqa, bul aımaqtyń ósimdikter men janýarlar álemi de qyzyqty. Taýda sırek kezdesetin endemıkterden basqa, ońtústik pen soltústik túrlerge jatatyn janýar men ósimdikterdi kezdestirýge bolady. Kólderdi qorshap turǵan ormandar men ańǵarlarda kóptegen janýar túri mekendeıdi: maral, elik, qaban, borsyq, qoıan, túlki jáne qasqyr. Alpi shalǵyndarynda aıý men sýyrdy, al odan da joǵary, jartastarda — arqar men taýeshkini, taýtekelerdi kórýge bolady. Munda Tıan-Shannyń ańyzǵa aınalǵan jyrtqyshy — ilbis te mekendeıdi. Kóptegen jyrtqysh qus ta bar. Sútqorektilerdiń 50-ge jýyq túri, qustardyń 171 túri, baýyrymen jorǵalaýshylardyń 7 túri, qosmekendilerdiń — 4 túri bar.
Jetisýdiń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq kóshpendileriniń mádenı-tarıhı eskertkishteri «Úıgentas» qorymy, ortaǵasyrlyq qorǵandar, «Áýlıetas» kıeli tasy, petroglıfter kezdesedi.
Qazir park aýmaǵynda 13 týrıstik marshrýt, 2 ekologııalyq soqpaq ornalasqan.
Park qaramaǵynda 54 gektardy quraıtyn Sarqan jáne Lepsi orman tuqymbaqtary bar. Tuqymbaqta 20-dan astam túrli 350 myń kóshet ósiriledi.
2018 jyly ulttyq park óziniń biregeı relefi, əsem tabıǵaty men baı bıoərtúrliliginiń arqasynda ıÝNESKO-nyń bıosferalyq rezervattardyń ǵalamdyq jelisine qosyldy. Bul — qazaqstandyq tabıǵattyń álemdik deńgeıde moıyndalǵan asyl qazynasy.
Jońǵar-Alataýy memlekettik ulttyq tabıǵı parki– asqaq shyńdar áýeni, móldir kólder jyry, orman men dalanyń tabıǵı úndestigi. Ol — tabıǵattyń júreginen týǵan máńgilik án, halqymyzdyń bolashaqqa qaldyrǵan amanaty.
Buǵan deıin «Altyn Emelde» Qyzyl kitapqa engen dala qyranynyń eki uıasy anyqtalǵanyn jazǵanbyz.
