ıAsaýı kesenesi qabyrǵasyndaǵy epıgrafıkalyq jazýlar qupııasy

XIV ǵasyrdyń sońynda Ámir Temirdiń buıryǵymen boı kótergen bul alyp keshen ǵasyrlar boıy sopylyq ilimniń, rýhanı tárbıeniń jáne ıslamdyq dúnıetanymnyń ortalyǵy bolyp keledi. Alaıda kópshilik keseneni tarıhı eskertkish nemese sáýlet óneriniń úlgisi retinde ǵana tanıdy. Al onyń qabyrǵalaryna qashalǵan epıgrafıkalyq jazýlardyń astarynda tereń fılosofııalyq mán men tutas rýhanı baǵdarlama jatqanyn ekiniń biri bile bermeıdi.

Shyǵystanýshy ǵalym, «ıAsaýıtaný ǵylymı ortalyǵynyń» basshysy Saıpýlla Mollaqanaǵatuly Kazinform tilshisine bergen suhbatynda ıAsaýı kesenesindegi jazýlardyń jaı ǵana sándik órnek emes ekenin erekshe atap ótti.

Ǵalymnyń aıtýynsha, kesene alystan batys qaptalynan qaraǵanda «Alla» sózine uqsas sılýet qalyptastyrady. Bul – sáýlet pen jazýdyń astasqan erekshe úılesimi. Jalpy, nysannyń ishki-syrtqy bóliginde arab jáne parsy tilderinde jazylǵan kóptegen mátin bar. Olardy shartty túrde tómengi, orta jáne joǵarǵy beldeý dep úsh qabatqa bólip qarastyrýǵa bolady.

Onyń aıtýynsha, bul – adam ómiriniń mánin, rýhanı jetilý jolyn jáne ıslam fılosofııasynyń negizgi ustanymdaryn beıneleıtin tutas júıe.

– Kóp adam kesenege kelgende onyń bıik kúmbezine, kógildir qyshtaryna, sáýlettik ásemdigine nazar aýdarady. Biraq qabyrǵadaǵy jazýlardyń bári belgili bir maǵynamen ornalastyrylǵanyn ańǵara bermeıdi. Bul – tasqa qashalǵan ilim. Eger adam osy jazýlardyń mazmunyn túsine alsa, onda keseneniń shynaıy rýhanı qundylyǵyn da tanı bastaıdy, – deıdi ǵalym.

Kesene uzyndyǵy 65 metr, eni 46,5 metr bolatyn, 35 bólmeden turatyn asa kúrdeli arhıtektýralyq keshen. Onyń quramynda qazandyq, meshit, kitaphana, kórhana, ashana, qudyqhana sekildi arnaıy bólmeler ornalasqan. Ǵalymnyń sózinshe, bul bólmelerdiń ózi kezdeısoq josparlanbaǵan. Ár keńistiktiń ózindik rýhanı jáne tárbıelik qyzmeti bar.

– Keseneniń qurylymyna qarasańyz, munda adamnyń táni men jany qatar qamtylǵanyn baıqaısyz. Mysaly, ashana – tán azyǵynyń belgisi bolsa, meshit pen kitaphana – jan azyǵynyń nyshany. Adam tek fızıkalyq turǵydan emes, rýhanı jaǵynan da tolysýy kerek degen ıdeıa berilgen, – deıdi Saıpýlla Mollaqanaǵatuly.

Onyń aıtýynsha, kesene qurylymy tutas bir rýhanı satyǵa qurylǵan. Tómengi bólik materıaldyq álemdi bildirse, ortańǵy bólik ıman men rýhanı tárbıeni meńzeıdi, al joǵarǵy qabat Jaratýshyǵa jaqyndaý ıdeıasyn beıneleıdi.

Keseneniń tómengi bóliginde juldyz pishindes geometrııalyq órnekter óte kóp kezdesedi. Syrt qaraǵanda olar qarapaıym oıý sekildi kórinýi múmkin. Biraq zertteýshiniń túsindirýinshe, bul órnekterdiń astarynda tereń fılosofııalyq mán jatyr.

– Juldyz – fızıkalyq álemdegi eń bıik nyshandardyń biri. Biraq sonyń tómengi bólikte ornalasýy kezdeısoq emes. Bul adamnyń rýhanı joly aldymen materıaldyq dúnıeden bastalatynyn kórsetedi. Adam áýeli ómirdiń qıyndyqtaryn, tirshiliktiń zańdylyqtaryn tanıdy, sodan keıin ǵana rýhanı izdeniske bet burady, – deıdi ol.

Ǵalym mundaı sımvoldardyń sopylyq dúnıetanymmen tyǵyz baılanysty ekenin aıtady. Sopylyq ilimde adam nápsisin tárbıeleý arqyly ǵana rýhanı kemeldikke jetedi. Sondyqtan kesenedegi árbir órnek adamnyń ishki tárbıesine baǵyttalǵan astarly maǵyna beredi.

Ortańǵy qabatta ornalasqan jazýlar keseneniń negizgi ıdeıalyq ózegin quraıdy. Munda kýfı jazýymen «Alla – Rabbym», «Muhammed – paıǵambarym», «Allahý ákbar» sekildi sózder júzden astam ret qaıtalanyp berilgen.

Saıpýlla Mollaqanaǵatuly bul qaıtalaýlardyń da ózindik máni bar ekenin aıtady.

– Islamda zikir degen uǵym bar. Belgili bir sózdi qaıta-qaıta aıtý adamnyń júregine áser etedi. Burynǵy ǵulamalar “sózdi júz ret qaıtalaý – onyń júrekke bir ret ornyǵýyna sebep bolady” dep aıtqan. Sondyqtan mundaǵy qaıtalaýlar – jaı kórkemdik tásil emes, rýhanı tárbıe quraly, – deıdi ol.

Ortańǵy bóliktegi H tárizdi kompozıtsııalar da erekshe nazar aýdarady. Ǵalymnyń sózinshe, bul belgiler sheksizdik uǵymyn bildiredi.

– Munda Allanyń máńgiligi men adamnyń rýhanı izdenisiniń sheksizdigi beınelengen. Adam ómir boıy izdenedi, ózin tárbıeleıdi, rýhanı turǵydan ósýge umtylady. Bul jolda adam eshqashan toqtamaıdy degen maǵyna beredi, – deıdi zertteýshi.

Keseneniń joǵarǵy bóliginde Quran Kárim aıattary jazylǵan. Ásirese Ánam súresinen alynǵan úzindiler jıi kezdesedi. Bul aıattarda Jaratýshynyń sheksiz ilimi men adam áreketiniń tolyq baqylaýda ekeni baıandalady.

Ǵalym bul jazýlardyń adamǵa úlken jaýapkershilik júkteıtinin aıtady.

– Aıattardyń mazmunyna qarasańyz, “bir japyraqtyń túsýi de Allaǵa málim” degen oı aıtylady. Bulaısha adamnyń árbir áreketi, árbir isi esepteýli degen túsinik beriledi. Bul – óte úlken tárbıe, – deıdi Saıpýlla Mollaqanaǵatuly.

Onyń pikirinshe, kesenedegi jazýlardyń basty maqsaty – adamdy qorqytý emes, jaýapkershilikke shaqyrý.

– Adam óz ómiriniń, ár áreketiniń mánin túsinse, ol jamandyq jasaýdan da, ádiletsizdikten de aýlaq bolady. Kesenedegi aıattardyń tárbıelik máni osynda, – deıdi ol.

Batys qabyrǵa epıgrafıkalyq júıeniń bastaý núktesi sanalady. Munda Ánam súresiniń 59–63-aıattary jazylǵan. Sonymen qatar keseneniń salyný kezeńi, qurylysqa qatysqan sheberler týraly málimetter de kezdesedi.

– Bul qabyrǵa tek dinı mazmun ǵana emes, tarıhı aqparat ta beredi. Kesene qabyrǵalary bir jaǵynan rýhanı mátin bolsa, ekinshi jaǵynan sol dáýirdiń tarıhı qujaty ispetti, – deıdi ǵalym.

Soltústik qasbettegi jazýlar ózin-ózi taný fılosofııasyna arnalǵan. Munda «ıA Alla, ıA Rahman, ıA Rahım» degen duǵalyq sózdermen qatar, «Pende josparlaıdy, Alla sheshedi», «Kim ózin tanysa, Rabbysyn tanıdy» degen mazmundaǵy hadıster men naqyldar jazylǵan.

Saıpýlla Mollaqanaǵatuly bul sózderdiń sopylyq dúnıetanymdaǵy mańyzyna erekshe toqtaldy.

– Sopylyq ilimde adamnyń ózin tanýy – eń mańyzdy másele. Adam óz álsizdigin, óz shekteýliligin túsingen kezde ǵana Allanyń sheksiz qudiretin uǵyna bastaıdy. Sondyqtan “Kim ózin tanysa, Rabbysyn tanıdy” degen sóz beker aıtylmaǵan, – deıdi ol.

Ǵalymnyń sózinshe, «Pende josparlaıdy, Alla sheshedi» degen tirkes te adamdy áreketsizdikke emes, kerisinshe eńbek etýge shaqyrady.

– Bul jerde adam áreket etýi kerek, izdenýi kerek, talpynýy kerek degen oı bar. Biraq nátıjeni tolyq baqylaý adamnyń qolynda emes ekenin umytpaý qajet, – deıdi zertteýshi.

Shyǵys qasbette ıslam seniminiń negizgi uǵymdary berilgen. Munda «Alla – jaratýshy», «Alla – ulyq», «Muhammed – elshi» sekildi tirkester túrli epıgrafıkalyq stılde órnektelgen.

– Kóp adam muny jaı órnek dep oılaıdy. Biraq onyń árqaısysy naqty mátin. Munda ıslam dúnıetanymynyń qysqasha formýlasy berilgen deýge bolady, – deıdi ǵalym.

Kesene kúmbezderindegi jazýlardyń arasynda «dúnıe ótkinshi» degen maǵynadaǵy sózder erekshe oryn alady. Bul sózderdiń eń bıik jerge jazylýynyń ózi úlken sımvolıkalyq mánge ıe.

– Munyń maǵynasy – dúnıeden bezý emes. Islamda baı bolýǵa tyıym salynbaıdy. Biraq baılyq adamnyń júregin bılep almaýy kerek. Baılyq qolda bolýy múmkin, biraq júrekte bolmaýy tıis degen oı aıtylǵan», – deıdi Saıpýlla Mollaqanaǵatuly.

Kesenedegi aǵash jáne metall esikterdiń ózi jeke óner týyndysy sanalady. Olardyń betine «Áýlıeniń esigi – baqyttyń kilti», «Bilim alý – árbir musylmanǵa paryz», «Táýbege kelýge asyǵyńyzdar» degen hadıster men naqyl sózder jazylǵan.

Ǵalymnyń pikirinshe, bul jazýlar adamdy izgilikke, bilimge, ýaqyttyń qadirin túsinýge shaqyrady.

– ıAsaýı iliminiń negizinde tárbıe jatyr. Adamnyń júregin tazartý, nápsini tárbıeleý, bilimge umtylý, qoǵamǵa paıdaly bolý sekildi uǵymdar keseneniń ár bóliginde kórinis tapqan, – deıdi ol.

Keseneniń ortalyq bóligi sanalatyn qazandyqta ornalasqan Taıqazan da erekshe rýhanı mánge ıe. Onyń aınalasyndaǵy jazýlarda «Úkim Allaǵa tán», «Durys jol kórsetýshi – Alla» degen sózder berilgen.

– Taıqazan – birliktiń sımvoly. Buryn munda jınalǵan adamdarǵa sý taratylǵan. Bul adamdardyń teńdigin, ortaq rýhanı keńistikte birigýin bildiredi, – deıdi zertteýshi.

Saıpýlla Mollaqanaǵatulynyń aıtýynsha, ıAsaýı kesenesi – tek ótkenniń murasy emes. Ol búgingi adamǵa da baǵyt-baǵdar beretin rýhanı mektep.

– Kesenedegi barlyq jazýdy bir júıe retinde qaraý kerek. Tómengi qabat – materıaldyq álem, ortańǵy qabat – ıman men rýhanı tárbıe, joǵarǵy qabat – Jaratýshyǵa jaqyndaý ıdeıasyn bildiredi. Bul – adam ómiriniń tolyq modeli. Sondyqtan ıAsaýı kesenesi jaı ǵana arhıtektýralyq nysan emes, tasqa qashalǵan rýhanı baǵdarlama, – deıdi ǵalym.

Osylaısha, Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesiniń epıgrafıkalyq jazýlary ǵasyrlar boıy saqtalǵan qupııa ilimniń kórinisi retinde baǵalanady. Ol jazýlar ótken dáýirdiń únin ǵana jetkizbeıdi. Olar búgingi adamǵa da ózin tanýdy, rýhanı tazalyqty saqtaýdy, bilimge umtylýdy, jaýapkershilikpen ómir súrýdi úıretetin máńgilik taǵylym kózi bolyp qala beredi.

Aıta keteıik, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵandy «Qoja Ahmet Yasaui» ordenimen marapattap, «Qoja Ahmet Yasaui» ordeni Áziret sultannyń ulaǵaty men taǵylymyn dáripteıtin marapat ekenin aıtqan edi.