Iemen: Saýd Arabııasy hýsıtterdiń ońtústiktegi shabýylyna qalaı jaýap beredi
ASTANA. KAZINFORM – Hýsıtterdiń kútpegen shabýylynan keıin álem nazary taǵy Iemenge aýdy. Hýsıt jasaqtary Bab ál-Mandab buǵazyna jaqyndap, álemdik saýdada asa mańyzdy bolyp sanalatyn baǵyttardyń birine qaýip tóndirdi. Iemenge jaqtasatyn Saýd Arabııasy jergilikti bılik joǵaltqan aýmaqtardy qaıtarý úshin qarymta shabýylǵa shyqqanyn jarııalady. Hýsıtter qalaısha ońtústikke sonshalyqty jyldam ishkerilep ketti, Er-Rııadtyń jaýaby qanshalyqty aýqymdy bolýy múmkin? Kazinform agenttiginiń halyqaralyq sholýshysy Sultan Ákimbekov osy suraqtarǵa jaýap izdep kórdi.
Bab ál-Mandab – jańa shıelenis oshaǵy
5 qazanda Iemen úkimeti hýsıtterge qarymta qarsy shabýyl bastaǵanyn jarııalady. Olardyń málimetinshe, hýsıtter 10 qyrkúıekte basyp alǵan Moha porty men Bab ál-Mandab buǵazyna irgeles aýmaqtar jergilikti bıliktiń baqylaýyna qaıtarylǵan. 4 qazanda Prezıdenttik basqarý keńesiniń tóraǵasy Rashad ál-Alımı Iemenniń búkil aýmaǵyn hýsıtterden azat etý operatsııasy bastalǵanyn jarııalaǵan edi. Dál sol kúni hýsıtter Taız qalasyn Aden portymen baılanystyratyn jabdyqtaý joldaryn úzgenin málimdedi.
Iemendegi 11 jyldan asyp ketken soǵysta taraptardyń qaısysy shyn máninde basymdyqqa ıe bolǵanyn, al qaısysy óz málimdemelerin úgit-nasıhat maqsatynda jasap otyrǵanyn anyqtaý qıyn. Degenmen hýsıtterdiń Bab ál-Mandab buǵazyna shyǵýy jáne osy jerdegi keme qatynasyn buǵattaý múmkindigine ıe bolýy álemdik saýdaǵa qaýip tóndiretindikten, kóptegen elderdi alańdatqany anyq. Onyń ústine hýsıtterdiń shabýyly Irannyń áreketterimen baılanysty bolýy múmkin degen boljamdar da aıtyla bastady.
Saýd Arabııasyna týǵan qıyndyq
Qyrkúıekte hýsıtterdiń jasaǵan shabýyly eń áýeli Saýd Arabııasyn qıyn jaǵdaıda qaldyrdy. Tipti hýsıtter Saýd Arabııasynyń ınfraqurylym nysandaryna soqqy bere bastady. Atap aıtqanda, Iemenmen shekaralas aýdandardaǵy áskerı jáne azamattyq nysandarǵa shabýyl jasady, Irak aýmaǵynan Qyzyl teńizdegi ıAnbý portyna tartylǵan ishki munaı qubyryna soqqy berdi.
Osydan keıin Iran men hýsıtter úılesimdi áreket ete alsa, Ormýz jáne Bab ál-Mandab buǵazdaryn bir mezgilde jaýyp, álemdik saýdaǵa úlken qıyndyq týǵyzýy múmkin degen qaýip paıda boldy.
Jaǵdaıdyń qıyndaǵany sonshalyq, Saýd Arabııasy AQSh bastaǵan birqatar elderden kómek suraýǵa májbúr boldy. Alaıda AQSh prezıdenti Donald Tramp birden bas tartty. Basqa múddeles elder Saýd Arabııasyna barlaý derekteri men qarý-jaraq berýge daıyn ekenin bildirdi. Biraq eshqaısysy Iemen aýmaǵyndaǵy soǵys qımyldaryna tikeleı qatysýǵa asa nıetti bolǵan joq.
Mekke kelisimi jáne Túrkııa men Pákistan faktory
Osy tusta Saýd Arabııasymen Mekke kelisimine qol qoıǵan Túrkııa men Pákistannyń ustanymy da mańyzdy máselege aınaldy. Teorııalyq turǵydan alǵanda, Iemendegi áskerı qımyldar bul odaqtyń jaýapkershilik aıasyna kirmeıdi. Alaıda Saýd Arabııasynyń aýmaǵyna jasalǵan shabýyldy osy elge jasalǵan shabýyl retinde qarastyrýǵa bolady. Sondyqtan másele Túrkııa men Pákistannyń kelisim erejelerin qalaı túsindiretinine baılanysty boldy. Qalaı bolǵanda da, olar birden naqty sheshim qabyldaýǵa asyqpady.
Únsizdik qazan aıynyń basyna deıin sozyldy. 6 qazanda Er-Rııadta ótken otyrysta Túrkııanyń Syrtqy ister mınıstri Hakan Fıdan Mekke kelisimi aıasynda turaqty qurylymdar qurý jumystarynyń sońǵy kezeńge jetkenin málimdedi. Ol, sondaı-aq, Túrkııanyń Qorǵanys mınıstri men Bas shtabynyń basshysy kelisimdi júzege asyrýdyń naqty máselelerin talqylaǵanyn aıtty.
Er-Rııad nege birden jaýap bermedi?
Bul Túrkııa men Pákistannyń Iemendegi soǵysqa tikeleı qatysatynyn bildirmeıdi, degenmen yqtımaldyq joq deýge de kelmeıdi. Onyń ústine Fıdan taraptardyń kıkiljińdi beıbit jolmen retteý múmkindigin talqylaǵanyn, al Saýd Arabııasy bul usynysqa oń nıet tanytqanyn aıtty.
Saýd Arabııasynyń qyrkúıekte hýsıtterdiń kútpegen shabýylyna birden jaýap bermeýine osy faktorlar sebep bolýy da múmkin. Qalaı degenmen de, qarymta soqqynyń keshigýi eldiń bedeline keri áser etkeni anyq. Óıtkeni Er-Rııadqa bir jaǵynan Taıaý Shyǵystaǵy yqpaldy memleket mártebesin qalpyna keltirýge múmkindik beretin sheshim tabý kerek boldy. Ekinshi jaǵynan, hýsıttermen tikeleı soǵysqa aralasyp ketýden saqtaný mańyzdy edi.
Saýd Arabııasynyń Iemenmen aradaǵy qurlyq shekarasy aıtarlyqtaı uzyn – 1300 shaqyrym. Bul shekara hýsıtterdiń yqpaly kúshti soltústik bóligimen ótedi. 2015 jyldan beri hýsıtter jer bederiniń kúrdeli tustaryn paıdalanyp, Saýd Arabııasynyń shekara beketterine shabýyl jasap keledi.
Taıpalar – Iemendegi soǵystyń negizgi kúshi
Saýd Arabııasy qoldaıtyn Iemen úkimeti men hýsıtter arasyndaǵy soǵystyń negizgi oqıǵalary eldiń ońtústiginde ótip jatyr. Sondyqtan Iemen úkimetiniń ońtústik aýdandarda áskerı operatsııa uıymdastyryp, aýqymdy qaqtyǵysty bastaý týraly sheshimi jaǵdaıdyń shıelenisýine ákelýi múmkin. Endi hýsıtter zymyran men dronǵa súıenip, Saýd Arabııasynyń soltústik shekarasynda shaǵyn jasaqtarmen áreket ete bastaýy yqtımal. Mundaı qaýiptiń aldyn alý úshin Saýd Arabııasy shekaraǵa edáýir áskerı kúsh shoǵyrlandyrýǵa májbúr bolady. Al bul onyń bedeline báribir keri áser etedi. Óıtkeni mundaı jaǵdaı Taıaý Shyǵystaǵy eń ozyq tehnologııasy bar dep sanalatyn armııanyń ózine shyǵyn keltirip otyrǵany týraly paıymdardy kúsheıtedi.
Mekke kelisimi aıasyndaǵy túrkııalyq jáne pákistandyq áskerı qyzmetshilerdiń yqtımal kómegin dıplomatııalyq tireske qoldanýǵa bolady. Hýsıtterdiń túrikterge nemese pákistandyqtarǵa shabýyl jasaýy ekitalaı. Onyń ústine, jalpy alǵanda, hýsıtter kelissózge beıim kúsh bolyp sanalady. Saýd Arabııasynyń olarmen kelisimge kelgen tájirıbesi de bar. Ol kelisim 2020 jyldan 2026 jyldyń shildesine deıin kúshinde boldy. Sol kezde Saýd Arabııasynyń áskerı-áýe kúshteri Iemen astanasy Sanaǵa Irannyń joǵary basshysy Alı Hameneıdi jerleý rásiminen qaıtyp kele jatqan hýsıtter delegatsııasy mingen ırandyq ushaqtyń qonýyna múmkindik bermedi. Osydan keıin Iemendegi soǵystyń jańa kezeńi bastalyp, hýsıtter men Saýd Arabııasynyń qarym-qatynasy nasharlaǵan bolatyn.
Bul jerde aqsha máselesi deıtin taǵy bir mańyzdy faktorǵa nazar aýdarǵan jón. Saýd Arabııasy – musylman álemindegi eń baı memleket. Ol kóptegen elder men kúshterge qarjylaı qoldaý kórsetip keledi. Mysaly, Pákistanǵa da qarjy beredi.
Iemen armııasy nege taıpalarǵa táýeldi?
Iemen qoǵamynyń edáýir bóligi taıpalardan quralǵan. Іs júzinde jergilikti saıasattaǵy negizgi róldi de solar atqarady. Taız jáne Aden sııaqty qalalardyń bir bóligindegi qala turǵyndaryn qospaǵanda, Iemen halqynyń basym bóligi taıpalyq qaýymdarmen tyǵyz baılanysyn saqtap otyr. Buǵan mekenderiniń taýly jáne shóleıtti bolýy da áser etedi. Iemen memleketiniń saıasatynda taıpa sheıhteri árdaıym mańyzdy ról atqaryp keldi.
Taıpalarda adam sany kóp bolǵandyqtan, olardyń basym bóligi jumys pen tabys tabýǵa múmkindik beretin armııa qataryna bardy. Azamattyq soǵysqa deıin «jalǵan sarbazdar» dep atalatyn qubylys keń taraǵan edi. 2006 jyly sheteldik baqylaýshylar Iemen armııasyndaǵy sarbazdardyń úshten birine deıin qyzmet ornynda is júzinde bolmaǵanymen, sol úshin jalaqy alyp otyrǵan dep eseptegen. Árıne, bul taıpa basshylary úshin jaqsy tabys kózi boldy.
Hýsıtterdiń qyrkúıektegi shabýyly nege asa sátti bolǵanyn ishinara osy qubylyspen de túsindirýge bolady. Qyzyl teńiz jaǵalaýyndaǵy porttarda Saýd Arabııasynyń qarjysynan jalaqy alatyn úkimeti áskeri tolyq jaraqtandyrylmaǵan bolýy múmkin. Onyń ústine olardyń basym bóligi taıpalyq jasaqtardyń músheleri bolǵan jáne ózderi ornalasqan aýdandardyń turǵyndary bolmaýy da yqtımal.
BAÁ oıyny
Bıyl 9 qańtarda Ońtústik ótpeli keńes jumysyn toqtatty. Buǵan deıin ol Birikken Arab Ámirlikteriniń qoldaýymen Iemenniń búkil ońtústigin basyp alyp, bul jerde «Ońtústik Arabııa» memleketin qurýǵa tyrysqan edi. Sol kezde de ońtústiktiń shabýyly Saýd Arabııasy úshin kútpegen jaǵdaı boldy. Alaıda keıin Iemen úkimetiniń kúshteri ońtústik taraptardyń pozıtsııalaryna shabýyl uıymdastyrdy. Bul shabýylda eldiń shyǵys provıntsııalaryndaǵy, ásirese Hadramaýttaǵy taıpalardyń róli mańyzdy boldy.
Qalaı bolǵanda da, Iemende kez kelgen shabýyldy nemese qarsy shabýyldy uıymdastyrý úshin aldyn ala kúsh jınaý qajet. Biraq bul biz túsinetin klassıkalyq úlgidegi áskerı jumyldyrý emes. Munda taıpalarmen kelisý júıesi jumys isteıdi, al olar óz kezeginde taıpalyq jasaqtaryn shyǵarady. Árıne, munyń ózi qarjy men tyǵyz baılanystardy talap etedi. Hadramaýt taıpalarynyń Saýd Arabııasymen burynnan tyǵyz baılanysy bar.
Iemenniń shyǵys provıntsııalaryndaǵy taıpalardyń kúshin biriktirip, Saýd Arabııasynyń áýeden qoldaý kórsetýi Ońtústik keńesti jeńiliske ushyratqan. Basshylyǵy elden ketip, BAÁ óz keńesshilerin evakýatsııalap áketti.
Iemenniń ońtústigi nege osal bolyp shyqty?
Bul jerde Iemenniń ońtústigindegi jaǵalaýda ornalasqan Moha, Dhýbab jáne Aden qalalarynda taıpalyq baılanystardan alystaǵan turǵyndardyń kóbirek bolǵanyn eskerý qajet. Olardyń basym bóligi saýdamen aınalysty. 1937 jyldan 1967 jylǵa deıin bul aýmaq burynǵy Aden brıtan otary men onyń Shyǵys jáne Batys protektorattarynyń quramynda boldy. Árıne, brıtandyqtar sol kezdegi otar aýmaǵynyń qoǵamdyq ómirine belgili bir yqpal etti.
Qalaı bolǵanda da, Iemen úkimetiniń jaǵalaýdaǵy kúshteri hýsıtterdiń kútpegen shabýylyna tótep bere almaı, Bab ál-Mandab buǵazyna deıingi barlyq aýmaqty berip qoıdy. Múmkin «jalǵan sarbaz» faktory da bolýy múmkin. Saýd Arabııasynyń AQSh pen Iran arasyndaǵy soǵys áserinen bolǵan ekonomıkalyq qıyndyqtar jaqtas taıpalardyń jasaqtaryna uzaq ýaqyt boıy jalaqy tóleı almaǵan bolýy da múmkin.
Hýsıtter basyp alǵan aýmaqtardy ustap tura ala ma?
Hýsıtter jeńiske jetkenmen shabýyl toqtap qaldy. Óıtkeni ózderine qarsy tura alatyn, áldeqaıda yntaly kúshterdiń aýmaǵyna aıaq basqan bolatyn. Mysaly, Taız qalasy úshin shaıqas birneshe aptadan beri jalǵasyp keledi. Jergilikti jasaqtar 2015 jyly da hýsıtterge qarsy shyqqan. Budan bólek, hýsıtter qyrkúıekte Marıb provıntsııasynyń ortalyǵy Marıb qalasyn da basyp ala almady. Munda munaı óndiretin ortalyq bar. Jergilikti taıpalar 2015 jyldan beri hýsıtterdi Marıbke kirgizbeı kelse, 2026 jylǵy qyrkúıekte olar nege jol berýi kerek?
Hýsıtter úshin eń úlken qıyndyq – qyrkúıektegi shabýyl kezinde basyp alǵan Iemenniń jaǵalaý aýdandaryna soltústiktegi taýly aımaqtardan óz jaýyngerlerin ákelip ornalastyrý. Másele olardyń bul jerde jergilikti turǵyndar úshin bóten bolýynda ǵana emes, okkýpatsııalyq kúsh retinde áreket etýinde de. Budan da kúrdeli másele – olarǵa da jalaqy tóleý qajet. Al hýsıtterdiń ózinde qarajat joq, Irannyń da qarjylyq múmkindigi shekteýli.
Saýd Arabııasy qarymta shabýylǵa daıyndalyp jatyr
Saýd Arabııasy hýsıtterdiń qyrkúıektegi kútpegen sátti shabýylynan keıin jaǵdaıdy tez arada qalpyna keltirdi dep paıymdaýǵa bolady. 2026 jyldyń qysynda da osyndaı jaǵdaı bolǵan. Ol kezde BAÁ qoldaǵan Ońtústik ótpeli úkimet kúshteriniń belsendiligi Saýd Arabııasy úshin kútpegen jaǵdaı boldy. Sol kezde Er-Rııadqa Iemenniń ońtústigindegi Hadramaýt taıpalarynyń qarsy shabýylyn uıymdastyrý úshin birneshe kún ǵana qajet boldy.
Bul joly daıyndyq birneshe aptaǵa sozyldy. Iemen úkimetiniń ókilderi 100 myń adamdy shyǵys provıntsııalaryndaǵy, sonyń ishinde Hadramaýttaǵy taıpalyq jasaqtardyń esebinen jumyldyrdy.
Bul armııanyń Sana men Iemenniń soltústik provıntsııalary úshin soǵysqa barýy ekitalaı. Birinshiden, bul - olar úshin bóten aýmaq. Ekinshiden, bul – taýly óńir. Al Iemenniń ońtústiginde, ásirese jaǵalaýdaǵy aýdandarda, olar hýsıtterdi jeńe alady. Al soltústikten kelgen taýly aımaq turǵyndarynyń jaǵalaýdaǵy aýmaqtar men porttardy qorǵaýy ekitalaı. Muny aqysyz jasaýǵa týra kelse, jaǵdaı odan ári kúrdelene túsedi.
Degenmen Saýd Arabııasy hýsıtter baqylaýyndaǵy aýmaqtarda bolyp jatqan úderister týraly bizden kóbirek bilýi múmkin. 2015 jylǵa deıin bul jerde ártúrli zaıdıt taıpalary arasynda eleýli básekelestik bolǵanyn eskerý qajet. Zaıdıtter shıızmniń baıypty baǵytyn ustanady. Hýsıtter – Saada provıntsııasyndaǵy zaıdıt taıpalarynyń bir bóliginen quralǵan saıası birlestik. Olarǵa ál-Hýsı áýleti basshylyq etedi. Olar Bakıl taıpalar birlestigine jatady. Al hýsıtter óltirgen burynǵy prezıdent Alı Abdalla Saleh zaıdıt taıpalarynyń taǵy bir iri birlestigi – Hashıdten shyqqan. Hýsıtter bılikke kelgennen keıin Bakıldiń mańyzy artty. Bul Hashıdke unamaýy múmkin.
Hýsıtter tabysqa jetip, Irannyń qarjylaı qoldaýyna ıe bolyp turǵan kezde olardyń jaǵdaıy turaqty boldy. Biraq bul qoldaý álsirep, hýsıtter jeńiliske ushyraı bastasa ne bolady? Osy turǵydan alǵanda, qyrkúıektegi sátti joryq josparlanǵandaı aıaqtalmaýy múmkin. Saýdııalyqtardyń maqsaty jaǵalaýdaǵy aýdandar men Bab ál-Mandab buǵazyna baqylaýdy qaıtarýmen ǵana shektelmeýi de múmkin. Syrtqy qoldaýdyń kómegimen hýsıtter máselesin birjola sheshýge talpynýy da yqtımal. Degenmen taıpalardan quralǵan qoǵamda eshteńeni tolyq boljaý múmkin emes.
